॥ श्रीराम ॥ । मागां मुमुक्षाचें लक्षण । संकेतें केलें कथन । आतां परिसा सावधान । साधक तो कैसा ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | māgāṃ mumukṣāceṃ lakṣaṇa | saṃketeṃ keleṃ kathana | ātāṃ parisā sāvadhāna | sādhaka to kaisā || 1 ||
दशक 5 · समास 9 · साधकनिरूपण
sādhakanirūpaṇa
The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.
62 versesMarathi with transliteration
॥ श्रीराम ॥ । मागां मुमुक्षाचें लक्षण । संकेतें केलें कथन । आतां परिसा सावधान । साधक तो कैसा ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | māgāṃ mumukṣāceṃ lakṣaṇa | saṃketeṃ keleṃ kathana | ātāṃ parisā sāvadhāna | sādhaka to kaisā || 1 ||
अवगुणाचा करूनि त्याग । जेणें धरिला संतसंग । तयासि बोलिजे मग । साधक ऐसा ॥ २ ॥
avaguṇācā karūni tyāga | jeṇeṃ dharilā saṃtasaṃga | tayāsi bolije maga | sādhaka aisā || 2 ||
जो संतांसि शरण गेला । संतजनीं आश्वासिला । मग तो साधक बोलिला । ग्रन्थांतरीं ॥ ३ ॥
jo saṃtāṃsi śaraṇa gelā | saṃtajanīṃ āśvāsilā | maga to sādhaka bolilā | granthāṃtarīṃ || 3 ||
उपदेशिलें आत्मज्ञान । तुटलें संसारबंधन । दृढतेकारणें करी साधन । या नांव साधक ॥ ४ ॥
upadeśileṃ ātmajñāna | tuṭaleṃ saṃsārabaṃdhana | dṛḍhatekāraṇeṃ karī sādhana | yā nāṃva sādhaka || 4 ||
धरी श्रवणाची आवडी । अद्वैतनिरूपणाची गोडी । मननें अर्थांतर काढी । या नांव साधक ॥ ५ ॥
dharī śravaṇācī āvaḍī | advaitanirūpaṇācī goḍī | mananeṃ arthāṃtara kāḍhī | yā nāṃva sādhaka || 5 ||
होतां सारासार विचार । ऐके होऊनि तत्पर । संदेह छेदूनि, दृढोत्तर- । आत्मज्ञान पाहे ॥ ६ ॥
hotāṃ sārāsāra vicāra | aike hoūni tatpara | saṃdeha chedūni, dṛḍhottara- | ātmajñāna pāhe || 6 ||
नाना संदेहनिवृत्ती- । व्हावया, धरी सत्संगती । आत्मशास्त्रगुरुप्रचीती । ऐक्यतेसी आणी ॥ ७ ॥
nānā saṃdehanivṛttī- | vhāvayā, dharī satsaṃgatī | ātmaśāstragurupracītī | aikyatesī āṇī || 7 ||
देहबुद्धि विवेकें वारी । आत्मबुद्धि सदृढ धरी । श्रवण मन केलेंचि करी । या नांव साधक ॥ ८ ॥
dehabuddhi vivekeṃ vārī | ātmabuddhi sadṛḍha dharī | śravaṇa mana keleṃci karī | yā nāṃva sādhaka || 8 ||
विसंचूनि दृश्यभान । दृढ धरी आत्मज्ञान । विचारें राखे समाधान । या नांव साधक ॥ ९ ॥
visaṃcūni dṛśyabhāna | dṛḍha dharī ātmajñāna | vicāreṃ rākhe samādhāna | yā nāṃva sādhaka || 9 ||
तोडूनि द्वैताची उपाधी । अद्वैत वस्तु साधनें साधी । लावी ऐक्यतेची समाधी । या नांव साधक ॥ १० ॥
toḍūni dvaitācī upādhī | advaita vastu sādhaneṃ sādhī | lāvī aikyatecī samādhī | yā nāṃva sādhaka || 10 ||
आत्मज्ञान जीर्ण जर्जर । त्याचा करी जीर्णोद्धार । विवेकें पावे पैलपार । या नांव साधक ॥ ११ ॥
ātmajñāna jīrṇa jarjara | tyācā karī jīrṇoddhāra | vivekeṃ pāve pailapāra | yā nāṃva sādhaka || 11 ||
