॥ श्रीराम ॥ । ऐका कुविद्येचीं लक्षणें । अति हीनें कुलक्षणें । त्यागार्थ बोलिलीं ते श्रवणें । त्याग घडे ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | aikā kuvidyecīṃ lakṣaṇeṃ | ati hīneṃ kulakṣaṇeṃ | tyāgārtha bolilīṃ te śravaṇeṃ | tyāga ghaḍe || 1 ||
दशक 2 · समास 3 · कुविद्यालक्षण
kuvidyālakṣaṇa
The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.
40 versesMarathi with transliteration
॥ श्रीराम ॥ । ऐका कुविद्येचीं लक्षणें । अति हीनें कुलक्षणें । त्यागार्थ बोलिलीं ते श्रवणें । त्याग घडे ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | aikā kuvidyecīṃ lakṣaṇeṃ | ati hīneṃ kulakṣaṇeṃ | tyāgārtha bolilīṃ te śravaṇeṃ | tyāga ghaḍe || 1 ||
ऐका कुविद्येचा प्राणी । जन्मा येऊन केली हानी । सांगिजेल येहीं लक्षणीं । वोळखावा ॥ २ ॥
aikā kuvidyecā prāṇī | janmā yeūna kelī hānī | sāṃgijela yehīṃ lakṣaṇīṃ | vol̤akhāvā || 2 ||
कुविद्येचा प्राणी असे । तो कठिण निरूपणें त्रासे । अवगुणाची समृद्धि असे । म्हणौनियां ॥ ३ ॥
kuvidyecā prāṇī ase | to kaṭhiṇa nirūpaṇeṃ trāse | avaguṇācī samṛddhi ase | mhaṇauniyāṃ || 3 ||
काम क्रोध मद मत्सर । लोभ दंभ तिरस्कार । गर्व ताठा अहंकार । द्वेष विषाद विकल्पी ॥ ४ ॥
kāma krodha mada matsara | lobha daṃbha tiraskāra | garva tāṭhā ahaṃkāra | dveṣa viṣāda vikalpī || 4 ||
आशा ममता तृष्णा कल्पना । चिंता अहंता कामना भावना । असूय अविज्ञा ईषणा वासना । अतृप्ती लोलंगता ॥ ५ ॥
āśā mamatā tṛṣṇā kalpanā | ciṃtā ahaṃtā kāmanā bhāvanā | asūya avijñā īṣaṇā vāsanā | atṛptī lolaṃgatā || 5 ||
इछ्या वांछ्या चिकिछ्या निंदा । आनित्य ग्रामणी मस्ती सदा । जाणीव अवज्ञा विपत्ती आपदा । दुर्वृत्ती दुर्वासना ॥ ६ ॥
ichyā vāṃchyā cikichyā niṃdā | ānitya grāmaṇī mastī sadā | jāṇīva avajñā vipattī āpadā | durvṛttī durvāsanā || 6 ||
स्पर्धा खटपट आणि चटचट । तर्हे झटपट आणी वटवट । सदा खटपट आणी लटपट । परम वेथा कुविद्या ॥ ७ ॥
spardhā khaṭapaṭa āṇi caṭacaṭa | tarhe jhaṭapaṭa āṇī vaṭavaṭa | sadā khaṭapaṭa āṇī laṭapaṭa | parama vethā kuvidyā || 7 ||
कुरूप आणी कुलक्षण । अशक्त आणी दुर्जन । दरिद्री आणी कृपण । आतिशयेंसीं ॥ ८ ॥
kurūpa āṇī kulakṣaṇa | aśakta āṇī durjana | daridrī āṇī kṛpaṇa | ātiśayeṃsīṃ || 8 ||
आळसी आणी खादाड । दुर्बळ आणी लाताड । तुटक आणी लाबाड । आतिशयेंसीं ॥ ९ ॥
āl̤asī āṇī khādāḍa | durbal̤a āṇī lātāḍa | tuṭaka āṇī lābāḍa | ātiśayeṃsīṃ || 9 ||
मूर्ख आणी तपीळ । वेडें आणी वाचाळ । लटिकें आणी तोंडाळ । आतिशयेंसीं ॥ १० ॥
mūrkha āṇī tapīl̤a | veḍeṃ āṇī vācāl̤a | laṭikeṃ āṇī toṃḍāl̤a | ātiśayeṃsīṃ || 10 ||
नेणे आणी नायके । न ये आणी न सीके । न करी आणी न देखे । अभ्यास दृष्टी ॥ ११ ॥
neṇe āṇī nāyake | na ye āṇī na sīke | na karī āṇī na dekhe | abhyāsa dṛṣṭī || 11 ||
अज्ञान आणी अविस्वासी । छळवादी आणी दोषी । अभक्त आणी भक्तांसी । देखों सकेना ॥ १२ ॥
ajñāna āṇī avisvāsī | chal̤avādī āṇī doṣī | abhakta āṇī bhaktāṃsī | dekhoṃ sakenā || 12 ||
