Skip to content

दशक 5 · समास 9 · साधकनिरूपण

Book 5, section 9

sādhakanirūpaṇa

The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.

62 versesMarathi with transliteration

A lamp beside a manuscript of Ramdas’s Dasbodh.

॥ श्रीराम ॥ । मागां मुमुक्षाचें लक्षण । संकेतें केलें कथन । आतां परिसा सावधान । साधक तो कैसा ॥ १ ॥

|| śrīrāma || | māgāṃ mumukṣāceṃ lakṣaṇa | saṃketeṃ keleṃ kathana | ātāṃ parisā sāvadhāna | sādhaka to kaisā || 1 ||

Report an error

अवगुणाचा करूनि त्याग । जेणें धरिला संतसंग । तयासि बोलिजे मग । साधक ऐसा ॥ २ ॥

avaguṇācā karūni tyāga | jeṇeṃ dharilā saṃtasaṃga | tayāsi bolije maga | sādhaka aisā || 2 ||

Report an error

जो संतांसि शरण गेला । संतजनीं आश्वासिला । मग तो साधक बोलिला । ग्रन्थांतरीं ॥ ३ ॥

jo saṃtāṃsi śaraṇa gelā | saṃtajanīṃ āśvāsilā | maga to sādhaka bolilā | granthāṃtarīṃ || 3 ||

Report an error

उपदेशिलें आत्मज्ञान । तुटलें संसारबंधन । दृढतेकारणें करी साधन । या नांव साधक ॥ ४ ॥

upadeśileṃ ātmajñāna | tuṭaleṃ saṃsārabaṃdhana | dṛḍhatekāraṇeṃ karī sādhana | yā nāṃva sādhaka || 4 ||

Report an error

धरी श्रवणाची आवडी । अद्वैतनिरूपणाची गोडी । मननें अर्थांतर काढी । या नांव साधक ॥ ५ ॥

dharī śravaṇācī āvaḍī | advaitanirūpaṇācī goḍī | mananeṃ arthāṃtara kāḍhī | yā nāṃva sādhaka || 5 ||

Report an error

होतां सारासार विचार । ऐके होऊनि तत्पर । संदेह छेदूनि, दृढोत्तर- । आत्मज्ञान पाहे ॥ ६ ॥

hotāṃ sārāsāra vicāra | aike hoūni tatpara | saṃdeha chedūni, dṛḍhottara- | ātmajñāna pāhe || 6 ||

Report an error

नाना संदेहनिवृत्ती- । व्हावया, धरी सत्संगती । आत्मशास्त्रगुरुप्रचीती । ऐक्यतेसी आणी ॥ ७ ॥

nānā saṃdehanivṛttī- | vhāvayā, dharī satsaṃgatī | ātmaśāstragurupracītī | aikyatesī āṇī || 7 ||

Report an error

देहबुद्धि विवेकें वारी । आत्मबुद्धि सदृढ धरी । श्रवण मन केलेंचि करी । या नांव साधक ॥ ८ ॥

dehabuddhi vivekeṃ vārī | ātmabuddhi sadṛḍha dharī | śravaṇa mana keleṃci karī | yā nāṃva sādhaka || 8 ||

Report an error

विसंचूनि दृश्यभान । दृढ धरी आत्मज्ञान । विचारें राखे समाधान । या नांव साधक ॥ ९ ॥

visaṃcūni dṛśyabhāna | dṛḍha dharī ātmajñāna | vicāreṃ rākhe samādhāna | yā nāṃva sādhaka || 9 ||

Report an error

तोडूनि द्वैताची उपाधी । अद्वैत वस्तु साधनें साधी । लावी ऐक्यतेची समाधी । या नांव साधक ॥ १० ॥

toḍūni dvaitācī upādhī | advaita vastu sādhaneṃ sādhī | lāvī aikyatecī samādhī | yā nāṃva sādhaka || 10 ||

