अध्याय ४५ · श्वासरोगाधिकारः
Śvāsarogādhikāraḥ
śvāsarogādhikāraḥ
A chapter of the Bhavaprakasha.
52 versesSanskrit with transliteration
यैरेव कारणैर्हिक्का देहिनां सम्प्रवर्त्तते । तैरेव बहुभिः श्वासो व्याधिर्घोरः प्रजायते ॥ २ ॥
yaireva kāraṇairhikkā dehināṃ sampravarttate | taireva bahubhiḥ śvāso vyādhirghoraḥ prajāyate || 2 ||
महोर्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्र भेदैस्तु पञ्चधा । भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः ॥ ३ ॥
mahordhvacchinnatamakakṣudra bhedaistu pañcadhā | bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvāsa eko viśeṣataḥ || 3 ||
प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा शूलमाध्मानमेव च । आनाहोवक्त्रवैरस्यं शङ्खनिस्तोद एव च ॥ ४ ॥
prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā śūlamādhmānameva ca | ānāhovaktravairasyaṃ śaṅkhanistoda eva ca || 4 ||
यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्वकः । विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान् करोति सः ॥ ५ ॥
yadā srotāṃsi saṃrudhya mārutaḥ kaphapūrvakaḥ | viṣvagvrajati saṃruddhastadā śvāsān karoti saḥ || 5 ||
उद्धूयमानवातो यःशब्द वद् दुःखितो नरः । उच्चैः श्वसिति सन्नद्धो मत्तर्षभ इवानिशम् ॥ ६ ॥
uddhūyamānavāto yaḥśabda vad duḥkhito naraḥ | uccaiḥ śvasiti sannaddho mattarṣabha ivāniśam || 6 ||
प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचनः । विवृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक् ॥ ७ ॥
pranaṣṭajñānavijñānastathā vibhrāntalocanaḥ | vivṛtākṣyānano baddhamūtravarcā viśīrṇavāk || 7 ||
दीनस्य श्वसितञ्चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम् । महाश्वासोपसृष्टस्तु क्षिप्रमेव विपद्यते ॥ ८ ॥
dīnasya śvasitañcāsya dūrādvijñāyate bhṛśam | mahāśvāsopasṛṣṭastu kṣiprameva vipadyate || 8 ||
ऊर्ध्वं श्वसिति योऽत्यर्थं न च प्रत्याहरत्यधः । श्लेष्मावृतमुखस्रोतः क्रुद्धगन्धवहार्दितः ॥ ९ ॥
ūrdhvaṃ śvasiti yo'tyarthaṃ na ca pratyāharatyadhaḥ | śleṣmāvṛtamukhasrotaḥ kruddhagandhavahārditaḥ || 9 ||
ऊर्ध्वदृष्टिर्विपश्यंस्तु विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः । प्रमुह्यन्वेदनाऽत्तश्च शुष्कास्योऽरतिपीडितः ॥ १० ॥
ūrdhvadṛṣṭirvipaśyaṃstu vibhrāntākṣa itastataḥ | pramuhyanvedanā'ttaśca śuṣkāsyo'ratipīḍitaḥ || 10 ||
ऊर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यधःश्वासो निरुद्ध्य्ते । मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्ध्वश्वासस्तस्य निहन्त्यसून् ॥ ११ ॥
ūrdhvaśvāse prakupite hyadhaḥśvāso niruddhyte | muhyatastāmyataścordhvaśvāsastasya nihantyasūn || 11 ||
यस्तु श्वसिति विच्छिनं सर्वप्राणेन पीडितः । न वा श्वसिति दुःखार्त्तो मर्मच्छेदरुजाऽदितः ॥ १२ ॥
yastu śvasiti vicchinaṃ sarvaprāṇena pīḍitaḥ | na vā śvasiti duḥkhārtto marmacchedarujā'ditaḥ || 12 ||
आनाहस्वेदमूर्च्छाऽत्तो दह्यमानेन वस्तिना । विप्लुताक्षः परिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः ॥ १३ ॥
ānāhasvedamūrcchā'tto dahyamānena vastinā | viplutākṣaḥ parikṣīṇaḥ śvasan raktaikalocanaḥ || 13 ||
विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्णः प्रलपन्नरः । छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रं विजहात्यसून् ॥ १४ ॥
vicetāḥ pariśuṣkāsyo vivarṇaḥ pralapannaraḥ | chinnaśvāsena vicchinnaḥ sa śīghraṃ vijahātyasūn || 14 ||
प्रतिलोमो यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते । ग्रीवां शिरश्च सङ्गृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च ॥ १५ ॥
pratilomo yadā vāyuḥ srotāṃsi pratipadyate | grīvāṃ śiraśca saṅgṛhya śleṣmāṇaṃ samudīrya ca || 15 ||
करोति पीनसं तेन कण्ठे घुर्घुरकं तथा । अतीव तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणप्रपीडकम् ॥ १६ ॥
karoti pīnasaṃ tena kaṇṭhe ghurghurakaṃ tathā | atīva tīvravegañca śvāsaṃ prāṇaprapīḍakam || 16 ||
प्रताम्यति स वेगेन तृष्यते सन्निरुध्यते । प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः ॥ १७ ॥
pratāmyati sa vegena tṛṣyate sannirudhyate | pramohaṃ kāsamānaśca sa gacchati muhurmuhuḥ || 17 ||
श्लेष्मण्यमुच्यमाने तु भृशं भवति दुःखितः । तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्त्तं लभते सुखम् ॥ १८ ॥
śleṣmaṇyamucyamāne tu bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ | tasyaiva ca vimokṣānte muhūrttaṃ labhate sukham || 18 ||
तथाऽस्योद्ध्वंसते कण्ठः कृच्छ्राच्छक्नोति भषितुम् । न चापि लभते निद्रा ं! शयानः श्वासपीडितः ॥ १९ ॥
tathā'syoddhvaṃsate kaṇṭhaḥ kṛcchrācchaknoti bhaṣitum | na cāpi labhate nidrā ṃ! śayānaḥ śvāsapīḍitaḥ || 19 ||
पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः । आसीनो लभते सौख्यमुष्णञ्चैवाभिनन्दति ॥ २० ॥
pārśve tasyāvagṛhṇāti śayānasya samīraṇaḥ | āsīno labhate saukhyamuṣṇañcaivābhinandati || 20 ||
उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्त्तिमान् । विशुष्कास्यो मुहुःश्वासो मुहुश्चैवावधम्यते ॥ २१ ॥
ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamarttimān | viśuṣkāsyo muhuḥśvāso muhuścaivāvadhamyate || 21 ||
मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते । स याप्यस्तमकः श्वासः साध्यो वा स्यान्नवोत्थितः ॥ २२ ॥
meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiśca vivarddhate | sa yāpyastamakaḥ śvāsaḥ sādhyo vā syānnavotthitaḥ || 22 ||
ज्वरमूर्च्छापरीतञ्च विद्यात्प्रतमकं तु तम् ॥ २३ ॥
jvaramūrcchāparītañca vidyātpratamakaṃ tu tam || 23 ||
उदावर्त्तरजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधजः । तमसा वर्द्धतेऽत्यर्थं शीतलैश्च प्रशाम्यति । मज्जतस्तमसीवास्य विद्यात्प्रतमकन्तु तम् ॥ २४ ॥
udāvarttarajo'jīrṇaklinnakāyanirodhajaḥ | tamasā varddhate'tyarthaṃ śītalaiśca praśāmyati | majjatastamasīvāsya vidyātpratamakantu tam || 24 ||
रुक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन् । क्षुद्र श्वासो न सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रबाधकः ॥ २५ ॥
rukṣāyāsodbhavaḥ koṣṭhe kṣudro vāta udīrayan | kṣudra śvāso na so'tyarthaṃ duḥkhenāṅgaprabādhakaḥ || 25 ||
हिनस्ति न च गात्राणि न च दुःखो यथेतरे । न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितां गतिम् ॥ २६ ॥