पापी आणी निंदक । कष्टी आणी घातक । दुःखी आणी हिंसक । आतिशयेंसीं ॥ १३ ॥
pāpī āṇī niṃdaka | kaṣṭī āṇī ghātaka | duḥkhī āṇī hiṃsaka | ātiśayeṃsīṃ || 13 ||
हीन आणी कृत्रिमी । रोगी आणी कुकर्मी । आचंगुल आणी अधर्मी । वासना रमे ॥ १४ ॥
hīna āṇī kṛtrimī | rogī āṇī kukarmī | ācaṃgula āṇī adharmī | vāsanā rame || 14 ||
हीन देह आणी ताठा । अप्रमाण आणी फांटा । बाष्कळ आणी करंटा । विवेक सांगे ॥ १५ ॥
hīna deha āṇī tāṭhā | apramāṇa āṇī phāṃṭā | bāṣkal̤a āṇī karaṃṭā | viveka sāṃge || 15 ||
लंडी आणी उन्मत्त । निकामी आणी डुल्लत । भ्याड आणी बोलत । पराक्रमु ॥ १६ ॥
laṃḍī āṇī unmatta | nikāmī āṇī ḍullata | bhyāḍa āṇī bolata | parākramu || 16 ||
कनिष्ठ आणी गर्विष्ठ । नुपरतें आणी नष्ट । द्वेषी आणी भ्रष्ट । आतिशयेंसीं ॥ १७ ॥
kaniṣṭha āṇī garviṣṭha | nuparateṃ āṇī naṣṭa | dveṣī āṇī bhraṣṭa | ātiśayeṃsīṃ || 17 ||
अभिमानी आणी निसंगळ । वोडगस्त आणी खळ । दंभिक आणी अनर्गळ । आतिशयेंसीं ॥ १८ ॥
abhimānī āṇī nisaṃgal̤a | voḍagasta āṇī khal̤a | daṃbhika āṇī anargal̤a | ātiśayeṃsīṃ || 18 ||
वोखटे आणी विकारी । खोटे आणी अनोपकारी । अवलक्ष्ण आणी धिःकारी । प्राणिमात्रांसी ॥ १९ ॥
vokhaṭe āṇī vikārī | khoṭe āṇī anopakārī | avalakṣṇa āṇī dhiḥkārī | prāṇimātrāṃsī || 19 ||
अल्पमती आणी वादक । दीनरूप आणि भेदक । सूक्ष्म आणी त्रासक । कुशब्दें करूनि ॥ २० ॥
alpamatī āṇī vādaka | dīnarūpa āṇi bhedaka | sūkṣma āṇī trāsaka | kuśabdeṃ karūni || 20 ||
कठिणवचनी कर्कशवचनी । कापट्यवचनी संदेहवचनी । दुःखवचनी तीव्रवचनी । क्रूर निष्ठुर दुरात्मा ॥ २१ ॥
kaṭhiṇavacanī karkaśavacanī | kāpaṭyavacanī saṃdehavacanī | duḥkhavacanī tīvravacanī | krūra niṣṭhura durātmā || 21 ||
न्यूनवचनी पैशून्यवचनी । अशुभवचनी अनित्यवचनी । द्वेषवचनी अनृत्यवचनी । बाष्कळवचनी धिःकारु ॥ २२ ॥
nyūnavacanī paiśūnyavacanī | aśubhavacanī anityavacanī | dveṣavacanī anṛtyavacanī | bāṣkal̤avacanī dhiḥkāru || 22 ||
कओअटी कुटीळ गाठ्याळ । कुर्टें कुचर नट्याळ । कोपी कुधन टवाळ । आतिशयेंसीं ॥ २३ ॥
kaoaṭī kuṭīl̤a gāṭhyāl̤a | kurṭeṃ kucara naṭyāl̤a | kopī kudhana ṭavāl̤a | ātiśayeṃsīṃ || 23 ||
तपीळ तामस अविचार । पापी अनर्थी अपस्मार । भूत समंधी संचार । आंगीं वसे ॥ २४ ॥
tapīl̤a tāmasa avicāra | pāpī anarthī apasmāra | bhūta samaṃdhī saṃcāra | āṃgīṃ vase || 24 ||
आत्महत्यारा स्त्रीहत्यारा । गोहत्यारा ब्रह्महत्यारा । मातृहत्यारा पितृहत्यारा । माहापापी पतित ॥ २५ ॥
ātmahatyārā strīhatyārā | gohatyārā brahmahatyārā | mātṛhatyārā pitṛhatyārā | māhāpāpī patita || 25 ||
उणें कुपात्र कुतर्की । मित्रद्रोही विस्वासघातकी । कृतघ्न तल्पकी नारकी । अतित्याई जल्पक ॥ २६ ॥
uṇeṃ kupātra kutarkī | mitradrohī visvāsaghātakī | kṛtaghna talpakī nārakī | atityāī jalpaka || 26 ||
किंत भांडण झगडा कळहो । अधर्म अनराहाटी शोकसंग्रहो । चाहाड वेसनी विग्रहो । निग्रहकर्ता ॥ २७ ॥
kiṃta bhāṃḍaṇa jhagaḍā kal̤aho | adharma anarāhāṭī śokasaṃgraho | cāhāḍa vesanī vigraho | nigrahakartā || 27 ||
