Skip to content

दशक 2 · समास 3 · कुविद्यालक्षण

Book 2, section 3

kuvidyālakṣaṇa

The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.

40 versesMarathi with transliteration

A lamp beside a manuscript of Ramdas’s Dasbodh.

॥ श्रीराम ॥ । ऐका कुविद्येचीं लक्षणें । अति हीनें कुलक्षणें । त्यागार्थ बोलिलीं ते श्रवणें । त्याग घडे ॥ १ ॥

|| śrīrāma || | aikā kuvidyecīṃ lakṣaṇeṃ | ati hīneṃ kulakṣaṇeṃ | tyāgārtha bolilīṃ te śravaṇeṃ | tyāga ghaḍe || 1 ||

Report an error

ऐका कुविद्येचा प्राणी । जन्मा येऊन केली हानी । सांगिजेल येहीं लक्षणीं । वोळखावा ॥ २ ॥

aikā kuvidyecā prāṇī | janmā yeūna kelī hānī | sāṃgijela yehīṃ lakṣaṇīṃ | vol̤akhāvā || 2 ||

Report an error

कुविद्येचा प्राणी असे । तो कठिण निरूपणें त्रासे । अवगुणाची समृद्धि असे । म्हणौनियां ॥ ३ ॥

kuvidyecā prāṇī ase | to kaṭhiṇa nirūpaṇeṃ trāse | avaguṇācī samṛddhi ase | mhaṇauniyāṃ || 3 ||

Report an error

काम क्रोध मद मत्सर । लोभ दंभ तिरस्कार । गर्व ताठा अहंकार । द्वेष विषाद विकल्पी ॥ ४ ॥

kāma krodha mada matsara | lobha daṃbha tiraskāra | garva tāṭhā ahaṃkāra | dveṣa viṣāda vikalpī || 4 ||

Report an error

आशा ममता तृष्णा कल्पना । चिंता अहंता कामना भावना । असूय अविज्ञा ईषणा वासना । अतृप्ती लोलंगता ॥ ५ ॥

āśā mamatā tṛṣṇā kalpanā | ciṃtā ahaṃtā kāmanā bhāvanā | asūya avijñā īṣaṇā vāsanā | atṛptī lolaṃgatā || 5 ||

Report an error

इछ्या वांछ्या चिकिछ्या निंदा । आनित्य ग्रामणी मस्ती सदा । जाणीव अवज्ञा विपत्ती आपदा । दुर्वृत्ती दुर्वासना ॥ ६ ॥

ichyā vāṃchyā cikichyā niṃdā | ānitya grāmaṇī mastī sadā | jāṇīva avajñā vipattī āpadā | durvṛttī durvāsanā || 6 ||

Report an error

स्पर्धा खटपट आणि चटचट । तर्हे झटपट आणी वटवट । सदा खटपट आणी लटपट । परम वेथा कुविद्या ॥ ७ ॥

spardhā khaṭapaṭa āṇi caṭacaṭa | tarhe jhaṭapaṭa āṇī vaṭavaṭa | sadā khaṭapaṭa āṇī laṭapaṭa | parama vethā kuvidyā || 7 ||

Report an error

कुरूप आणी कुलक्षण । अशक्त आणी दुर्जन । दरिद्री आणी कृपण । आतिशयेंसीं ॥ ८ ॥

kurūpa āṇī kulakṣaṇa | aśakta āṇī durjana | daridrī āṇī kṛpaṇa | ātiśayeṃsīṃ || 8 ||

Report an error

आळसी आणी खादाड । दुर्बळ आणी लाताड । तुटक आणी लाबाड । आतिशयेंसीं ॥ ९ ॥

āl̤asī āṇī khādāḍa | durbal̤a āṇī lātāḍa | tuṭaka āṇī lābāḍa | ātiśayeṃsīṃ || 9 ||

