Skip to content

दशक 5 · समास 10 · सिद्धलक्षण निरूपण

Book 5, section 10

siddhalakṣaṇa nirūpaṇa

The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.

45 versesMarathi with transliteration

A lamp beside a manuscript of Ramdas’s Dasbodh.

॥ श्रीराम ॥ । मागां बोलिला संसारिक । त्यागेंविण नव्हे कीं साधक । ऐका याचा विवेक । ऐसा असे ॥ १ ॥

|| śrīrāma || | māgāṃ bolilā saṃsārika | tyāgeṃviṇa navhe kīṃ sādhaka | aikā yācā viveka | aisā ase || 1 ||

Report an error

सन्मार्ग तोचि जीवीं धरणें । अन्मार्गाचा त्याग करणें । संसारिका त्याग येणें । प्रकारें ऐसा ॥ २ ॥

sanmārga toci jīvīṃ dharaṇeṃ | anmārgācā tyāga karaṇeṃ | saṃsārikā tyāga yeṇeṃ | prakāreṃ aisā || 2 ||

Report an error

कुबुद्धित्यागेंविण कांहीं । सुबुद्धि लागणार नाहीं । संसारिकां त्याग पाहीं । ऐसा असे ॥ ३ ॥

kubuddhityāgeṃviṇa kāṃhīṃ | subuddhi lāgaṇāra nāhīṃ | saṃsārikāṃ tyāga pāhīṃ | aisā ase || 3 ||

Report an error

प्रपंचीं वीट मानिला । मनें विषयेत्याग केला । तरीच पुढें अवलंबिला । परमार्थमार्ग ॥ ४ ॥

prapaṃcīṃ vīṭa mānilā | maneṃ viṣayetyāga kelā | tarīca puḍheṃ avalaṃbilā | paramārthamārga || 4 ||

Report an error

त्याग घडे अभावाचा । त्याग घडे संशयाचा । त्याग घडे अज्ञानाचा । शनै शनै ॥ ५ ॥

tyāga ghaḍe abhāvācā | tyāga ghaḍe saṃśayācā | tyāga ghaḍe ajñānācā | śanai śanai || 5 ||

Report an error

ऐसा सूक्ष्म अंतर्त्याग । उभयतांस घडे सांग । निस्पृहास बाह्य त्याग । विशेष आहे ॥ ६ ॥

aisā sūkṣma aṃtartyāga | ubhayatāṃsa ghaḍe sāṃga | nispṛhāsa bāhya tyāga | viśeṣa āhe || 6 ||

Report an error

संसारिका ठाईं ठाईं । बाह्य त्याग घडे कांहीं । नित्य नेम श्रवण नाहीं । त्यागेंविण ॥ ७ ॥

saṃsārikā ṭhāīṃ ṭhāīṃ | bāhya tyāga ghaḍe kāṃhīṃ | nitya nema śravaṇa nāhīṃ | tyāgeṃviṇa || 7 ||

Report an error

फिटली आशंका स्वभावें । त्यागेंविण साधक नव्हे । पुढें कथेचा अन्वय । सावध ऐका ॥ ८ ॥

phiṭalī āśaṃkā svabhāveṃ | tyāgeṃviṇa sādhaka navhe | puḍheṃ kathecā anvaya | sāvadha aikā || 8 ||

Report an error

मागां झालें निरूपण । साधकाची ओळखण । आतां सांगिजेल खूण । सिद्धलक्षणाची ॥ ९ ॥

māgāṃ jhāleṃ nirūpaṇa | sādhakācī ol̤akhaṇa | ātāṃ sāṃgijela khūṇa | siddhalakṣaṇācī || 9 ||

Report an error

साधु वस्तु होऊनि ठेला । संशयें ब्रह्मांडाबाहेरी गेला । निश्चयें चळेना ऐसा झाला । या नांव सिद्ध ॥ १० ॥

sādhu vastu hoūni ṭhelā | saṃśayeṃ brahmāṃḍābāherī gelā | niścayeṃ cal̤enā aisā jhālā | yā nāṃva siddha || 10 ||

Report an error

बद्धपणाचे अवगुण । मुमुक्षुपणीं नाहीं जाण । मुमुक्षुपणाचें लक्षण । साधकपणीं नाहीं ॥ ११ ॥

baddhapaṇāce avaguṇa | mumukṣupaṇīṃ nāhīṃ jāṇa | mumukṣupaṇāceṃ lakṣaṇa | sādhakapaṇīṃ nāhīṃ || 11 ||

Report an error

साधकासि संदेहवृत्ति । पुढें होतसे निवृत्ती । या कारणें निःसंदेह श्रोतीं । साधु वोळखावा ॥ १२ ॥

sādhakāsi saṃdehavṛtti | puḍheṃ hotase nivṛttī | yā kāraṇeṃ niḥsaṃdeha śrotīṃ | sādhu vol̤akhāvā || 12 ||

Report an error

संशयरहित ज्ञान । तेंचि साधूचें लक्षण । सिद्धाआंगीं संशयो हीन । लागेल कैसा ॥ १३ ॥

saṃśayarahita jñāna | teṃci sādhūceṃ lakṣaṇa | siddhāāṃgīṃ saṃśayo hīna | lāgela kaisā || 13 ||