उत्तमें साधूचीं लक्षणें । आंगिकारी निरूपणें । बळेंचि स्वरूपाकार होणें । या नांव साधक ॥ १२ ॥
uttameṃ sādhūcīṃ lakṣaṇeṃ | āṃgikārī nirūpaṇeṃ | bal̤eṃci svarūpākāra hoṇeṃ | yā nāṃva sādhaka || 12 ||
असत्क्रिया ते सोडिली । आणी सत्क्रिया ते वाढविली । स्वरूपस्थिती बळावली । या नांव साधक ॥ १३ ॥
asatkriyā te soḍilī | āṇī satkriyā te vāḍhavilī | svarūpasthitī bal̤āvalī | yā nāṃva sādhaka || 13 ||
अवगुण त्यागी दिवसेंदिवस । करी उत्तम गुणाचा अभ्यास । स्वरूपीं लावी निजध्यास । या नांव साधक ॥ १४ ॥
avaguṇa tyāgī divaseṃdivasa | karī uttama guṇācā abhyāsa | svarūpīṃ lāvī nijadhyāsa | yā nāṃva sādhaka || 14 ||
दृढ निश्चयाचेनि बळें । दृश्य असतांच नाडळे । सदा स्वरूपीं मिसळे । या नांव साधक ॥ १५ ॥
dṛḍha niścayāceni bal̤eṃ | dṛśya asatāṃca nāḍal̤e | sadā svarūpīṃ misal̤e | yā nāṃva sādhaka || 15 ||
प्रत्यक्ष माया अलक्ष करी । अलक्ष वस्तु लक्षी अंतरीं । आत्मस्थितीची धारणा धरी । या नांव साधक ॥ १६ ॥
pratyakṣa māyā alakṣa karī | alakṣa vastu lakṣī aṃtarīṃ | ātmasthitīcī dhāraṇā dharī | yā nāṃva sādhaka || 16 ||
जें या जनासि चोरलें । मनास न वचे अनुमानलें । तेंचि जेणें दृढ केलें । या नांव साधक ॥ १७ ॥
jeṃ yā janāsi coraleṃ | manāsa na vace anumānaleṃ | teṃci jeṇeṃ dṛḍha keleṃ | yā nāṃva sādhaka || 17 ||
जें बोलतांचि वाचा धरी । जें पाहातांचि अंध करी । तें साधी नाना परी । या नांव साधक ॥ १८ ॥
jeṃ bolatāṃci vācā dharī | jeṃ pāhātāṃci aṃdha karī | teṃ sādhī nānā parī | yā nāṃva sādhaka || 18 ||
जें साधूं जाता साधवेना । जें लक्षूं जातां लक्षवेना । तेंचि अनुभवें आणी मना । या नांव साधक ॥ १९ ॥
jeṃ sādhūṃ jātā sādhavenā | jeṃ lakṣūṃ jātāṃ lakṣavenā | teṃci anubhaveṃ āṇī manā | yā nāṃva sādhaka || 19 ||
जेथें मनचि मावळे । जेथे तर्कचि पांगुळे । तेंचि अनुभवा आणी बळें । या नांव साधक ॥ २० ॥
jetheṃ manaci māval̤e | jethe tarkaci pāṃgul̤e | teṃci anubhavā āṇī bal̤eṃ | yā nāṃva sādhaka || 20 ||
स्वानुभवाचेनि योगें । वस्तु साधी लागवेगें । तेंचि वस्तु होये आंगें । या नांव साधक ॥ २१ ॥
svānubhavāceni yogeṃ | vastu sādhī lāgavegeṃ | teṃci vastu hoye āṃgeṃ | yā nāṃva sādhaka || 21 ||
अनुभवाचीं आंगें जाणे । योगियांचे खुणे बाणे । कांहींच नहोन असणें । या नांव साधक ॥ २२ ॥
anubhavācīṃ āṃgeṃ jāṇe | yogiyāṃce khuṇe bāṇe | kāṃhīṃca nahona asaṇeṃ | yā nāṃva sādhaka || 22 ||
परती सारून उपाधी । असाध्य वस्तु साधनें साधी । स्वरूपीं करी दृढ बुद्धी । या नांव साधक ॥ २३ ॥
paratī sārūna upādhī | asādhya vastu sādhaneṃ sādhī | svarūpīṃ karī dṛḍha buddhī | yā nāṃva sādhaka || 23 ||
देवाभक्ताचें मूळ । शोधून पाहे सकळ । साध्यचि होये तत्काळ । या नांव साधक ॥ २४ ॥
