॥ श्रीराम ॥ । पृथ्वीचें मूळ जीवन । जीवनाचें मूळ अग्न । अग्नीचें मूळ पवन । मागां निरोपिलें ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | pṛthvīceṃ mūl̤a jīvana | jīvanāceṃ mūl̤a agna | agnīceṃ mūl̤a pavana | māgāṃ niropileṃ || 1 ||
दशक 16 · समास 7 · महद्भूतनिरूपण
mahadbhūtanirūpaṇa
The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.
43 versesMarathi with transliteration
॥ श्रीराम ॥ । पृथ्वीचें मूळ जीवन । जीवनाचें मूळ अग्न । अग्नीचें मूळ पवन । मागां निरोपिलें ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | pṛthvīceṃ mūl̤a jīvana | jīvanāceṃ mūl̤a agna | agnīceṃ mūl̤a pavana | māgāṃ niropileṃ || 1 ||
आतां ऐका पवनाचें मूळ । तो हा अंतरात्माचि केवळ । अत्यंतचि चंचळ । सकळांमधें ॥ २ ॥
ātāṃ aikā pavanāceṃ mūl̤a | to hā aṃtarātmāci keval̤a | atyaṃtaci caṃcal̤a | sakal̤āṃmadheṃ || 2 ||
तो येतो जातो दिसेना । स्थिर होऊन बैसेना । ज्याचें रूप अनुमानेना । वेदश्रुतीसी ॥ ३ ॥
to yeto jāto disenā | sthira hoūna baisenā | jyāceṃ rūpa anumānenā | vedaśrutīsī || 3 ||
मुळीं मुळींचें स्फुर्ण । तेंचि अंतरात्म्याचें लक्षण । जगदेश्वरापासून त्रिगुण । पुढें जालें ॥ ४ ॥
mul̤īṃ mul̤īṃceṃ sphurṇa | teṃci aṃtarātmyāceṃ lakṣaṇa | jagadeśvarāpāsūna triguṇa | puḍheṃ jāleṃ || 4 ||
त्रिगुणापासून जालीं भूतें। पावलीं पष्ट दशेतें । त्या भूतांचें स्वरूप तें । विवेकें वोळखावें ॥ ५ ॥
triguṇāpāsūna jālīṃ bhūteṃ| pāvalīṃ paṣṭa daśeteṃ | tyā bhūtāṃceṃ svarūpa teṃ | vivekeṃ vol̤akhāveṃ || 5 ||
त्यामधें मुख्य आकाश । चौ भूतांमधें विशेष । याच्या प्रकाशें प्रकाश । सकळ कांहीं ॥ ६ ॥
tyāmadheṃ mukhya ākāśa | cau bhūtāṃmadheṃ viśeṣa | yācyā prakāśeṃ prakāśa | sakal̤a kāṃhīṃ || 6 ||
येक विष्णु महद्भूत । ऐसा भूतांचा संकेत । परंतु याची प्रचीत । पाहिली पाहिजे ॥ ७ ॥
yeka viṣṇu mahadbhūta | aisā bhūtāṃcā saṃketa | paraṃtu yācī pracīta | pāhilī pāhije || 7 ||
विस्तारें बोलिलीं भूतें । त्या भूतामधें व्यापक तें । विवरोन पाहातां येतें । प्रत्ययासी ॥ ८ ॥
vistāreṃ bolilīṃ bhūteṃ | tyā bhūtāmadheṃ vyāpaka teṃ | vivarona pāhātāṃ yeteṃ | pratyayāsī || 8 ||
आत्मयाच्या चपळपणापुढें । वायो तें किती बापुडें । आत्म्याचें चपळपण रोकडें । समजोन पाहावें ॥ ९ ॥
ātmayācyā capal̤apaṇāpuḍheṃ | vāyo teṃ kitī bāpuḍeṃ | ātmyāceṃ capal̤apaṇa rokaḍeṃ | samajona pāhāveṃ || 9 ||
आत्म्यावेगळें काम चालेना । आत्मा दिसेना ना आडळेना । गुप्तरूपें विचार नाना । पाहोन सोडी ॥ १० ॥