Report an error

कर्ममार्ग संशयें भरला । साधनीं संशय कालवला । सर्वांमध्यें संशयो भरला । साधु तो निःसंदेह ॥ १४ ॥

karmamārga saṃśayeṃ bharalā | sādhanīṃ saṃśaya kālavalā | sarvāṃmadhyeṃ saṃśayo bharalā | sādhu to niḥsaṃdeha || 14 ||

Report an error

संशयाचें ज्ञान खोटें । संशयाचें वैराग्य पोरटें । संशयाचें भजन वोखटें । निर्फळ होय ॥ १५ ॥

saṃśayāceṃ jñāna khoṭeṃ | saṃśayāceṃ vairāgya poraṭeṃ | saṃśayāceṃ bhajana vokhaṭeṃ | nirphal̤a hoya || 15 ||

Report an error

व्यर्थ संशयाचा देव । व्यर्थ संशयाचा भाव । व्यर्थ संशयाचा स्वभाव । सर्व कांही ॥ १६ ॥

vyartha saṃśayācā deva | vyartha saṃśayācā bhāva | vyartha saṃśayācā svabhāva | sarva kāṃhī || 16 ||

Report an error

व्यर्थ संशयाचें व्रत । व्यर्थ संशयाचें तीर्थ । व्यर्थ संशयाचा परमार्थ । निश्चयेंवीण ॥ १७ ॥

vyartha saṃśayāceṃ vrata | vyartha saṃśayāceṃ tīrtha | vyartha saṃśayācā paramārtha | niścayeṃvīṇa || 17 ||

Report an error

व्यर्थ संशयाची भक्ती । व्यर्थ संशयाची प्रीती । व्यर्थ संशयाची संगती । संशयो वाढवी ॥ १८ ॥

vyartha saṃśayācī bhaktī | vyartha saṃśayācī prītī | vyartha saṃśayācī saṃgatī | saṃśayo vāḍhavī || 18 ||

Report an error

व्यर्थ संशयाचें जिणें । व्यर्थ संशयाचें धरणें । व्यर्थ संशयाचें करणें । सर्व कांहीं ॥ १९ ॥

vyartha saṃśayāceṃ jiṇeṃ | vyartha saṃśayāceṃ dharaṇeṃ | vyartha saṃśayāceṃ karaṇeṃ | sarva kāṃhīṃ || 19 ||

Report an error

व्यर्थ संशयाची पोथी । व्यर्थ संशयाची व्युत्पत्ती । व्यर्थ संशयाची गती । निश्चयेंविण ॥ २० ॥

vyartha saṃśayācī pothī | vyartha saṃśayācī vyutpattī | vyartha saṃśayācī gatī | niścayeṃviṇa || 20 ||

Report an error

व्यर्थ संशयाचा दक्ष । व्यर्थ संशयाचा पक्ष । व्यर्थ संशयाचा मोक्ष । होणार नाहीं ॥ २१ ॥

vyartha saṃśayācā dakṣa | vyartha saṃśayācā pakṣa | vyartha saṃśayācā mokṣa | hoṇāra nāhīṃ || 21 ||

Report an error

व्यर्थ संशयाचा संत । व्यर्थ संशयाचा पंडित । व्यर्थ संशयाचा बहुश्रुत । निश्चयेंविण ॥ २२ ॥

vyartha saṃśayācā saṃta | vyartha saṃśayācā paṃḍita | vyartha saṃśayācā bahuśruta | niścayeṃviṇa || 22 ||

Report an error

व्यर्थ संशयाची श्रेष्ठता । व्यर्थ संशयाची व्युत्पन्नता । व्यर्थ संशयाचा ज्ञाता । निश्चयेंविण ॥ २३ ॥

vyartha saṃśayācī śreṣṭhatā | vyartha saṃśayācī vyutpannatā | vyartha saṃśayācā jñātā | niścayeṃviṇa || 23 ||

Report an error

निश्चयेंविण सर्व कांहीं । अणुमात्र तें प्रमाण नाहीं । व्यर्थचि पडिले प्रवाहीं । संदेहाचे ॥ २४ ॥

niścayeṃviṇa sarva kāṃhīṃ | aṇumātra teṃ pramāṇa nāhīṃ | vyarthaci paḍile pravāhīṃ | saṃdehāce || 24 ||

Report an error

निश्चयेंविण जें बोलणें । तें अवघेंचि कंटाळवाणें । बाष्कळ बोलिजे वाचाळपणें । निरर्थक ॥ २५ ॥

niścayeṃviṇa jeṃ bolaṇeṃ | teṃ avagheṃci kaṃṭāl̤avāṇeṃ | bāṣkal̤a bolije vācāl̤apaṇeṃ | nirarthaka || 25 ||

Report an error

असो निश्चयेंविण जे वल्गना । ते अवघीच विटंबना । संशयें काहीं समाधाना । उरी नाहीं ॥ २६ ॥

aso niścayeṃviṇa je valganā | te avaghīca viṭaṃbanā | saṃśayeṃ kāhīṃ samādhānā | urī nāhīṃ || 26 ||