Report an error

मूर्ख आणी तपीळ । वेडें आणी वाचाळ । लटिकें आणी तोंडाळ । आतिशयेंसीं ॥ १० ॥

mūrkha āṇī tapīl̤a | veḍeṃ āṇī vācāl̤a | laṭikeṃ āṇī toṃḍāl̤a | ātiśayeṃsīṃ || 10 ||

Report an error

नेणे आणी नायके । न ये आणी न सीके । न करी आणी न देखे । अभ्यास दृष्टी ॥ ११ ॥

neṇe āṇī nāyake | na ye āṇī na sīke | na karī āṇī na dekhe | abhyāsa dṛṣṭī || 11 ||

Report an error

अज्ञान आणी अविस्वासी । छळवादी आणी दोषी । अभक्त आणी भक्तांसी । देखों सकेना ॥ १२ ॥

ajñāna āṇī avisvāsī | chal̤avādī āṇī doṣī | abhakta āṇī bhaktāṃsī | dekhoṃ sakenā || 12 ||

Report an error

पापी आणी निंदक । कष्टी आणी घातक । दुःखी आणी हिंसक । आतिशयेंसीं ॥ १३ ॥

pāpī āṇī niṃdaka | kaṣṭī āṇī ghātaka | duḥkhī āṇī hiṃsaka | ātiśayeṃsīṃ || 13 ||

Report an error

हीन आणी कृत्रिमी । रोगी आणी कुकर्मी । आचंगुल आणी अधर्मी । वासना रमे ॥ १४ ॥

hīna āṇī kṛtrimī | rogī āṇī kukarmī | ācaṃgula āṇī adharmī | vāsanā rame || 14 ||

Report an error

हीन देह आणी ताठा । अप्रमाण आणी फांटा । बाष्कळ आणी करंटा । विवेक सांगे ॥ १५ ॥

hīna deha āṇī tāṭhā | apramāṇa āṇī phāṃṭā | bāṣkal̤a āṇī karaṃṭā | viveka sāṃge || 15 ||

Report an error

लंडी आणी उन्मत्त । निकामी आणी डुल्लत । भ्याड आणी बोलत । पराक्रमु ॥ १६ ॥

laṃḍī āṇī unmatta | nikāmī āṇī ḍullata | bhyāḍa āṇī bolata | parākramu || 16 ||

Report an error

कनिष्ठ आणी गर्विष्ठ । नुपरतें आणी नष्ट । द्वेषी आणी भ्रष्ट । आतिशयेंसीं ॥ १७ ॥

kaniṣṭha āṇī garviṣṭha | nuparateṃ āṇī naṣṭa | dveṣī āṇī bhraṣṭa | ātiśayeṃsīṃ || 17 ||

Report an error

अभिमानी आणी निसंगळ । वोडगस्त आणी खळ । दंभिक आणी अनर्गळ । आतिशयेंसीं ॥ १८ ॥

abhimānī āṇī nisaṃgal̤a | voḍagasta āṇī khal̤a | daṃbhika āṇī anargal̤a | ātiśayeṃsīṃ || 18 ||

Report an error

वोखटे आणी विकारी । खोटे आणी अनोपकारी । अवलक्ष्ण आणी धिःकारी । प्राणिमात्रांसी ॥ १९ ॥

vokhaṭe āṇī vikārī | khoṭe āṇī anopakārī | avalakṣṇa āṇī dhiḥkārī | prāṇimātrāṃsī || 19 ||

Report an error

अल्पमती आणी वादक । दीनरूप आणि भेदक । सूक्ष्म आणी त्रासक । कुशब्दें करूनि ॥ २० ॥

alpamatī āṇī vādaka | dīnarūpa āṇi bhedaka | sūkṣma āṇī trāsaka | kuśabdeṃ karūni || 20 ||