devābhaktāceṃ mūl̤a | śodhūna pāhe sakal̤a | sādhyaci hoye tatkāl̤a | yā nāṃva sādhaka || 24 ||
विवेकबळें गुप्त जाला । आपेंआप मावळला । दिसतो, परी देखिला । नाहींच कोणीं ॥ २५ ॥
vivekabal̤eṃ gupta jālā | āpeṃāpa māval̤alā | disato, parī dekhilā | nāhīṃca koṇīṃ || 25 ||
मीपण मागें सांडिलें । स्वयें आपणास धुंडिलें । तुर्येसहि वोलांडिलें । या नांव साधक ॥ २६ ॥
mīpaṇa māgeṃ sāṃḍileṃ | svayeṃ āpaṇāsa dhuṃḍileṃ | turyesahi volāṃḍileṃ | yā nāṃva sādhaka || 26 ||
पुढें उन्मनीचा सेवटीं । आपली आपण अखंड भेटी । अखंड अनुभवीं ज्याची दृष्टी । या नांव साधक ॥ २७ ॥
puḍheṃ unmanīcā sevaṭīṃ | āpalī āpaṇa akhaṃḍa bheṭī | akhaṃḍa anubhavīṃ jyācī dṛṣṭī | yā nāṃva sādhaka || 27 ||
द्वैताचा तटका तोडिला । भासाचा भास मोडिला । देहीं असोनि विदेह जाला । या नांव साधक ॥ २८ ॥
dvaitācā taṭakā toḍilā | bhāsācā bhāsa moḍilā | dehīṃ asoni videha jālā | yā nāṃva sādhaka || 28 ||
जयास अखंड स्वरूपस्थिती । नाहीं देहाची अहंकृती । सकळ संदेहनिवृत्ती । या नांव साधक ॥ २९ ॥
jayāsa akhaṃḍa svarūpasthitī | nāhīṃ dehācī ahaṃkṛtī | sakal̤a saṃdehanivṛttī | yā nāṃva sādhaka || 29 ||
पंचभूतांचा विस्तार । जयासि वाटे स्वप्नाकार । निर्गुणीं जयाचा निर्धार । या नांव साधक ॥ ३० ॥
paṃcabhūtāṃcā vistāra | jayāsi vāṭe svapnākāra | nirguṇīṃ jayācā nirdhāra | yā nāṃva sādhaka || 30 ||
स्वप्नीं भये जें वाटलें । तें जागृतास नाहीं आलें । सकळ मिथ्या निर्धारिलें । या नांव साधक ॥ ३१ ॥
svapnīṃ bhaye jeṃ vāṭaleṃ | teṃ jāgṛtāsa nāhīṃ āleṃ | sakal̤a mithyā nirdhārileṃ | yā nāṃva sādhaka || 31 ||
मायेचें जें प्रत्यक्षपण । जनास वाटे हें प्रमाण । स्वानुभवें अप्रमाण । साधकें केलें ॥ ३२ ॥
māyeceṃ jeṃ pratyakṣapaṇa | janāsa vāṭe heṃ pramāṇa | svānubhaveṃ apramāṇa | sādhakeṃ keleṃ || 32 ||
निद्रा सांडूनि चेइरा जाला । तो स्वप्नभयापासून सुटला । माया सांडून तैसा गेला । साधक स्वरूपीं ॥ ३३ ॥
nidrā sāṃḍūni ceirā jālā | to svapnabhayāpāsūna suṭalā | māyā sāṃḍūna taisā gelā | sādhaka svarūpīṃ || 33 ||
ऐसि अंतरस्थिती बाणली । बाह्य निस्पृहता अवलंबिली । संसारौपाधी त्यागिली । या नांव साधक ॥ ३४ ॥
aisi aṃtarasthitī bāṇalī | bāhya nispṛhatā avalaṃbilī | saṃsāraupādhī tyāgilī | yā nāṃva sādhaka || 34 ||
कामापासूनि सुटला । क्रोधापासूनि पळाला । मद मत्सर सांडिला । येकीकडे ॥ ३५ ॥
kāmāpāsūni suṭalā | krodhāpāsūni pal̤ālā | mada matsara sāṃḍilā | yekīkaḍe || 35 ||
कुळाभिमानासि सांडिलें । लोकलाजेस लाजविलें । परमार्थास माजविलें । विरक्तिबळें ॥ ३६ ॥
kul̤ābhimānāsi sāṃḍileṃ | lokalājesa lājavileṃ | paramārthāsa mājavileṃ | viraktibal̤eṃ || 36 ||
अविद्येपासूनि फडकला । प्रपञ्चापासूनि निष्टला । लोभाचे हातींचा गेला । अकस्मात ॥ ३७ ॥