Report an error

आत्मज्ञान जीर्ण जर्जर । त्याचा करी जीर्णोद्धार । विवेकें पावे पैलपार । या नांव साधक ॥ ११ ॥

ātmajñāna jīrṇa jarjara | tyācā karī jīrṇoddhāra | vivekeṃ pāve pailapāra | yā nāṃva sādhaka || 11 ||

Report an error

उत्तमें साधूचीं लक्षणें । आंगिकारी निरूपणें । बळेंचि स्वरूपाकार होणें । या नांव साधक ॥ १२ ॥

uttameṃ sādhūcīṃ lakṣaṇeṃ | āṃgikārī nirūpaṇeṃ | bal̤eṃci svarūpākāra hoṇeṃ | yā nāṃva sādhaka || 12 ||

Report an error

असत्क्रिया ते सोडिली । आणी सत्क्रिया ते वाढविली । स्वरूपस्थिती बळावली । या नांव साधक ॥ १३ ॥

asatkriyā te soḍilī | āṇī satkriyā te vāḍhavilī | svarūpasthitī bal̤āvalī | yā nāṃva sādhaka || 13 ||

Report an error

अवगुण त्यागी दिवसेंदिवस । करी उत्तम गुणाचा अभ्यास । स्वरूपीं लावी निजध्यास । या नांव साधक ॥ १४ ॥

avaguṇa tyāgī divaseṃdivasa | karī uttama guṇācā abhyāsa | svarūpīṃ lāvī nijadhyāsa | yā nāṃva sādhaka || 14 ||

Report an error

दृढ निश्चयाचेनि बळें । दृश्य असतांच नाडळे । सदा स्वरूपीं मिसळे । या नांव साधक ॥ १५ ॥

dṛḍha niścayāceni bal̤eṃ | dṛśya asatāṃca nāḍal̤e | sadā svarūpīṃ misal̤e | yā nāṃva sādhaka || 15 ||

Report an error

प्रत्यक्ष माया अलक्ष करी । अलक्ष वस्तु लक्षी अंतरीं । आत्मस्थितीची धारणा धरी । या नांव साधक ॥ १६ ॥

pratyakṣa māyā alakṣa karī | alakṣa vastu lakṣī aṃtarīṃ | ātmasthitīcī dhāraṇā dharī | yā nāṃva sādhaka || 16 ||

Report an error

जें या जनासि चोरलें । मनास न वचे अनुमानलें । तेंचि जेणें दृढ केलें । या नांव साधक ॥ १७ ॥

jeṃ yā janāsi coraleṃ | manāsa na vace anumānaleṃ | teṃci jeṇeṃ dṛḍha keleṃ | yā nāṃva sādhaka || 17 ||

Report an error

जें बोलतांचि वाचा धरी । जें पाहातांचि अंध करी । तें साधी नाना परी । या नांव साधक ॥ १८ ॥

jeṃ bolatāṃci vācā dharī | jeṃ pāhātāṃci aṃdha karī | teṃ sādhī nānā parī | yā nāṃva sādhaka || 18 ||

Report an error

जें साधूं जाता साधवेना । जें लक्षूं जातां लक्षवेना । तेंचि अनुभवें आणी मना । या नांव साधक ॥ १९ ॥

jeṃ sādhūṃ jātā sādhavenā | jeṃ lakṣūṃ jātāṃ lakṣavenā | teṃci anubhaveṃ āṇī manā | yā nāṃva sādhaka || 19 ||

Report an error

जेथें मनचि मावळे । जेथे तर्कचि पांगुळे । तेंचि अनुभवा आणी बळें । या नांव साधक ॥ २० ॥

jetheṃ manaci māval̤e | jethe tarkaci pāṃgul̤e | teṃci anubhavā āṇī bal̤eṃ | yā nāṃva sādhaka || 20 ||