ātmyāvegal̤eṃ kāma cālenā | ātmā disenā nā āḍal̤enā | guptarūpeṃ vicāra nānā | pāhona soḍī || 10 ||
पिंड ब्रह्मांड व्यापून धरिलें । नाना शरीरीं विळासलें । विवेकी जनासी भासलें । जगदांतरी ॥ ११ ॥
piṃḍa brahmāṃḍa vyāpūna dharileṃ | nānā śarīrīṃ vil̤āsaleṃ | vivekī janāsī bhāsaleṃ | jagadāṃtarī || 11 ||
आत्म्याविण देहे चालती । हें तों न घडे कल्पांतीं । अष्टधा प्रकृर्तीच्या वेक्ती । रूपासी आल्या ॥ १२ ॥
ātmyāviṇa dehe cālatī | heṃ toṃ na ghaḍe kalpāṃtīṃ | aṣṭadhā prakṛrtīcyā vektī | rūpāsī ālyā || 12 ||
मूळापासून सेवटवरी । सकळ कांहीं आत्माच करी । आत्म्यापैलीकडे निर्विकारी । परब्रह्म तें ॥ १३ ॥
mūl̤āpāsūna sevaṭavarī | sakal̤a kāṃhīṃ ātmāca karī | ātmyāpailīkaḍe nirvikārī | parabrahma teṃ || 13 ||
आत्मा शरीरीं वर्ततो । इंद्रियेंग्राम चेष्टवितो । नाना सुखदुःखें भोगितो । देह्यात्मयोगें ॥ १४ ॥
ātmā śarīrīṃ vartato | iṃdriyeṃgrāma ceṣṭavito | nānā sukhaduḥkheṃ bhogito | dehyātmayogeṃ || 14 ||
सप्तकंचुक हें ब्रह्मांड । त्यामधें सप्तकंचुक पिंड । त्या पिंडामधें आत्मा जाड । विवेकें वोळखा ॥ १५ ॥
saptakaṃcuka heṃ brahmāṃḍa | tyāmadheṃ saptakaṃcuka piṃḍa | tyā piṃḍāmadheṃ ātmā jāḍa | vivekeṃ vol̤akhā || 15 ||
शब्द ऐकोन समजतो । समजोन प्रत्योत्तर देतो । कठीण मृद सीतोष्ण जाणतो । त्वचेमधें ॥ १६ ॥
śabda aikona samajato | samajona pratyottara deto | kaṭhīṇa mṛda sītoṣṇa jāṇato | tvacemadheṃ || 16 ||
नेत्रीं भरोनी पदार्थ पाहाणें । नाना पदार्थ परीक्षणें । उंच नीच समजणें । मनामधें ॥ १७ ॥
netrīṃ bharonī padārtha pāhāṇeṃ | nānā padārtha parīkṣaṇeṃ | uṃca nīca samajaṇeṃ | manāmadheṃ || 17 ||
क्रूरदृष्टी सौम्यदृष्टी । कपटदृष्टी कृपादृष्टी । नाना प्रकारींच्या दृष्टी । भेद जाणे ॥ १८ ॥
krūradṛṣṭī saumyadṛṣṭī | kapaṭadṛṣṭī kṛpādṛṣṭī | nānā prakārīṃcyā dṛṣṭī | bheda jāṇe || 18 ||
जिव्हेमधें नाना स्वाद । निवडून जाणे भेदाभेद । जें जें जाणें तें तें विशद । करुनी बोले ॥ १९ ॥
jivhemadheṃ nānā svāda | nivaḍūna jāṇe bhedābheda | jeṃ jeṃ jāṇeṃ teṃ teṃ viśada | karunī bole || 19 ||
उत्तम अन्नाचे परिमळ । नाना सुगंध परिमळ । नाना फळांचे परिमळ । घ्राणैंद्रियें जाणे ॥ २० ॥
uttama annāce parimal̤a | nānā sugaṃdha parimal̤a | nānā phal̤āṃce parimal̤a | ghrāṇaiṃdriyeṃ jāṇe || 20 ||
जिव्हेनें स्वाद घेणें बोलणें । पाणीईइंद्रियें घेणें देणें । पादैंद्रियें येणें जाणें । सर्वकाळ ॥ २१ ॥
jivheneṃ svāda gheṇeṃ bolaṇeṃ | pāṇīīiṃdriyeṃ gheṇeṃ deṇeṃ | pādaiṃdriyeṃ yeṇeṃ jāṇeṃ | sarvakāl̤a || 21 ||