Report an error

कठिणवचनी कर्कशवचनी । कापट्यवचनी संदेहवचनी । दुःखवचनी तीव्रवचनी । क्रूर निष्ठुर दुरात्मा ॥ २१ ॥

kaṭhiṇavacanī karkaśavacanī | kāpaṭyavacanī saṃdehavacanī | duḥkhavacanī tīvravacanī | krūra niṣṭhura durātmā || 21 ||

Report an error

न्यूनवचनी पैशून्यवचनी । अशुभवचनी अनित्यवचनी । द्वेषवचनी अनृत्यवचनी । बाष्कळवचनी धिःकारु ॥ २२ ॥

nyūnavacanī paiśūnyavacanī | aśubhavacanī anityavacanī | dveṣavacanī anṛtyavacanī | bāṣkal̤avacanī dhiḥkāru || 22 ||

Report an error

कओअटी कुटीळ गाठ्याळ । कुर्टें कुचर नट्याळ । कोपी कुधन टवाळ । आतिशयेंसीं ॥ २३ ॥

kaoaṭī kuṭīl̤a gāṭhyāl̤a | kurṭeṃ kucara naṭyāl̤a | kopī kudhana ṭavāl̤a | ātiśayeṃsīṃ || 23 ||

Report an error

तपीळ तामस अविचार । पापी अनर्थी अपस्मार । भूत समंधी संचार । आंगीं वसे ॥ २४ ॥

tapīl̤a tāmasa avicāra | pāpī anarthī apasmāra | bhūta samaṃdhī saṃcāra | āṃgīṃ vase || 24 ||

Report an error

आत्महत्यारा स्त्रीहत्यारा । गोहत्यारा ब्रह्महत्यारा । मातृहत्यारा पितृहत्यारा । माहापापी पतित ॥ २५ ॥

ātmahatyārā strīhatyārā | gohatyārā brahmahatyārā | mātṛhatyārā pitṛhatyārā | māhāpāpī patita || 25 ||

Report an error

उणें कुपात्र कुतर्की । मित्रद्रोही विस्वासघातकी । कृतघ्न तल्पकी नारकी । अतित्याई जल्पक ॥ २६ ॥

uṇeṃ kupātra kutarkī | mitradrohī visvāsaghātakī | kṛtaghna talpakī nārakī | atityāī jalpaka || 26 ||

Report an error

किंत भांडण झगडा कळहो । अधर्म अनराहाटी शोकसंग्रहो । चाहाड वेसनी विग्रहो । निग्रहकर्ता ॥ २७ ॥

kiṃta bhāṃḍaṇa jhagaḍā kal̤aho | adharma anarāhāṭī śokasaṃgraho | cāhāḍa vesanī vigraho | nigrahakartā || 27 ||

Report an error

द्वाड आपेसी वोंगळ । चाळक चुंबक लच्याळ । स्वार्थी अभिळासी वोढाळ । आद्दत्त झोड आदखणा ॥ २८ ॥

dvāḍa āpesī voṃgal̤a | cāl̤aka cuṃbaka lacyāl̤a | svārthī abhil̤āsī voḍhāl̤a | āddatta jhoḍa ādakhaṇā || 28 ||

Report an error

शठ शुंभ कातरु । लंड तर्मुंड सिंतरु । बंड पाषांड तश्करु । अपहारकर्ता ॥ २९ ॥

śaṭha śuṃbha kātaru | laṃḍa tarmuṃḍa siṃtaru | baṃḍa pāṣāṃḍa taśkaru | apahārakartā || 29 ||

Report an error

धीट सैराट मोकाट । चाट चावट वाजट । थोट उद्धट लंपट । बटवाल कुबुद्धी ॥ ३० ॥

dhīṭa sairāṭa mokāṭa | cāṭa cāvaṭa vājaṭa | thoṭa uddhaṭa laṃpaṭa | baṭavāla kubuddhī || 30 ||