hinasti na ca gātrāṇi na ca duḥkho yathetare | na ca bhojanapānānāṃ niruṇaddhyucitāṃ gatim || 26 ||
नेन्द्रि याणां व्यथाञ्चापिकाञ्चिदुत्पादयेद्रुजम् । स साध्य उक्तो बलिनः सर्वे चाव्यक्तलक्षणाः ॥ २७ ॥
nendri yāṇāṃ vyathāñcāpikāñcidutpādayedrujam | sa sādhya ukto balinaḥ sarve cāvyaktalakṣaṇāḥ || 27 ||
क्षुद्र ः! साध्यतमस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते । त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च ॥ २८ ॥
kṣudra ḥ! sādhyatamasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate | trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca || 28 ||
कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा । यथा श्वासश्च हिक्का च हरतः प्राणमाशु वै ॥ २९ ॥
kāmaṃ prāṇaharā rogā bahavo na tu te tathā | yathā śvāsaśca hikkā ca harataḥ prāṇamāśu vai || 29 ||
श्वासहिक्कातुरं प्रायः स्निग्धैः स्वेदैरुपाचरेत् । युक्तैर्लवणतैलाभ्यां तैरस्य ग्रन्थितः कफः ॥ ३० ॥
śvāsahikkāturaṃ prāyaḥ snigdhaiḥ svedairupācaret | yuktairlavaṇatailābhyāṃ tairasya granthitaḥ kaphaḥ || 30 ||
श्वासो विलयमायाति मारुतश्चोपशाम्यति । स्विन्नं ज्ञात्वा ततश्चैनं भोजयेच्च रसौदनम् ॥ ३१ ॥
śvāso vilayamāyāti mārutaścopaśāmyati | svinnaṃ jñātvā tataścainaṃ bhojayecca rasaudanam || 31 ||
स्वरसं शृङ्गवेरस्य माक्षिकेण समन्वितम् । पाययेच्छ्वासकासघ्नं प्रतिश्यायकफापहम् ॥ ३२ ॥
svarasaṃ śṛṅgaverasya mākṣikeṇa samanvitam | pāyayecchvāsakāsaghnaṃ pratiśyāyakaphāpaham || 32 ||
प्रस्थं बिभीतकानामस्थि विना साधयेदजामूत्रे । अयमवलेहो लीढो मधुसहितः श्वासकासघ्नः ॥ ३३ ॥
prasthaṃ bibhītakānāmasthi vinā sādhayedajāmūtre | ayamavaleho līḍho madhusahitaḥ śvāsakāsaghnaḥ || 33 ||
देवदारुबलामांसीः पिष्ट्वा वर्त्तिं प्रकल्पयेत् । तां घृताक्तां पिबेद्धूमं श्वासं हन्ति सुदारुणम् ॥ ३४ ॥
devadārubalāmāṃsīḥ piṣṭvā varttiṃ prakalpayet | tāṃ ghṛtāktāṃ pibeddhūmaṃ śvāsaṃ hanti sudāruṇam || 34 ||
दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीविश्वपौष्करैः । शृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागराग्निभिः ॥ ३५ ॥
daśamūlīśaṭīrāsnāpippalīviśvapauṣkaraiḥ | śṛṅgītāmalakībhārgīguḍūcīnāgarāgnibhiḥ || 35 ||
यवागूं विधिना सिद्धां कषायं वा पिबेन्नरः । श्वासहृद्ग्रहपार्श्वार्त्तिहिक्काकासप्रशान्तये ॥ ३६ ॥
yavāgūṃ vidhinā siddhāṃ kaṣāyaṃ vā pibennaraḥ | śvāsahṛdgrahapārśvārttihikkākāsapraśāntaye || 36 ||
दशमूलस्य वा क्वाथः षौष्करेणावचूर्णितः । श्वासकासप्रशमनः पार्श्वशूलनिवारणः ॥ ३७ ॥
daśamūlasya vā kvāthaḥ ṣauṣkareṇāvacūrṇitaḥ | śvāsakāsapraśamanaḥ pārśvaśūlanivāraṇaḥ || 37 ||
रम्भाकुन्दशिरीषाणां कुसुमं पिप्पलीयुतम् । पिष्ट्वा तण्डुलतोयेन पीत्वा श्वासमपोहति ॥ ३८ ॥
rambhākundaśirīṣāṇāṃ kusumaṃ pippalīyutam | piṣṭvā taṇḍulatoyena pītvā śvāsamapohati || 38 ||
शृङ्गीमहौषधकणाघनपौष्कराणां चूर्णं शटीमरिचयोश्च सिताविमिश्रम् । क्वाथेन पीतममृतावृषपञ्चमूल्याः श्वासं त्र्! यहेण विनिहन्ति हि घोररूपम् ॥ ३९ ॥
