॥ श्रीराम ॥ । धन्य धन्य हा वायुदेव । याचा विचित्र स्वभाव । वायोकरितां सकळ जीव । वर्तती जनीं ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | dhanya dhanya hā vāyudeva | yācā vicitra svabhāva | vāyokaritāṃ sakal̤a jīva | vartatī janīṃ || 1 ||
दशक 16 · समास 6 · वायुस्तवन
vāyustavana
The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.
34 versesMarathi with transliteration
॥ श्रीराम ॥ । धन्य धन्य हा वायुदेव । याचा विचित्र स्वभाव । वायोकरितां सकळ जीव । वर्तती जनीं ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | dhanya dhanya hā vāyudeva | yācā vicitra svabhāva | vāyokaritāṃ sakal̤a jīva | vartatī janīṃ || 1 ||
वायोकरितां श्वासोश्वास । नाना विद्यांचा अभ्यास । वायोकरितां शरीरास । चळण घडे ॥ २ ॥
vāyokaritāṃ śvāsośvāsa | nānā vidyāṃcā abhyāsa | vāyokaritāṃ śarīrāsa | cal̤aṇa ghaḍe || 2 ||
चळण वळण प्रासारण । निरोधन आणी आकोचन । प्राण अपान व्यान उदान । समान वायु ॥ ३ ॥
cal̤aṇa val̤aṇa prāsāraṇa | nirodhana āṇī ākocana | prāṇa apāna vyāna udāna | samāna vāyu || 3 ||
नाग कूर्म कर्कश वायो । देवदत्त धनंजयो । ऐसे हे वायोचे स्वभावो । उदंड असती ॥ ४ ॥
nāga kūrma karkaśa vāyo | devadatta dhanaṃjayo | aise he vāyoce svabhāvo | udaṃḍa asatī || 4 ||
वायो ब्रह्मांडीं प्रगटला । ब्रह्मांडदेवतांस पुरवला । तेथुनी पिंडी प्रगटला । नाना गुणें ॥ ५ ॥
vāyo brahmāṃḍīṃ pragaṭalā | brahmāṃḍadevatāṃsa puravalā | tethunī piṃḍī pragaṭalā | nānā guṇeṃ || 5 ||
स्वर्गलोकीं सकळ देव । तैसेचि पुरुषार्थी दानव । मृत्यलोकींचे मानव । विख्यात राजे ॥ ६ ॥
svargalokīṃ sakal̤a deva | taiseci puruṣārthī dānava | mṛtyalokīṃce mānava | vikhyāta rāje || 6 ||
नरदेहीं नाना भेदे । अनंत भेदाचीं श्वापदें । वनचरें जळचरें आनंदें । क्रीडा करिती ॥ ७ ॥
naradehīṃ nānā bhede | anaṃta bhedācīṃ śvāpadeṃ | vanacareṃ jal̤acareṃ ānaṃdeṃ | krīḍā karitī || 7 ||
त्या समस्तांमधें वायु खेळे । खेचरकुळ अवघें चळे । उठती वन्हीचे उबाळे । वायोकरितां ॥ ८ ॥
tyā samastāṃmadheṃ vāyu khel̤e | khecarakul̤a avagheṃ cal̤e | uṭhatī vanhīce ubāl̤e | vāyokaritāṃ || 8 ||
वायो मेघाचें भरण भरी। सवेंच पिटून परतें सारी । वायो ऐसा कारबरी । दुसरा नाहीं ॥ ९ ॥
vāyo meghāceṃ bharaṇa bharī| saveṃca piṭūna parateṃ sārī | vāyo aisā kārabarī | dusarā nāhīṃ || 9 ||
परी ते आत्मयाची सत्ता । वर्ते शरीरीं तत्वता । परी व्यापकपणें या समर्था । तुळणा नाहीं ॥ १० ॥
parī te ātmayācī sattā | varte śarīrīṃ tatvatā | parī vyāpakapaṇeṃ yā samarthā | tul̤aṇā nāhīṃ || 10 ||
गिरीहून दाट फौजा । मेघ उठिले लोककाजा । गर्जगर्जों तडक विजा । वायोबळें ॥ ११ ॥