Report an error

स्वानुभवाचेनि योगें । वस्तु साधी लागवेगें । तेंचि वस्तु होये आंगें । या नांव साधक ॥ २१ ॥

svānubhavāceni yogeṃ | vastu sādhī lāgavegeṃ | teṃci vastu hoye āṃgeṃ | yā nāṃva sādhaka || 21 ||

Report an error

अनुभवाचीं आंगें जाणे । योगियांचे खुणे बाणे । कांहींच नहोन असणें । या नांव साधक ॥ २२ ॥

anubhavācīṃ āṃgeṃ jāṇe | yogiyāṃce khuṇe bāṇe | kāṃhīṃca nahona asaṇeṃ | yā nāṃva sādhaka || 22 ||

Report an error

परती सारून उपाधी । असाध्य वस्तु साधनें साधी । स्वरूपीं करी दृढ बुद्धी । या नांव साधक ॥ २३ ॥

paratī sārūna upādhī | asādhya vastu sādhaneṃ sādhī | svarūpīṃ karī dṛḍha buddhī | yā nāṃva sādhaka || 23 ||

Report an error

देवाभक्ताचें मूळ । शोधून पाहे सकळ । साध्यचि होये तत्काळ । या नांव साधक ॥ २४ ॥

devābhaktāceṃ mūl̤a | śodhūna pāhe sakal̤a | sādhyaci hoye tatkāl̤a | yā nāṃva sādhaka || 24 ||

Report an error

विवेकबळें गुप्त जाला । आपेंआप मावळला । दिसतो, परी देखिला । नाहींच कोणीं ॥ २५ ॥

vivekabal̤eṃ gupta jālā | āpeṃāpa māval̤alā | disato, parī dekhilā | nāhīṃca koṇīṃ || 25 ||

Report an error

मीपण मागें सांडिलें । स्वयें आपणास धुंडिलें । तुर्येसहि वोलांडिलें । या नांव साधक ॥ २६ ॥

mīpaṇa māgeṃ sāṃḍileṃ | svayeṃ āpaṇāsa dhuṃḍileṃ | turyesahi volāṃḍileṃ | yā nāṃva sādhaka || 26 ||

Report an error

पुढें उन्मनीचा सेवटीं । आपली आपण अखंड भेटी । अखंड अनुभवीं ज्याची दृष्टी । या नांव साधक ॥ २७ ॥

puḍheṃ unmanīcā sevaṭīṃ | āpalī āpaṇa akhaṃḍa bheṭī | akhaṃḍa anubhavīṃ jyācī dṛṣṭī | yā nāṃva sādhaka || 27 ||

Report an error

द्वैताचा तटका तोडिला । भासाचा भास मोडिला । देहीं असोनि विदेह जाला । या नांव साधक ॥ २८ ॥

dvaitācā taṭakā toḍilā | bhāsācā bhāsa moḍilā | dehīṃ asoni videha jālā | yā nāṃva sādhaka || 28 ||

Report an error

जयास अखंड स्वरूपस्थिती । नाहीं देहाची अहंकृती । सकळ संदेहनिवृत्ती । या नांव साधक ॥ २९ ॥

jayāsa akhaṃḍa svarūpasthitī | nāhīṃ dehācī ahaṃkṛtī | sakal̤a saṃdehanivṛttī | yā nāṃva sādhaka || 29 ||

Report an error

पंचभूतांचा विस्तार । जयासि वाटे स्वप्नाकार । निर्गुणीं जयाचा निर्धार । या नांव साधक ॥ ३० ॥

paṃcabhūtāṃcā vistāra | jayāsi vāṭe svapnākāra | nirguṇīṃ jayācā nirdhāra | yā nāṃva sādhaka || 30 ||

Report an error

स्वप्नीं भये जें वाटलें । तें जागृतास नाहीं आलें । सकळ मिथ्या निर्धारिलें । या नांव साधक ॥ ३१ ॥

svapnīṃ bhaye jeṃ vāṭaleṃ | teṃ jāgṛtāsa nāhīṃ āleṃ | sakal̤a mithyā nirdhārileṃ | yā nāṃva sādhaka || 31 ||