Report an error

मारेकरी वरपेकरी । दरवडेकरी खाणोरी । मैंद भोंदु परद्वारी । भुररेकरी चेटकी ॥ ३१ ॥

mārekarī varapekarī | daravaḍekarī khāṇorī | maiṃda bhoṃdu paradvārī | bhurarekarī ceṭakī || 31 ||

Report an error

निशंक निलाजिरा कळभंट । टौणपा लौंद धट उद्धट । ठस ठोंबस खट नट । जगभांड विकारी ॥ ३२ ॥

niśaṃka nilājirā kal̤abhaṃṭa | ṭauṇapā lauṃda dhaṭa uddhaṭa | ṭhasa ṭhoṃbasa khaṭa naṭa | jagabhāṃḍa vikārī || 32 ||

Report an error

अधीर आळिका अनाचारी । अंध पंगु खोकलेंकरी । थोंटा बधिर दमेकरी । तर्ह्ही ताठा न संडी ॥ ३३ ॥

adhīra āl̤ikā anācārī | aṃdha paṃgu khokaleṃkarī | thoṃṭā badhira damekarī | tarhhī tāṭhā na saṃḍī || 33 ||

Report an error

विद्याहीन वैभवहीन । कुळहीन लक्ष्मीहीन । शक्तिहीन सामर्थ्यहीन । अदृष्टहीन भिकारी ॥ ३४ ॥

vidyāhīna vaibhavahīna | kul̤ahīna lakṣmīhīna | śaktihīna sāmarthyahīna | adṛṣṭahīna bhikārī || 34 ||

Report an error

बळहीन कळाहीन । मुद्राहीन दीक्षाहीन । लक्षणहीन लावण्यहीन । आंगहीन विपारा ॥ ३५ ॥

bal̤ahīna kal̤āhīna | mudrāhīna dīkṣāhīna | lakṣaṇahīna lāvaṇyahīna | āṃgahīna vipārā || 35 ||

Report an error

युक्तिहीन बुद्धिहीन । आचारहीन विचारहीन । क्रियाहीन सत्वहीन । विवेकहीन संशई ॥ ३६ ॥

yuktihīna buddhihīna | ācārahīna vicārahīna | kriyāhīna satvahīna | vivekahīna saṃśaī || 36 ||

Report an error

भक्तिहीन भावहीन । ज्ञानहीन वैराग्यहीन । शांतिहीन क्ष्माहीन । सर्वहीन क्षुल्लकु ॥ ३७ ॥

bhaktihīna bhāvahīna | jñānahīna vairāgyahīna | śāṃtihīna kṣmāhīna | sarvahīna kṣullaku || 37 ||

Report an error

समयो नेणे प्रसंग नेणे । प्रेत्न नेणे अभ्यास नेणे । आर्जव नेणे मैत्री नेणे । कांहींच नेणे अभागी ॥ ३८ ॥

samayo neṇe prasaṃga neṇe | pretna neṇe abhyāsa neṇe | ārjava neṇe maitrī neṇe | kāṃhīṃca neṇe abhāgī || 38 ||

Report an error

असो ऐसे नाना विकार । कुलक्षणाचें कोठार । ऐसा कुविद्येचा नर । श्रोतीं वोळखावा ॥ ३९ ॥

aso aise nānā vikāra | kulakṣaṇāceṃ koṭhāra | aisā kuvidyecā nara | śrotīṃ vol̤akhāvā || 39 ||

Report an error

ऐसीं कुविद्येचीं लक्षणें । ऐकोनि त्यागची करणें । अभिमानीं तर्ह्हें भरणें । हें विहित नव्हें । इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । कुविद्यालक्षणनाम समास तिसरा ॥ ४० ॥

aisīṃ kuvidyecīṃ lakṣaṇeṃ | aikoni tyāgacī karaṇeṃ | abhimānīṃ tarhheṃ bharaṇeṃ | heṃ vihita navheṃ | iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | kuvidyālakṣaṇanāma samāsa tisarā || 40 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).