Skip to content

दशक 17 · समास 4 · अनुमाननिरसन

Book 17, section 4

anumānanirasana

The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.

31 versesMarathi with transliteration

A lamp beside a manuscript of Ramdas’s Dasbodh.

॥ श्रीराम ॥ । बहुत जनासी उपाये । वक्तयास पुसतां त्रासों नये । बोलतां बोलतां अन्वयें । सांडूं नये ॥ १ ॥

|| śrīrāma || | bahuta janāsī upāye | vaktayāsa pusatāṃ trāsoṃ naye | bolatāṃ bolatāṃ anvayeṃ | sāṃḍūṃ naye || 1 ||

Report an error

श्रोत्यानें आशंका घेतली । तै तत्काळ पाहिजे फेडिली । स्वगोष्टीनें सगोष्टी पेंचली । ऐसें न व्हावें ॥ २ ॥

śrotyāneṃ āśaṃkā ghetalī | tai tatkāl̤a pāhije pheḍilī | svagoṣṭīneṃ sagoṣṭī peṃcalī | aiseṃ na vhāveṃ || 2 ||

Report an error

पुढें धरितां मागें पेंचला । मागें धरितां पुढें उडाला । ऐसा सांपडतचि गेला । ठाइं ठाइं ॥ ३ ॥

puḍheṃ dharitāṃ māgeṃ peṃcalā | māgeṃ dharitāṃ puḍheṃ uḍālā | aisā sāṃpaḍataci gelā | ṭhāiṃ ṭhāiṃ || 3 ||

Report an error

पोहणारचि गुचक्या खातो । जनास कैसा काढूं पाहातो । आशय लोकांच राहातो । ठाइं ठाइं ॥ ४ ॥

pohaṇāraci gucakyā khāto | janāsa kaisā kāḍhūṃ pāhāto | āśaya lokāṃca rāhāto | ṭhāiṃ ṭhāiṃ || 4 ||

Report an error

आपणचि बोलिला संव्हार । आपणचि बोलिजे सर्वसार । दुस्तर मायेचा पार । टाकिला पाहिजे ॥ ५ ॥

āpaṇaci bolilā saṃvhāra | āpaṇaci bolije sarvasāra | dustara māyecā pāra | ṭākilā pāhije || 5 ||

Report an error

जें जें सूक्ष्म नाम घ्यावें । त्याचें रूप बिंबऊन द्यावें । तरीच वक्ता म्हणवावें । विचारवंत ॥ ६ ॥

jeṃ jeṃ sūkṣma nāma ghyāveṃ | tyāceṃ rūpa biṃbaūna dyāveṃ | tarīca vaktā mhaṇavāveṃ | vicāravaṃta || 6 ||

Report an error

ब्रह्म कैसें मूळमाया कैसी । अष्टधाप्रकृती शिवशक्ती कैसी । शड्गुणेश्वराची स्थिति कैसी । गुणसाम्याची ॥ ७ ॥

brahma kaiseṃ mūl̤amāyā kaisī | aṣṭadhāprakṛtī śivaśaktī kaisī | śaḍguṇeśvarācī sthiti kaisī | guṇasāmyācī || 7 ||

Report an error

अर्धनारीनटेश्वर । प्रकृतिपुरुषाचा विचार । गुणक्षोभिणी तदनंतर । त्रिगुण कैसे ॥ ८ ॥

ardhanārīnaṭeśvara | prakṛtipuruṣācā vicāra | guṇakṣobhiṇī tadanaṃtara | triguṇa kaise || 8 ||

Report an error

पूर्वकक्ष कोठून कोठवरी । वाच्यांशलक्ष्यांशाची परी । सूक्ष्म नाना विचार करी । धन्य तो साधु ॥ ९ ॥

pūrvakakṣa koṭhūna koṭhavarī | vācyāṃśalakṣyāṃśācī parī | sūkṣma nānā vicāra karī | dhanya to sādhu || 9 ||

Report an error

नान पाल्हाळीं पडेना । बोलिलेंचि बोलावेना । मौन्यगर्भ अनुमाना । आणून सोडी ॥ १० ॥

nāna pālhāl̤īṃ paḍenā | bolileṃci bolāvenā | maunyagarbha anumānā | āṇūna soḍī || 10 ||