Report an error

मायेचें जें प्रत्यक्षपण । जनास वाटे हें प्रमाण । स्वानुभवें अप्रमाण । साधकें केलें ॥ ३२ ॥

māyeceṃ jeṃ pratyakṣapaṇa | janāsa vāṭe heṃ pramāṇa | svānubhaveṃ apramāṇa | sādhakeṃ keleṃ || 32 ||

Report an error

निद्रा सांडूनि चेइरा जाला । तो स्वप्नभयापासून सुटला । माया सांडून तैसा गेला । साधक स्वरूपीं ॥ ३३ ॥

nidrā sāṃḍūni ceirā jālā | to svapnabhayāpāsūna suṭalā | māyā sāṃḍūna taisā gelā | sādhaka svarūpīṃ || 33 ||

Report an error

ऐसि अंतरस्थिती बाणली । बाह्य निस्पृहता अवलंबिली । संसारौपाधी त्यागिली । या नांव साधक ॥ ३४ ॥

aisi aṃtarasthitī bāṇalī | bāhya nispṛhatā avalaṃbilī | saṃsāraupādhī tyāgilī | yā nāṃva sādhaka || 34 ||

Report an error

कामापासूनि सुटला । क्रोधापासूनि पळाला । मद मत्सर सांडिला । येकीकडे ॥ ३५ ॥

kāmāpāsūni suṭalā | krodhāpāsūni pal̤ālā | mada matsara sāṃḍilā | yekīkaḍe || 35 ||

Report an error

कुळाभिमानासि सांडिलें । लोकलाजेस लाजविलें । परमार्थास माजविलें । विरक्तिबळें ॥ ३६ ॥

kul̤ābhimānāsi sāṃḍileṃ | lokalājesa lājavileṃ | paramārthāsa mājavileṃ | viraktibal̤eṃ || 36 ||

Report an error

अविद्येपासूनि फडकला । प्रपञ्चापासूनि निष्टला । लोभाचे हातींचा गेला । अकस्मात ॥ ३७ ॥

avidyepāsūni phaḍakalā | prapañcāpāsūni niṣṭalā | lobhāce hātīṃcā gelā | akasmāta || 37 ||

Report an error

थोरपणासि पाडिलें । वैभवासि लाथाडिलें । महत्वासि झिंजाडिलें । विरक्तिबळें ॥ ३८ ॥

thorapaṇāsi pāḍileṃ | vaibhavāsi lāthāḍileṃ | mahatvāsi jhiṃjāḍileṃ | viraktibal̤eṃ || 38 ||

Report an error

भेदाचा मडगा मोडिला । अहंकार झोडूनि पाडिला । पाईं धरूनि आपटिला । संदेहशत्रू ॥ ३९ ॥

bhedācā maḍagā moḍilā | ahaṃkāra jhoḍūni pāḍilā | pāīṃ dharūni āpaṭilā | saṃdehaśatrū || 39 ||

Report an error

विकल्पाचा केला वधू । थापें मारिला भवसिंधू । सकळ भूतांचा विरोधू । तोडूनि टाकिला ॥ ४० ॥

vikalpācā kelā vadhū | thāpeṃ mārilā bhavasiṃdhū | sakal̤a bhūtāṃcā virodhū | toḍūni ṭākilā || 40 ||

Report an error

भवभयासि भडकाविलें । काळाचें टांगें मोडिलें । मस्तक हाणोनि फोडिलें । जन्ममृत्याचें ॥ ४१ ॥

bhavabhayāsi bhaḍakāvileṃ | kāl̤āceṃ ṭāṃgeṃ moḍileṃ | mastaka hāṇoni phoḍileṃ | janmamṛtyāceṃ || 41 ||