शिस्नैंद्रियें सुरतभोग । गुदैंद्रियें मळोत्सर्ग । मनेंकरूनी सकळ सांग । कल्पून पाहे ॥ २२ ॥
śisnaiṃdriyeṃ suratabhoga | gudaiṃdriyeṃ mal̤otsarga | maneṃkarūnī sakal̤a sāṃga | kalpūna pāhe || 22 ||
ऐसें व्यापार परोपरी । त्रिभुवनीं येकलाचि करी । त्याची वर्णावया थोरी । दुसरा नाहीं ॥ २३ ॥
aiseṃ vyāpāra paroparī | tribhuvanīṃ yekalāci karī | tyācī varṇāvayā thorī | dusarā nāhīṃ || 23 ||
त्याविण दुसरा कैचा । जे महिमा सांगावा तयाचा । व्याप आटोप आत्मयाचा । न भूतो न भविष्यति ॥ २४ ॥
tyāviṇa dusarā kaicā | je mahimā sāṃgāvā tayācā | vyāpa āṭopa ātmayācā | na bhūto na bhaviṣyati || 24 ||
चौदा विद्या चौसष्टी कळा । धूर्तपणाच्या नाना कळा । वेद शास्त्र पुराण जिव्हाळा । तेणेंविण कैचा ॥ २५ ॥
caudā vidyā causaṣṭī kal̤ā | dhūrtapaṇācyā nānā kal̤ā | veda śāstra purāṇa jivhāl̤ā | teṇeṃviṇa kaicā || 25 ||
येहलोकींचा आचार । परलोकीं सारासारविचार । उभय लोकींचा निर्धार । आत्माच करी ॥ २६ ॥
yehalokīṃcā ācāra | paralokīṃ sārāsāravicāra | ubhaya lokīṃcā nirdhāra | ātmāca karī || 26 ||
नाना मतें नाना भेद । नाना संवाद वेवाद । नाना निश्चय भेदाभेद । आत्माच करी ॥ २७ ॥
nānā mateṃ nānā bheda | nānā saṃvāda vevāda | nānā niścaya bhedābheda | ātmāca karī || 27 ||
मुख्यतत्व विस्तारलें । तेणें तयास रूप आणिलें । येणेंकरितां सार्थक जालें । सकळ कांहीं ॥ २८ ॥
mukhyatatva vistāraleṃ | teṇeṃ tayāsa rūpa āṇileṃ | yeṇeṃkaritāṃ sārthaka jāleṃ | sakal̤a kāṃhīṃ || 28 ||
लिहिणें वाचणें पाठांतर करणें । पुसणें सांगणें अर्थ करणें । गाणें बाजवणें नाचणें । आत्म्याचकरितां ॥ २९ ॥
lihiṇeṃ vācaṇeṃ pāṭhāṃtara karaṇeṃ | pusaṇeṃ sāṃgaṇeṃ artha karaṇeṃ | gāṇeṃ bājavaṇeṃ nācaṇeṃ | ātmyācakaritāṃ || 29 ||
नाना सुखें आनंदतो । नाना दुःखें कष्टी होतो । देहे धरितो आणी सोडितो । नानाप्रकारें ॥ ३० ॥
nānā sukheṃ ānaṃdato | nānā duḥkheṃ kaṣṭī hoto | dehe dharito āṇī soḍito | nānāprakāreṃ || 30 ||
येकलाचि नाना देहे धरी । येकलाचि नटे परोपरी । नट नाट्यकळा कुसरी । त्याविण नाहीं ॥ ३१ ॥
yekalāci nānā dehe dharī | yekalāci naṭe paroparī | naṭa nāṭyakal̤ā kusarī | tyāviṇa nāhīṃ || 31 ||
येकलाचि जाला बहुरूपी । बहुरूपी बहुसाक्षपी । बहुरूपें बहुप्रतापी । आणी लंडी ॥ ३२ ॥
yekalāci jālā bahurūpī | bahurūpī bahusākṣapī | bahurūpeṃ bahupratāpī | āṇī laṃḍī || 32 ||
येकलाचि विस्तारला कैसा । पाहे बहुविध तमासा । दंपत्येंविण कैसा । विस्तारला ॥ ३३ ॥