Report an error

घडी येक विमळ ब्रह्म । घडी येक सर्व ब्रह्म । द्रष्टा साक्षी सत्ता ब्रह्म । क्षण येक ॥ ११ ॥

ghaḍī yeka vimal̤a brahma | ghaḍī yeka sarva brahma | draṣṭā sākṣī sattā brahma | kṣaṇa yeka || 11 ||

Report an error

निश्चळ तेंचि जालें चंचळ । चंचळ तेंचि ब्रह्म केवळ । नाना प्रसंगीं खळखळ । निवाडा नाहीं ॥ १२ ॥

niścal̤a teṃci jāleṃ caṃcal̤a | caṃcal̤a teṃci brahma keval̤a | nānā prasaṃgīṃ khal̤akhal̤a | nivāḍā nāhīṃ || 12 ||

Report an error

चळतें आणी निश्चळ । अवघें चैतन्यचि केवळ । रूपें वेगळालीं प्रांजळ । कदापी बोलवेना ॥ १३ ॥

cal̤ateṃ āṇī niścal̤a | avagheṃ caitanyaci keval̤a | rūpeṃ vegal̤ālīṃ prāṃjal̤a | kadāpī bolavenā || 13 ||

Report an error

उगीच करी गथागोवी । तो लोकांस कैसें उगवी । नाना निश्चयें नाना गोवी । पडत जाते ॥ १४ ॥

ugīca karī gathāgovī | to lokāṃsa kaiseṃ ugavī | nānā niścayeṃ nānā govī | paḍata jāte || 14 ||

Report an error

भ्रमास म्हणे परब्रह्म । परब्रह्मास ह्मणे भ्रम । ज्ञातेपणाचा संभ्रम । बोलोन दावी ॥ १५ ॥

bhramāsa mhaṇe parabrahma | parabrahmāsa hmaṇe bhrama | jñātepaṇācā saṃbhrama | bolona dāvī || 15 ||

Report an error

घाली शास्त्रांची दडपण । प्रचितिविण निरूपण । पुसों जातां उगाच सीण । अत्यंत मानी ॥ १६ ॥

ghālī śāstrāṃcī daḍapaṇa | pracitiviṇa nirūpaṇa | pusoṃ jātāṃ ugāca sīṇa | atyaṃta mānī || 16 ||

Report an error

ज्ञात्यास आणि पदार्थभिडा । तो काय बोलेल बापुडा । सारासाराचा निवाडा । जाला पाहिजे ॥ १७ ॥

jñātyāsa āṇi padārthabhiḍā | to kāya bolela bāpuḍā | sārāsārācā nivāḍā | jālā pāhije || 17 ||

Report an error

वैद्य मात्रेची स्तुती करी । मात्रा गुण कांहींच न करी । प्रचितिविण तैसी परी । ज्ञानाची जाली ॥ १८ ॥

vaidya mātrecī stutī karī | mātrā guṇa kāṃhīṃca na karī | pracitiviṇa taisī parī | jñānācī jālī || 18 ||

Report an error

तेथें नाहीं सारासार । तेथें अवघा अंधकार । नाना परीक्षेचा विचार । राहिला तेथें ॥ १९ ॥

tetheṃ nāhīṃ sārāsāra | tetheṃ avaghā aṃdhakāra | nānā parīkṣecā vicāra | rāhilā tetheṃ || 19 ||

Report an error

पाप पुण्य स्वर्ग नर्क । विवेक आणि अविवेक । सर्वब्रह्मीं काये येक । सांपडलें नाहीं ॥ २० ॥

pāpa puṇya svarga narka | viveka āṇi aviveka | sarvabrahmīṃ kāye yeka | sāṃpaḍaleṃ nāhīṃ || 20 ||

Report an error

पावन आणि तें पतन । दोनीं मानिलीं तत्समान । निश्चये आणि अनुमान । ब्रह्मरूप ॥ २१ ॥

pāvana āṇi teṃ patana | donīṃ mānilīṃ tatsamāna | niścaye āṇi anumāna | brahmarūpa || 21 ||

