॥ श्रीराम ॥ । ब्रह्म घन आणि पोकळ । आकाशाहून विशाळ । निर्मळ आणि निश्चळ । निर्विकारी ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | brahma ghana āṇi pokal̤a | ākāśāhūna viśāl̤a | nirmal̤a āṇi niścal̤a | nirvikārī || 1 ||
दशक 13 · समास 3 · उभारणीनिरूपण
ubhāraṇīnirūpaṇa
The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.
22 versesMarathi with transliteration
॥ श्रीराम ॥ । ब्रह्म घन आणि पोकळ । आकाशाहून विशाळ । निर्मळ आणि निश्चळ । निर्विकारी ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | brahma ghana āṇi pokal̤a | ākāśāhūna viśāl̤a | nirmal̤a āṇi niścal̤a | nirvikārī || 1 ||
ऐसेंचि असतां कित्येक काळ । तेथें आरंभला भूगोळ । तया भूगोळांचे मूळ । सावध ऐका ॥ २ ॥
aiseṃci asatāṃ kityeka kāl̤a | tetheṃ āraṃbhalā bhūgol̤a | tayā bhūgol̤āṃce mūl̤a | sāvadha aikā || 2 ||
परब्रह्म असतां निश्चळ । तेथें संकल्प उठिला चंचळ । तयास बोलिजे केवळ । आदिनारायेण ॥ ३ ॥
parabrahma asatāṃ niścal̤a | tetheṃ saṃkalpa uṭhilā caṃcal̤a | tayāsa bolije keval̤a | ādinārāyeṇa || 3 ||
मूळमाया जगदेश्वर । त्यासीच म्हणिजे शड्गुणैश्वर । अष्टधा प्रकृतीचा विचार । तेथें पाहा ॥ ४ ॥
mūl̤amāyā jagadeśvara | tyāsīca mhaṇije śaḍguṇaiśvara | aṣṭadhā prakṛtīcā vicāra | tetheṃ pāhā || 4 ||
ऐलिकडे गुणक्षोभिणी । तेथें जन्म घेतला त्रिगुणीं । मूळ वोंकाराची मांडणी । तेथून जाणावी ॥ ५ ॥
ailikaḍe guṇakṣobhiṇī | tetheṃ janma ghetalā triguṇīṃ | mūl̤a voṃkārācī māṃḍaṇī | tethūna jāṇāvī || 5 ||
अकर उकार मकार । तिनी मिळोन वोंकार । पुढें पंचभूतांचा विस्तार । विस्तारला ॥ ६ ॥
akara ukāra makāra | tinī mil̤ona voṃkāra | puḍheṃ paṃcabhūtāṃcā vistāra | vistāralā || 6 ||
आकाश म्हणिजेतें अंतरात्म्यासी । तयापासून जन्म वायोसी । वायोपासून तेजासी । जन्म जाला ॥ ७ ॥
ākāśa mhaṇijeteṃ aṃtarātmyāsī | tayāpāsūna janma vāyosī | vāyopāsūna tejāsī | janma jālā || 7 ||
वायोचा कातरा घसवटे । तेणें उष्णें वन्हि पेटे । सूर्यबिंब तें प्रगटे । तये ठाईं ॥ ८ ॥
vāyocā kātarā ghasavaṭe | teṇeṃ uṣṇeṃ vanhi peṭe | sūryabiṃba teṃ pragaṭe | taye ṭhāīṃ || 8 ||
वारा वाजतो सीतळ । तेथें निर्माण जालें जळ । तें जळ आळोन भूगोळ । निर्माण जाला ॥ ९ ॥
vārā vājato sītal̤a | tetheṃ nirmāṇa jāleṃ jal̤a | teṃ jal̤a āl̤ona bhūgol̤a | nirmāṇa jālā || 9 ||
त्याअ भूगोळाचे पोटीं । अनंत बीजांचिया कोटी । पृथ्वी पाण्या होता भेटी । अंकुर निघती ॥ १० ॥
tyāa bhūgol̤āce poṭīṃ | anaṃta bījāṃciyā koṭī | pṛthvī pāṇyā hotā bheṭī | aṃkura nighatī || 10 ||
पृथ्वी वल्ली नाना रंग । पत्रें पुष्पांचे तरंग । नाना स्वाद ते मग । फळें जाली ॥ ११ ॥