yekalāci vistāralā kaisā | pāhe bahuvidha tamāsā | daṃpatyeṃviṇa kaisā | vistāralā || 33 ||
स्त्रियांस पाहिजे पुरुष । पुरुषासी पाहिजे स्त्रीवेष । ऐसा आवडीचा संतोष । परस्परें ॥ ३४ ॥
striyāṃsa pāhije puruṣa | puruṣāsī pāhije strīveṣa | aisā āvaḍīcā saṃtoṣa | paraspareṃ || 34 ||
स्थूळाचें मूळ तें लिंग । लिंगामधें हें प्रसंग । येणें प्रकारें जग । प्रत्यक्ष चाले ॥ ३५ ॥
sthūl̤āceṃ mūl̤a teṃ liṃga | liṃgāmadheṃ heṃ prasaṃga | yeṇeṃ prakāreṃ jaga | pratyakṣa cāle || 35 ||
पुरुषांचा जीव स्त्रियांची जीवी । ऐसी होते उठाठेवी । परी या सूक्ष्माची गोवी । समजली पाहिजे ॥ ३६ ॥
puruṣāṃcā jīva striyāṃcī jīvī | aisī hote uṭhāṭhevī | parī yā sūkṣmācī govī | samajalī pāhije || 36 ||
स्थूळांकरितां वाटे भेद । सूक्षमीं आवघेंचि अभेद । ऐसें बोलणें निरुध । प्रत्यया आलें ॥ ३७ ॥
sthūl̤āṃkaritāṃ vāṭe bheda | sūkṣamīṃ āvagheṃci abheda | aiseṃ bolaṇeṃ nirudha | pratyayā āleṃ || 37 ||
बायकोनें बायकोस भोगिलें । ऐसें नाहीं कीं घडलें । बायकोस अंतरी लागलें । ध्यान पुरुषाचें ॥ ३८ ॥
bāyakoneṃ bāyakosa bhogileṃ | aiseṃ nāhīṃ kīṃ ghaḍaleṃ | bāyakosa aṃtarī lāgaleṃ | dhyāna puruṣāceṃ || 38 ||
स्त्रीसी पुरुष पुरुषास वधु । ऐसा आहे हा समंधु । याकारणें सूक्ष्म संवादु । सुक्ष्मीं च आहे ॥ ३९ ॥
strīsī puruṣa puruṣāsa vadhu | aisā āhe hā samaṃdhu | yākāraṇeṃ sūkṣma saṃvādu | sukṣmīṃ ca āhe || 39 ||
पुरुषैछेमधें प्रकृती । प्रकृतीमधें पुरुषवेक्ती । प्रकृतीपुरुष बोलती । येणें न्यायें ॥ ४० ॥
puruṣaichemadheṃ prakṛtī | prakṛtīmadheṃ puruṣavektī | prakṛtīpuruṣa bolatī | yeṇeṃ nyāyeṃ || 40 ||
पिंडावरून ब्रह्मांड पाहावें । प्रचीतीनें प्रचीतीस घ्यावें । उमजेना तरी उमजावें । विवराविवरों ॥ ४१ ॥
piṃḍāvarūna brahmāṃḍa pāhāveṃ | pracītīneṃ pracītīsa ghyāveṃ | umajenā tarī umajāveṃ | vivarāvivaroṃ || 41 ||
द्वैतैछा होते मुळीं । तरी ते आली भूमंडळीं । भूमंडळीं आणी मुळीं । रुजु पाहावें ॥ ४२ ॥
dvaitaichā hote mul̤īṃ | tarī te ālī bhūmaṃḍal̤īṃ | bhūmaṃḍal̤īṃ āṇī mul̤īṃ | ruju pāhāveṃ || 42 ||
येथें मोठा जाला साक्षेप । फिटला श्रोतयांचा आक्षेप । जे प्रकृतीपुरुषाचें रूप । निवडोन गेलें । इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । महद्भूतनिरूपणनाम समास सातवा ॥ ४३ ॥
yetheṃ moṭhā jālā sākṣepa | phiṭalā śrotayāṃcā ākṣepa | je prakṛtīpuruṣāceṃ rūpa | nivaḍona geleṃ | iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | mahadbhūtanirūpaṇanāma samāsa sātavā || 43 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).