Report an error

ब्रह्मरूप जालें आघवें । तेथें काये निवडावें । आवघी साकरचि टाकावें । काये कोठें ॥ २२ ॥

brahmarūpa jāleṃ āghaveṃ | tetheṃ kāye nivaḍāveṃ | āvaghī sākaraci ṭākāveṃ | kāye koṭheṃ || 22 ||

Report an error

तैसें सार आणि असार । अवघा जाला येकंकार । तेथें बळावळा अविचार । विचार कैंचा ॥ २३ ॥

taiseṃ sāra āṇi asāra | avaghā jālā yekaṃkāra | tetheṃ bal̤āval̤ā avicāra | vicāra kaiṃcā || 23 ||

Report an error

वंद्य निंद्य येक जालें । तेथें काये हाता आलें । उन्मत्त द्रव्यें जें भुललें । तें भलतेंच बोले ॥ २४ ॥

vaṃdya niṃdya yeka jāleṃ | tetheṃ kāye hātā āleṃ | unmatta dravyeṃ jeṃ bhulaleṃ | teṃ bhalateṃca bole || 24 ||

Report an error

तैसा अज्ञान भ्रमें भुलला । सर्व ब्रह्म म्हणोन बैसला । माहांपापी आणि भला । येकचि मानी ॥ २५ ॥

taisā ajñāna bhrameṃ bhulalā | sarva brahma mhaṇona baisalā | māhāṃpāpī āṇi bhalā | yekaci mānī || 25 ||

Report an error

सर्वसंगपरित्याग । अव्हासवा विषयेभोग । दोघे येकचि मानितां मग । काये उरलें ॥ २६ ॥

sarvasaṃgaparityāga | avhāsavā viṣayebhoga | doghe yekaci mānitāṃ maga | kāye uraleṃ || 26 ||

Report an error

भेद ईश्वर करून गेला । त्याच्या वाचेन न वचे मोडिला । मुखामधें घांस घातला । तो अपानीं घालावा ॥ २७ ॥

bheda īśvara karūna gelā | tyācyā vācena na vace moḍilā | mukhāmadheṃ ghāṃsa ghātalā | to apānīṃ ghālāvā || 27 ||

Report an error

ज्या इंद्रियास जो भोग । तो तो करी येथासांग । ईश्वराचें केलें जग । मोडितां उरेना ॥ २८ ॥

jyā iṃdriyāsa jo bhoga | to to karī yethāsāṃga | īśvarāceṃ keleṃ jaga | moḍitāṃ urenā || 28 ||

Report an error

अवघी भ्रांतीची भुटाटकी । प्रचितिविण गोष्टी लटकी । वेड लागलें जे बटकी । ते भलतेंचि बोले ॥ २९ ॥

avaghī bhrāṃtīcī bhuṭāṭakī | pracitiviṇa goṣṭī laṭakī | veḍa lāgaleṃ je baṭakī | te bhalateṃci bole || 29 ||

Report an error

प्रत्ययज्ञाता सावधान । त्याचें ऐकावें निरूपण । आत्मसाक्षात्काराची खूण । तत्काळ बाणें ॥ ३० ॥

pratyayajñātā sāvadhāna | tyāceṃ aikāveṃ nirūpaṇa | ātmasākṣātkārācī khūṇa | tatkāl̤a bāṇeṃ || 30 ||

Report an error

वेडें वांकडे जाणावें । आंधळें पाउलीं वोळखावें । बाश्कळ बोलणें सांडावें । वमक जैसें । इति श्रीदासभोधे गुरुशिष्यसंवादे । अनुमाननिर्शननाम समास चौथा ॥ ३१ ॥

veḍeṃ vāṃkaḍe jāṇāveṃ | āṃdhal̤eṃ pāulīṃ vol̤akhāveṃ | bāśkal̤a bolaṇeṃ sāṃḍāveṃ | vamaka jaiseṃ | iti śrīdāsabhodhe guruśiṣyasaṃvāde | anumānanirśananāma samāsa cauthā || 31 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).