girīhūna dāṭa phaujā | megha uṭhile lokakājā | garjagarjoṃ taḍaka vijā | vāyobal̤eṃ || 11 ||
चंद्रसूर्य नक्षत्रमाळा । ग्रहमंडळें मेघमाळा । यें ब्रह्मांडीं नाना कळा । वायोकरितां ॥ १२ ॥
caṃdrasūrya nakṣatramāl̤ā | grahamaṃḍal̤eṃ meghamāl̤ā | yeṃ brahmāṃḍīṃ nānā kal̤ā | vāyokaritāṃ || 12 ||
येकवटलें तें निवडेना । कालवलें तें वेगळें होयेना । तैसें हे बेंचाड नाना । केवी कळे ॥ १३ ॥
yekavaṭaleṃ teṃ nivaḍenā | kālavaleṃ teṃ vegal̤eṃ hoyenā | taiseṃ he beṃcāḍa nānā | kevī kal̤e || 13 ||
वायो सुटे सरारां । असंभाव्य पडतीगारा । तैसे जीव हे नीरा- । सरिसे पडती ॥ १४ ॥
vāyo suṭe sarārāṃ | asaṃbhāvya paḍatīgārā | taise jīva he nīrā- | sarise paḍatī || 14 ||
वायुरूपें कमळकळा । तोचि आधार जळा । तया जळाच्या आधारें भूगोळा । शेषें धरिलें ॥ १५ ॥
vāyurūpeṃ kamal̤akal̤ā | toci ādhāra jal̤ā | tayā jal̤ācyā ādhāreṃ bhūgol̤ā | śeṣeṃ dharileṃ || 15 ||
शेषास पवनाचा आहार । आहारें फुगे शरीर । तरी मग घेतला भार । भूमंडळाचा ॥ १६ ॥
śeṣāsa pavanācā āhāra | āhāreṃ phuge śarīra | tarī maga ghetalā bhāra | bhūmaṃḍal̤ācā || 16 ||
माहांकूर्माचें शरीर भलें । नेणों ब्रह्मांड पालथें घातलें । येवढें शरीर तें राहिलें । वायोचेनी ॥ १७ ॥
māhāṃkūrmāceṃ śarīra bhaleṃ | neṇoṃ brahmāṃḍa pālatheṃ ghātaleṃ | yevaḍheṃ śarīra teṃ rāhileṃ | vāyocenī || 17 ||
वाराहें आपुलें दंतीं । पृथ्वी धरिली होती । तयाची येवढी शक्ती । वायुबळें ॥ १८ ॥
vārāheṃ āpuleṃ daṃtīṃ | pṛthvī dharilī hotī | tayācī yevaḍhī śaktī | vāyubal̤eṃ || 18 ||
ब्रह्म विष्णु महेश्वर । चौथा आपण जगदेश्वर । वायोस्वरूप विचार । विवेकी जाणती ॥ १९ ॥
brahma viṣṇu maheśvara | cauthā āpaṇa jagadeśvara | vāyosvarūpa vicāra | vivekī jāṇatī || 19 ||
तेतिस कोटी सुरवर । अठ्यासी सहस्र ऋषेश्वर । सिध योगी भारेंभार । वायोकरितां ॥ २० ॥
tetisa koṭī suravara | aṭhyāsī sahasra ṛṣeśvara | sidha yogī bhāreṃbhāra | vāyokaritāṃ || 20 ||
नव कोटी कात्यायणी । छेपन कोटी च्यामुंडिणी । औट कोटी भूतखाणी । वायोरूपें ॥ २१ ॥
nava koṭī kātyāyaṇī | chepana koṭī cyāmuṃḍiṇī | auṭa koṭī bhūtakhāṇī | vāyorūpeṃ || 21 ||
भूतें देवतें नाना शक्ती । वायोरूप त्यांच्या वेक्ती । नाना जीव नेणो किती । भूमंडळीं ॥ २२ ॥
bhūteṃ devateṃ nānā śaktī | vāyorūpa tyāṃcyā vektī | nānā jīva neṇo kitī | bhūmaṃḍal̤īṃ || 22 ||
पिंडीं ब्रह्मांडीं पुरवला । बाहेर कंचुकास गेला । सकळां ठाईं पुरवला । समर्थ वायु ॥ २३ ॥
piṃḍīṃ brahmāṃḍīṃ puravalā | bāhera kaṃcukāsa gelā | sakal̤āṃ ṭhāīṃ puravalā | samartha vāyu || 23 ||