śṛṅgīmahauṣadhakaṇāghanapauṣkarāṇāṃ cūrṇaṃ śaṭīmaricayośca sitāvimiśram | kvāthena pītamamṛtāvṛṣapañcamūlyāḥ śvāsaṃ tr! yaheṇa vinihanti hi ghorarūpam || 39 ||
पञ्चमूली तु सामान्या पित्ते योज्या कनीयसी । महती मारुते देया सैव देया कफाधिके ॥ ४० ॥
pañcamūlī tu sāmānyā pitte yojyā kanīyasī | mahatī mārute deyā saiva deyā kaphādhike || 40 ||
कूष्माण्डकशिफाचूर्णं पीतं कोष्णेन वारिणा । शीघ्रं शमयति श्वासं कासञ्चापि सुदारुणम् ॥ ४१ ॥
kūṣmāṇḍakaśiphācūrṇaṃ pītaṃ koṣṇena vāriṇā | śīghraṃ śamayati śvāsaṃ kāsañcāpi sudāruṇam || 41 ||
हरिद्रा ं! मरिचं द्रा क्षां कणां रास्नां शटीं गुडम् । कटुतैलं लिहन्हन्याच्छ्वासान् प्राणहरानपि ॥ ४२ ॥
haridrā ṃ! maricaṃ drā kṣāṃ kaṇāṃ rāsnāṃ śaṭīṃ guḍam | kaṭutailaṃ lihanhanyācchvāsān prāṇaharānapi || 42 ||
शतं सङ्गृह्य भार्ग्यास्तु दशमूल्यास्तथा शतम् । शतं हरीतकीनाञ्च पचेत्तोये चतुर्गुणे ॥ ४३ ॥
śataṃ saṅgṛhya bhārgyāstu daśamūlyāstathā śatam | śataṃ harītakīnāñca pacettoye caturguṇe || 43 ||
पादावशेषे तस्मिंस्तु रसे वस्त्रनिपीडिते । आलोड्य च तुलां पूतां गुडस्य त्वभयास्ततः ॥ ४४ ॥
pādāvaśeṣe tasmiṃstu rase vastranipīḍite | āloḍya ca tulāṃ pūtāṃ guḍasya tvabhayāstataḥ || 44 ||
पुनः पचेत्तु मृद्वग्नौ यावल्लेहत्वमेति तत् । शीते च मधुनस्तत्र षट्पलानि विनिक्षिपेत् ॥ ४५ ॥
punaḥ pacettu mṛdvagnau yāvallehatvameti tat | śīte ca madhunastatra ṣaṭpalāni vinikṣipet || 45 ||
त्रिकटुं त्रिसुगन्धञ्च पलमात्रं पृथक् पृथक् । यवक्षारं कर्षयुग्मं सञ्चूर्ण्य प्रक्षिपेत्ततः ॥ ४६ ॥
trikaṭuṃ trisugandhañca palamātraṃ pṛthak pṛthak | yavakṣāraṃ karṣayugmaṃ sañcūrṇya prakṣipettataḥ || 46 ||
भक्षयेदभयामेकां लेहस्यार्द्धपलं तथा । श्वासं सुदारुणं हन्ति कासं पञ्चविधं तथा ॥ ४७ ॥
bhakṣayedabhayāmekāṃ lehasyārddhapalaṃ tathā | śvāsaṃ sudāruṇaṃ hanti kāsaṃ pañcavidhaṃ tathā || 47 ||
अर्शांस्यरोचकं गुल्मं शकृद्भेदं क्षयं तथा । स्वरवर्णप्रदो ह्येष जठराग्नेश्च दीपनः । नाम्ना भार्गीगुडः ख्यातो भिषग्भिः सकलैर्मतः ॥ ४८ ॥
arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ śakṛdbhedaṃ kṣayaṃ tathā | svaravarṇaprado hyeṣa jaṭharāgneśca dīpanaḥ | nāmnā bhārgīguḍaḥ khyāto bhiṣagbhiḥ sakalairmataḥ || 48 ||
अष्टाङ्गचूर्णसंयुक्तं छागक्षीरं प्रयोजयेत् । श्वासं कासान्वितं घोरं हन्यादेतन्न संशयः ॥ ४९ ॥
aṣṭāṅgacūrṇasaṃyuktaṃ chāgakṣīraṃ prayojayet | śvāsaṃ kāsānvitaṃ ghoraṃ hanyādetanna saṃśayaḥ || 49 ||
दशमूलरसो देयः श्वासनिर्मूलशान्तये । अवश्यंमरणीयो यो जीवेद्वर्षशतं नरः४९ । रसो गन्धो विषञ्चापि टङ्कणञ्च मनः शिला । एतानिकर्षमात्राणि मरिचं चाष्टकर्षकम् ॥ ५० ॥
daśamūlaraso deyaḥ śvāsanirmūlaśāntaye | avaśyaṃmaraṇīyo yo jīvedvarṣaśataṃ naraḥ49 | raso gandho viṣañcāpi ṭaṅkaṇañca manaḥ śilā | etānikarṣamātrāṇi maricaṃ cāṣṭakarṣakam || 50 ||
कटुत्रयं कर्षयुग्मं पृथगत्र विनिक्षिपेत् । रसः श्वासकुठारोऽय सर्वश्वासनिवारणः ॥ ५१ ॥
kaṭutrayaṃ karṣayugmaṃ pṛthagatra vinikṣipet | rasaḥ śvāsakuṭhāro'ya sarvaśvāsanivāraṇaḥ || 51 ||
इति चतुर्दशः श्वासाधिकारः समाप्तः ॥ ५२ ॥
iti caturdaśaḥ śvāsādhikāraḥ samāptaḥ || 52 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).