द्वाड आपेसी वोंगळ । चाळक चुंबक लच्याळ । स्वार्थी अभिळासी वोढाळ । आद्दत्त झोड आदखणा ॥ २८ ॥
dvāḍa āpesī voṃgal̤a | cāl̤aka cuṃbaka lacyāl̤a | svārthī abhil̤āsī voḍhāl̤a | āddatta jhoḍa ādakhaṇā || 28 ||
शठ शुंभ कातरु । लंड तर्मुंड सिंतरु । बंड पाषांड तश्करु । अपहारकर्ता ॥ २९ ॥
śaṭha śuṃbha kātaru | laṃḍa tarmuṃḍa siṃtaru | baṃḍa pāṣāṃḍa taśkaru | apahārakartā || 29 ||
धीट सैराट मोकाट । चाट चावट वाजट । थोट उद्धट लंपट । बटवाल कुबुद्धी ॥ ३० ॥
dhīṭa sairāṭa mokāṭa | cāṭa cāvaṭa vājaṭa | thoṭa uddhaṭa laṃpaṭa | baṭavāla kubuddhī || 30 ||
मारेकरी वरपेकरी । दरवडेकरी खाणोरी । मैंद भोंदु परद्वारी । भुररेकरी चेटकी ॥ ३१ ॥
mārekarī varapekarī | daravaḍekarī khāṇorī | maiṃda bhoṃdu paradvārī | bhurarekarī ceṭakī || 31 ||
निशंक निलाजिरा कळभंट । टौणपा लौंद धट उद्धट । ठस ठोंबस खट नट । जगभांड विकारी ॥ ३२ ॥
niśaṃka nilājirā kal̤abhaṃṭa | ṭauṇapā lauṃda dhaṭa uddhaṭa | ṭhasa ṭhoṃbasa khaṭa naṭa | jagabhāṃḍa vikārī || 32 ||
अधीर आळिका अनाचारी । अंध पंगु खोकलेंकरी । थोंटा बधिर दमेकरी । तर्ह्ही ताठा न संडी ॥ ३३ ॥
adhīra āl̤ikā anācārī | aṃdha paṃgu khokaleṃkarī | thoṃṭā badhira damekarī | tarhhī tāṭhā na saṃḍī || 33 ||
विद्याहीन वैभवहीन । कुळहीन लक्ष्मीहीन । शक्तिहीन सामर्थ्यहीन । अदृष्टहीन भिकारी ॥ ३४ ॥
vidyāhīna vaibhavahīna | kul̤ahīna lakṣmīhīna | śaktihīna sāmarthyahīna | adṛṣṭahīna bhikārī || 34 ||
बळहीन कळाहीन । मुद्राहीन दीक्षाहीन । लक्षणहीन लावण्यहीन । आंगहीन विपारा ॥ ३५ ॥
bal̤ahīna kal̤āhīna | mudrāhīna dīkṣāhīna | lakṣaṇahīna lāvaṇyahīna | āṃgahīna vipārā || 35 ||
युक्तिहीन बुद्धिहीन । आचारहीन विचारहीन । क्रियाहीन सत्वहीन । विवेकहीन संशई ॥ ३६ ॥
yuktihīna buddhihīna | ācārahīna vicārahīna | kriyāhīna satvahīna | vivekahīna saṃśaī || 36 ||
भक्तिहीन भावहीन । ज्ञानहीन वैराग्यहीन । शांतिहीन क्ष्माहीन । सर्वहीन क्षुल्लकु ॥ ३७ ॥
bhaktihīna bhāvahīna | jñānahīna vairāgyahīna | śāṃtihīna kṣmāhīna | sarvahīna kṣullaku || 37 ||
समयो नेणे प्रसंग नेणे । प्रेत्न नेणे अभ्यास नेणे । आर्जव नेणे मैत्री नेणे । कांहींच नेणे अभागी ॥ ३८ ॥
samayo neṇe prasaṃga neṇe | pretna neṇe abhyāsa neṇe | ārjava neṇe maitrī neṇe | kāṃhīṃca neṇe abhāgī || 38 ||
असो ऐसे नाना विकार । कुलक्षणाचें कोठार । ऐसा कुविद्येचा नर । श्रोतीं वोळखावा ॥ ३९ ॥
aso aise nānā vikāra | kulakṣaṇāceṃ koṭhāra | aisā kuvidyecā nara | śrotīṃ vol̤akhāvā || 39 ||
ऐसीं कुविद्येचीं लक्षणें । ऐकोनि त्यागची करणें । अभिमानीं तर्ह्हें भरणें । हें विहित नव्हें । इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । कुविद्यालक्षणनाम समास तिसरा ॥ ४० ॥
aisīṃ kuvidyecīṃ lakṣaṇeṃ | aikoni tyāgacī karaṇeṃ | abhimānīṃ tarhheṃ bharaṇeṃ | heṃ vihita navheṃ | iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | kuvidyālakṣaṇanāma samāsa tisarā || 40 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).