Report an error

देह समंधावरी लोटला । संकल्पावरी उठावला । कल्पनेचा घात केला । अकस्मात ॥ ४२ ॥

deha samaṃdhāvarī loṭalā | saṃkalpāvarī uṭhāvalā | kalpanecā ghāta kelā | akasmāta || 42 ||

Report an error

अपधाकासि ताडिलें । लिंगदेहासि विभांडिलें । पाषांडासि पछाडिलें । विवेकबळें ॥ ४३ ॥

apadhākāsi tāḍileṃ | liṃgadehāsi vibhāṃḍileṃ | pāṣāṃḍāsi pachāḍileṃ | vivekabal̤eṃ || 43 ||

Report an error

गर्वावरी गर्व केला । स्वार्थ अनर्थीं घातला । अनर्थ तोही निर्दाळिला । नीतिन्यायें ॥ ४४ ॥

garvāvarī garva kelā | svārtha anarthīṃ ghātalā | anartha tohī nirdāl̤ilā | nītinyāyeṃ || 44 ||

Report an error

मोहासि मध्येंचि तोडिलें । दुःखासि दुःधडचि केलें । शोकासि खंडून सांडिलें । एकीकडे ॥ ४५ ॥

mohāsi madhyeṃci toḍileṃ | duḥkhāsi duḥdhaḍaci keleṃ | śokāsi khaṃḍūna sāṃḍileṃ | ekīkaḍe || 45 ||

Report an error

द्वेष केला देशधडी । अभावाची घेतली नरडी । धाकें उदर तडाडी । कुतर्काचे ॥ ४६ ॥

dveṣa kelā deśadhaḍī | abhāvācī ghetalī naraḍī | dhākeṃ udara taḍāḍī | kutarkāce || 46 ||

Report an error

ज्ञानें विवेक माजला । तेणें निश्चयो बळावला । अवगुणांचा संव्हार केला । वैराग्यबळें ॥ ४७ ॥

jñāneṃ viveka mājalā | teṇeṃ niścayo bal̤āvalā | avaguṇāṃcā saṃvhāra kelā | vairāgyabal̤eṃ || 47 ||

Report an error

अधर्मास स्वधर्में लुटिलें । कुकर्मासि सत्कर्में झुगटिलें । लांटुन वाटा लाविलें । विचारें अविचारासी ॥ ४८ ॥

adharmāsa svadharmeṃ luṭileṃ | kukarmāsi satkarmeṃ jhugaṭileṃ | lāṃṭuna vāṭā lāvileṃ | vicāreṃ avicārāsī || 48 ||

Report an error

तिरस्कार तो चिरडिला । द्वेष खिरडूनि सांडिला । विषाद अविषादें घातला । पायांतळीं ॥ ४९ ॥

tiraskāra to ciraḍilā | dveṣa khiraḍūni sāṃḍilā | viṣāda aviṣādeṃ ghātalā | pāyāṃtal̤īṃ || 49 ||

Report an error

कोपावरी घालणें घातलें । कापट्य अन्तरीं कुटिलें । सख्य आपुलें मानिलें । विश्वजनीं ॥ ५० ॥

kopāvarī ghālaṇeṃ ghātaleṃ | kāpaṭya antarīṃ kuṭileṃ | sakhya āpuleṃ mānileṃ | viśvajanīṃ || 50 ||

Report an error

प्रवृत्तीचा केला त्याग । सुहृदांचा सोडिला संग । निवृत्तिपंथें ज्ञानयोग । साधिता जाहला ॥ ५१ ॥

pravṛttīcā kelā tyāga | suhṛdāṃcā soḍilā saṃga | nivṛttipaṃtheṃ jñānayoga | sādhitā jāhalā || 51 ||

Report an error

विषयमैंदासि सिंतरिलें । कुविद्येसी वेढा लाविलें । आपणास सोडविलें । आप्ततस्करांपासूनी ॥ ५२ ॥

viṣayamaiṃdāsi siṃtarileṃ | kuvidyesī veḍhā lāvileṃ | āpaṇāsa soḍavileṃ | āptataskarāṃpāsūnī || 52 ||