avidyepāsūni phaḍakalā | prapañcāpāsūni niṣṭalā | lobhāce hātīṃcā gelā | akasmāta || 37 ||
थोरपणासि पाडिलें । वैभवासि लाथाडिलें । महत्वासि झिंजाडिलें । विरक्तिबळें ॥ ३८ ॥
thorapaṇāsi pāḍileṃ | vaibhavāsi lāthāḍileṃ | mahatvāsi jhiṃjāḍileṃ | viraktibal̤eṃ || 38 ||
भेदाचा मडगा मोडिला । अहंकार झोडूनि पाडिला । पाईं धरूनि आपटिला । संदेहशत्रू ॥ ३९ ॥
bhedācā maḍagā moḍilā | ahaṃkāra jhoḍūni pāḍilā | pāīṃ dharūni āpaṭilā | saṃdehaśatrū || 39 ||
विकल्पाचा केला वधू । थापें मारिला भवसिंधू । सकळ भूतांचा विरोधू । तोडूनि टाकिला ॥ ४० ॥
vikalpācā kelā vadhū | thāpeṃ mārilā bhavasiṃdhū | sakal̤a bhūtāṃcā virodhū | toḍūni ṭākilā || 40 ||
भवभयासि भडकाविलें । काळाचें टांगें मोडिलें । मस्तक हाणोनि फोडिलें । जन्ममृत्याचें ॥ ४१ ॥
bhavabhayāsi bhaḍakāvileṃ | kāl̤āceṃ ṭāṃgeṃ moḍileṃ | mastaka hāṇoni phoḍileṃ | janmamṛtyāceṃ || 41 ||
देह समंधावरी लोटला । संकल्पावरी उठावला । कल्पनेचा घात केला । अकस्मात ॥ ४२ ॥
deha samaṃdhāvarī loṭalā | saṃkalpāvarī uṭhāvalā | kalpanecā ghāta kelā | akasmāta || 42 ||
अपधाकासि ताडिलें । लिंगदेहासि विभांडिलें । पाषांडासि पछाडिलें । विवेकबळें ॥ ४३ ॥
apadhākāsi tāḍileṃ | liṃgadehāsi vibhāṃḍileṃ | pāṣāṃḍāsi pachāḍileṃ | vivekabal̤eṃ || 43 ||
गर्वावरी गर्व केला । स्वार्थ अनर्थीं घातला । अनर्थ तोही निर्दाळिला । नीतिन्यायें ॥ ४४ ॥
garvāvarī garva kelā | svārtha anarthīṃ ghātalā | anartha tohī nirdāl̤ilā | nītinyāyeṃ || 44 ||
मोहासि मध्येंचि तोडिलें । दुःखासि दुःधडचि केलें । शोकासि खंडून सांडिलें । एकीकडे ॥ ४५ ॥
mohāsi madhyeṃci toḍileṃ | duḥkhāsi duḥdhaḍaci keleṃ | śokāsi khaṃḍūna sāṃḍileṃ | ekīkaḍe || 45 ||
द्वेष केला देशधडी । अभावाची घेतली नरडी । धाकें उदर तडाडी । कुतर्काचे ॥ ४६ ॥
dveṣa kelā deśadhaḍī | abhāvācī ghetalī naraḍī | dhākeṃ udara taḍāḍī | kutarkāce || 46 ||
ज्ञानें विवेक माजला । तेणें निश्चयो बळावला । अवगुणांचा संव्हार केला । वैराग्यबळें ॥ ४७ ॥
jñāneṃ viveka mājalā | teṇeṃ niścayo bal̤āvalā | avaguṇāṃcā saṃvhāra kelā | vairāgyabal̤eṃ || 47 ||
अधर्मास स्वधर्में लुटिलें । कुकर्मासि सत्कर्में झुगटिलें । लांटुन वाटा लाविलें । विचारें अविचारासी ॥ ४८ ॥
adharmāsa svadharmeṃ luṭileṃ | kukarmāsi satkarmeṃ jhugaṭileṃ | lāṃṭuna vāṭā lāvileṃ | vicāreṃ avicārāsī || 48 ||
तिरस्कार तो चिरडिला । द्वेष खिरडूनि सांडिला । विषाद अविषादें घातला । पायांतळीं ॥ ४९ ॥
tiraskāra to ciraḍilā | dveṣa khiraḍūni sāṃḍilā | viṣāda aviṣādeṃ ghātalā | pāyāṃtal̤īṃ || 49 ||
कोपावरी घालणें घातलें । कापट्य अन्तरीं कुटिलें । सख्य आपुलें मानिलें । विश्वजनीं ॥ ५० ॥
kopāvarī ghālaṇeṃ ghātaleṃ | kāpaṭya antarīṃ kuṭileṃ | sakhya āpuleṃ mānileṃ | viśvajanīṃ || 50 ||