pṛthvī vallī nānā raṃga | patreṃ puṣpāṃce taraṃga | nānā svāda te maga | phal̤eṃ jālī || 11 ||
पत्रें पुष्पें फळें मुळें । नाना वर्ण नाना रसाळें । नाना धान्यें अन्नें केवळें । तेथून जालीं ॥ १२ ॥
patreṃ puṣpeṃ phal̤eṃ mul̤eṃ | nānā varṇa nānā rasāl̤eṃ | nānā dhānyeṃ anneṃ keval̤eṃ | tethūna jālīṃ || 12 ||
अन्नापासून जालें रेत । रेतापासून प्राणी निपजत । ऐसी हे रोकडी प्रचित । उत्पत्तीची ॥ १३ ॥
annāpāsūna jāleṃ reta | retāpāsūna prāṇī nipajata | aisī he rokaḍī pracita | utpattīcī || 13 ||
अंडज जारज श्वेतज उद्वीज । पृथ्वी पाणी सकळांचे बीज । ऐसें हें नवल चोज । सृष्टिरचनेचें ॥ १४ ॥
aṃḍaja jāraja śvetaja udvīja | pṛthvī pāṇī sakal̤āṃce bīja | aiseṃ heṃ navala coja | sṛṣṭiracaneceṃ || 14 ||
च्यारि खाणी च्यारि वाणी । चौयासि लक्ष जीवयोनी । निर्माण झाले लोक तिनी । पिंडब्रह्मांड ॥ १५ ॥
cyāri khāṇī cyāri vāṇī | cauyāsi lakṣa jīvayonī | nirmāṇa jhāle loka tinī | piṃḍabrahmāṃḍa || 15 ||
मुळीं अष्टधा प्रकृती । अवघे पाण्यापासून जन्मती । पाणी नस्तां मरती । सकळ प्राणी ॥ १६ ॥
mul̤īṃ aṣṭadhā prakṛtī | avaghe pāṇyāpāsūna janmatī | pāṇī nastāṃ maratī | sakal̤a prāṇī || 16 ||
नव्हे अनुमानाचें बोलणें । याचा बरा प्रत्ययें घेणें । वेदशास्त्रें पुराणें । प्रत्ययें घ्यावीं ॥ १७ ॥
navhe anumānāceṃ bolaṇeṃ | yācā barā pratyayeṃ gheṇeṃ | vedaśāstreṃ purāṇeṃ | pratyayeṃ ghyāvīṃ || 17 ||
जें आपल्या प्रत्यया येना । तें अनुमानिक घ्यावेना । प्रत्ययाविण सकळ जना । वेवसाये नाहीं ॥ १८ ॥
jeṃ āpalyā pratyayā yenā | teṃ anumānika ghyāvenā | pratyayāviṇa sakal̤a janā | vevasāye nāhīṃ || 18 ||
वेवसाये प्रवृत्ती निवृत्ती । दोहिंकडे पाहिजे प्रचिती । प्रचितीविण अनुमानें असती। ते विवेकहीन ॥ १९ ॥
vevasāye pravṛttī nivṛttī | dohiṃkaḍe pāhije pracitī | pracitīviṇa anumāneṃ asatī| te vivekahīna || 19 ||
ऐसा सृष्टिरचनेचा विचार । संकळित बोलिला प्रकार । आतां विस्ताराचा संहार । तोहि ऐका ॥ २० ॥
aisā sṛṣṭiracanecā vicāra | saṃkal̤ita bolilā prakāra | ātāṃ vistārācā saṃhāra | tohi aikā || 20 ||
मुळापासून सेवटवरी । अवघा आत्मारामचि करी । करी आणि विवरी । येथायोग्य ॥ २१ ॥
mul̤āpāsūna sevaṭavarī | avaghā ātmārāmaci karī | karī āṇi vivarī | yethāyogya || 21 ||
पुढेंसंव्हार निरोपिला । श्रोतीं पाहिजे ऐकिला । इतुक्याउपरी जाला । समास पूर्ण । इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । उभारणिनिरूपणनाम समास तिसरा ॥ २२ ॥
puḍheṃsaṃvhāra niropilā | śrotīṃ pāhije aikilā | itukyāuparī jālā | samāsa pūrṇa | iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | ubhāraṇinirūpaṇanāma samāsa tisarā || 22 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).