Report an error

पराधीनतेवरी कोपला । ममतेवरी संतापला । दुराशेचा त्याग केला । येकायेकीं ॥ ५३ ॥

parādhīnatevarī kopalā | mamatevarī saṃtāpalā | durāśecā tyāga kelā | yekāyekīṃ || 53 ||

Report an error

स्वरूपीं घातलें मना । यातनेसि केली यातना । साक्षेप आणि प्रेत्ना । प्रतिष्ठिलें ॥ ५४ ॥

svarūpīṃ ghātaleṃ manā | yātanesi kelī yātanā | sākṣepa āṇi pretnā | pratiṣṭhileṃ || 54 ||

Report an error

अभ्यासाचा संग धरिला । साक्षपासरिसा निघाला । प्रेत्न सांगातीं घेतला । साधनपंथें ॥ ५५ ॥

abhyāsācā saṃga dharilā | sākṣapāsarisā nighālā | pretna sāṃgātīṃ ghetalā | sādhanapaṃtheṃ || 55 ||

Report an error

सावध दक्ष तो साधक । पाहे नित्यानित्यविवेक । संग त्यागूनि एक । सत्संग धरी ॥ ५६ ॥

sāvadha dakṣa to sādhaka | pāhe nityānityaviveka | saṃga tyāgūni eka | satsaṃga dharī || 56 ||

Report an error

बळेंचि सारिला संसार । विवेकें टाकिला जोजार । शुद्धाचारें अनाचार । भ्रष्टविला ॥ ५७ ॥

bal̤eṃci sārilā saṃsāra | vivekeṃ ṭākilā jojāra | śuddhācāreṃ anācāra | bhraṣṭavilā || 57 ||

Report an error

विसरास विसरला । आळसाचा आळस केला । सावध नाहीं दुश्चित्त झाला । दुश्चित्तपणासी ॥ ५८ ॥

visarāsa visaralā | āl̤asācā āl̤asa kelā | sāvadha nāhīṃ duścitta jhālā | duścittapaṇāsī || 58 ||

Report an error

आतां असो हें बोलणें । अवगुण सांडी निरूपणें । तो साधक ऐसा येणें- । प्रमाणें बुझावा ॥ ५९ ॥

ātāṃ aso heṃ bolaṇeṃ | avaguṇa sāṃḍī nirūpaṇeṃ | to sādhaka aisā yeṇeṃ- | pramāṇeṃ bujhāvā || 59 ||

Report an error

बळेंचि अवघा त्याग कीजे । म्हणोनि साधक बोलिजे । आतां सिद्ध तोचि जाणिजे । पुढिले समासीं ॥ ६० ॥

bal̤eṃci avaghā tyāga kīje | mhaṇoni sādhaka bolije | ātāṃ siddha toci jāṇije | puḍhile samāsīṃ || 60 ||

Report an error

येथें संशयो उठिला । निस्पृह तोचि साधक जाहला । त्याग न घडे संसारिकाला । तरि तो साधक नव्हे कीं ॥ ६१ ॥

yetheṃ saṃśayo uṭhilā | nispṛha toci sādhaka jāhalā | tyāga na ghaḍe saṃsārikālā | tari to sādhaka navhe kīṃ || 61 ||

Report an error

ऐसें श्रोतयाचें उत्तर । त्याचें कैसें प्रत्युत्तर । पुढिले समासीं तत्पर । होऊनि ऐका । इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । साधकलक्षणनिरूपण नाम समास नववा ॥ ६२ ॥

aiseṃ śrotayāceṃ uttara | tyāceṃ kaiseṃ pratyuttara | puḍhile samāsīṃ tatpara | hoūni aikā | iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | sādhakalakṣaṇanirūpaṇa nāma samāsa navavā || 62 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).