प्रवृत्तीचा केला त्याग । सुहृदांचा सोडिला संग । निवृत्तिपंथें ज्ञानयोग । साधिता जाहला ॥ ५१ ॥
pravṛttīcā kelā tyāga | suhṛdāṃcā soḍilā saṃga | nivṛttipaṃtheṃ jñānayoga | sādhitā jāhalā || 51 ||
विषयमैंदासि सिंतरिलें । कुविद्येसी वेढा लाविलें । आपणास सोडविलें । आप्ततस्करांपासूनी ॥ ५२ ॥
viṣayamaiṃdāsi siṃtarileṃ | kuvidyesī veḍhā lāvileṃ | āpaṇāsa soḍavileṃ | āptataskarāṃpāsūnī || 52 ||
पराधीनतेवरी कोपला । ममतेवरी संतापला । दुराशेचा त्याग केला । येकायेकीं ॥ ५३ ॥
parādhīnatevarī kopalā | mamatevarī saṃtāpalā | durāśecā tyāga kelā | yekāyekīṃ || 53 ||
स्वरूपीं घातलें मना । यातनेसि केली यातना । साक्षेप आणि प्रेत्ना । प्रतिष्ठिलें ॥ ५४ ॥
svarūpīṃ ghātaleṃ manā | yātanesi kelī yātanā | sākṣepa āṇi pretnā | pratiṣṭhileṃ || 54 ||
अभ्यासाचा संग धरिला । साक्षपासरिसा निघाला । प्रेत्न सांगातीं घेतला । साधनपंथें ॥ ५५ ॥
abhyāsācā saṃga dharilā | sākṣapāsarisā nighālā | pretna sāṃgātīṃ ghetalā | sādhanapaṃtheṃ || 55 ||
सावध दक्ष तो साधक । पाहे नित्यानित्यविवेक । संग त्यागूनि एक । सत्संग धरी ॥ ५६ ॥
sāvadha dakṣa to sādhaka | pāhe nityānityaviveka | saṃga tyāgūni eka | satsaṃga dharī || 56 ||
बळेंचि सारिला संसार । विवेकें टाकिला जोजार । शुद्धाचारें अनाचार । भ्रष्टविला ॥ ५७ ॥
bal̤eṃci sārilā saṃsāra | vivekeṃ ṭākilā jojāra | śuddhācāreṃ anācāra | bhraṣṭavilā || 57 ||
विसरास विसरला । आळसाचा आळस केला । सावध नाहीं दुश्चित्त झाला । दुश्चित्तपणासी ॥ ५८ ॥
visarāsa visaralā | āl̤asācā āl̤asa kelā | sāvadha nāhīṃ duścitta jhālā | duścittapaṇāsī || 58 ||
आतां असो हें बोलणें । अवगुण सांडी निरूपणें । तो साधक ऐसा येणें- । प्रमाणें बुझावा ॥ ५९ ॥
ātāṃ aso heṃ bolaṇeṃ | avaguṇa sāṃḍī nirūpaṇeṃ | to sādhaka aisā yeṇeṃ- | pramāṇeṃ bujhāvā || 59 ||
बळेंचि अवघा त्याग कीजे । म्हणोनि साधक बोलिजे । आतां सिद्ध तोचि जाणिजे । पुढिले समासीं ॥ ६० ॥
bal̤eṃci avaghā tyāga kīje | mhaṇoni sādhaka bolije | ātāṃ siddha toci jāṇije | puḍhile samāsīṃ || 60 ||
येथें संशयो उठिला । निस्पृह तोचि साधक जाहला । त्याग न घडे संसारिकाला । तरि तो साधक नव्हे कीं ॥ ६१ ॥
yetheṃ saṃśayo uṭhilā | nispṛha toci sādhaka jāhalā | tyāga na ghaḍe saṃsārikālā | tari to sādhaka navhe kīṃ || 61 ||
ऐसें श्रोतयाचें उत्तर । त्याचें कैसें प्रत्युत्तर । पुढिले समासीं तत्पर । होऊनि ऐका । इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । साधकलक्षणनिरूपण नाम समास नववा ॥ ६२ ॥
aiseṃ śrotayāceṃ uttara | tyāceṃ kaiseṃ pratyuttara | puḍhile samāsīṃ tatpara | hoūni aikā | iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | sādhakalakṣaṇanirūpaṇa nāma samāsa navavā || 62 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).