ऐसा हा समर्थ पवन । हनुमंत जयाचा नंदन । रघुनाथस्मरणीं तनमन । हनुमंताचें ॥ २४ ॥
aisā hā samartha pavana | hanumaṃta jayācā naṃdana | raghunāthasmaraṇīṃ tanamana | hanumaṃtāceṃ || 24 ||
हनुमंत वायोचा प्रसीध । पित्यापुत्रांस नाहीं भेद । म्हणोनि दोघेहि अभेद । पुरुषार्थविषीं ॥ २५ ॥
hanumaṃta vāyocā prasīdha | pityāputrāṃsa nāhīṃ bheda | mhaṇoni doghehi abheda | puruṣārthaviṣīṃ || 25 ||
हनुमंतास बोलिजे प्राणनाथ । येणें गुणें हा समर्थ । प्राणेंविण सकळ वेर्थ । होत जातें ॥ २६ ॥
hanumaṃtāsa bolije prāṇanātha | yeṇeṃ guṇeṃ hā samartha | prāṇeṃviṇa sakal̤a vertha | hota jāteṃ || 26 ||
मागें मृत्य आला हनुमंता । तेव्हां वायो रोधला होता । सकळ देवांस आवस्ता । प्राणांत मांडलें ॥ २७ ॥
māgeṃ mṛtya ālā hanumaṃtā | tevhāṃ vāyo rodhalā hotā | sakal̤a devāṃsa āvastā | prāṇāṃta māṃḍaleṃ || 27 ||
देव सकळ मिळोन । केलें वायुचें स्तवन । वायो प्रसन्न होऊन । मोकळें केलें ॥ २८ ॥
deva sakal̤a mil̤ona | keleṃ vāyuceṃ stavana | vāyo prasanna hoūna | mokal̤eṃ keleṃ || 28 ||
म्हणोनि प्रतपी थोर । हनुमंत ईश्वरी अवतार । यचा पुरुषार्थ सुरवर । पाहातचि राहिले ॥ २९ ॥
mhaṇoni pratapī thora | hanumaṃta īśvarī avatāra | yacā puruṣārtha suravara | pāhātaci rāhile || 29 ||
देव कारागृहीं होते । हनुमंतें देखिलें अवचितें । संव्हार करूनी लंकेभोंवतें । विटंबून पाडिलें ॥ ३० ॥
deva kārāgṛhīṃ hote | hanumaṃteṃ dekhileṃ avaciteṃ | saṃvhāra karūnī laṃkebhoṃvateṃ | viṭaṃbūna pāḍileṃ || 30 ||
उसिणें घेतलें देवांचें । मूळ शोधिलें राक्षसांचें । मोठें कौतुक पुछ्यकेताचें । आश्चर्य वाटे ॥ ३१ ॥
usiṇeṃ ghetaleṃ devāṃceṃ | mūl̤a śodhileṃ rākṣasāṃceṃ | moṭheṃ kautuka puchyaketāceṃ | āścarya vāṭe || 31 ||
रावण होता सिंह्यासनावरी । तेथें जाऊन ठोंसरे मारी । लंकेमधें निरोध करी । उदक कैचें ॥ ३२ ॥
rāvaṇa hotā siṃhyāsanāvarī | tetheṃ jāūna ṭhoṃsare mārī | laṃkemadheṃ nirodha karī | udaka kaiceṃ || 32 ||
देवास आधार वाटला । मोठा पुरुषार्थ देखिला । मनामधें रघुनाथाला । करुणा करिती ॥ ३३ ॥
devāsa ādhāra vāṭalā | moṭhā puruṣārtha dekhilā | manāmadheṃ raghunāthālā | karuṇā karitī || 33 ||
दैत्य आवघे संव्हारिले । देव तत्काळ सोडिले । प्राणीमात्र सुखी जाले । त्रयलोक्यवासी । इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । वायोस्तवननिरूपणनाम समास सहावा ॥ ३४ ॥
daitya āvaghe saṃvhārile | deva tatkāl̤a soḍile | prāṇīmātra sukhī jāle | trayalokyavāsī | iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | vāyostavananirūpaṇanāma samāsa sahāvā || 34 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).