Report an error

म्हणोनि संदेहरहित ज्ञान । निश्चयाचें समाधान । तेंचि सिद्धाचें लक्षण । निश्चयेंसीं ॥ २७ ॥

mhaṇoni saṃdeharahita jñāna | niścayāceṃ samādhāna | teṃci siddhāceṃ lakṣaṇa | niścayeṃsīṃ || 27 ||

Report an error

तंव श्रोता करी प्रश्न । निश्चय करावा कवण । मुख्य निश्चयाचें लक्षण । मज निरूपावें ॥ २८ ॥

taṃva śrotā karī praśna | niścaya karāvā kavaṇa | mukhya niścayāceṃ lakṣaṇa | maja nirūpāveṃ || 28 ||

Report an error

ऐक निश्चय तो ऐसा । मुख्य देव आहे कैसा । नाना देवांचा वळसा । करूंचि नये ॥ २९ ॥

aika niścaya to aisā | mukhya deva āhe kaisā | nānā devāṃcā val̤asā | karūṃci naye || 29 ||

Report an error

जेणें निर्मिलें सचराचर । त्याचा करावा विचार । शुद्ध विवेकें परमेश्वर । ओळखावा ॥ ३० ॥

jeṇeṃ nirmileṃ sacarācara | tyācā karāvā vicāra | śuddha vivekeṃ parameśvara | ol̤akhāvā || 30 ||

Report an error

मुख्य देव तो कोण । भक्तांचें कैसें लक्षण । असत्य सांडून वोळखण । सत्याची धरावी ॥ ३१ ॥

mukhya deva to koṇa | bhaktāṃceṃ kaiseṃ lakṣaṇa | asatya sāṃḍūna vol̤akhaṇa | satyācī dharāvī || 31 ||

Report an error

आपुल्या देवास वोळखावें । मग मी कोण हें पहावें । संग त्यागून रहावें । वस्तुरूप ॥ ३२ ॥

āpulyā devāsa vol̤akhāveṃ | maga mī koṇa heṃ pahāveṃ | saṃga tyāgūna rahāveṃ | vasturūpa || 32 ||

Report an error

तोडावा बंधनाचा संशयो । करावा मोक्षाचा निश्चयो । पहावा भूतांचा अन्वयो । वितिरेकेंसीं ॥ ३३ ॥

toḍāvā baṃdhanācā saṃśayo | karāvā mokṣācā niścayo | pahāvā bhūtāṃcā anvayo | vitirekeṃsīṃ || 33 ||

Report an error

पूर्वपक्षें सिद्धांत । पहावा प्रकृतीचा अंत । मग पावावा निवांत । निश्चयो देवाचा ॥ ३४ ॥

pūrvapakṣeṃ siddhāṃta | pahāvā prakṛtīcā aṃta | maga pāvāvā nivāṃta | niścayo devācā || 34 ||

Report an error

देहाचेनि योगें संशयो । करी समाधानाचा क्षयो । चळों नेदावा निश्चयो । आत्मत्वाचा ॥ ३५ ॥

dehāceni yogeṃ saṃśayo | karī samādhānācā kṣayo | cal̤oṃ nedāvā niścayo | ātmatvācā || 35 ||

Report an error

सिद्ध असतां आत्मज्ञान । संदेह वाढवी देहाभिमान । याकारणें समाधान । आत्मनिश्चयें राखावें ॥ ३६ ॥

siddha asatāṃ ātmajñāna | saṃdeha vāḍhavī dehābhimāna | yākāraṇeṃ samādhāna | ātmaniścayeṃ rākhāveṃ || 36 ||

Report an error

आठवतां देहबुद्धी । उडे विवेकाची शुद्धी । याकारणें आत्मबुद्धी । सदृढ करावी ॥ ३७ ॥

āṭhavatāṃ dehabuddhī | uḍe vivekācī śuddhī | yākāraṇeṃ ātmabuddhī | sadṛḍha karāvī || 37 ||

Report an error

आत्मबुद्धी निश्चयाची । तेचि दशा मोक्षश्रीची । अहमात्मा हें कधींची । विसरों नये ॥ ३८ ॥

ātmabuddhī niścayācī | teci daśā mokṣaśrīcī | ahamātmā heṃ kadhīṃcī | visaroṃ naye || 38 ||

Report an error

निरोपिलें निश्चयाचें लक्षण । परी हें न कळे सत्संगेंविण । संतांसी गेलिया शरण । संशये तुटती ॥ ३९ ॥

niropileṃ niścayāceṃ lakṣaṇa | parī heṃ na kal̤e satsaṃgeṃviṇa | saṃtāṃsī geliyā śaraṇa | saṃśaye tuṭatī || 39 ||

Report an error

आतां असो हें बोलणें । ऐका सिद्धाचीं लक्षणें । मुख्य निःसंदेहपणें । सिद्ध बोलिजे ॥ ४० ॥

ātāṃ aso heṃ bolaṇeṃ | aikā siddhācīṃ lakṣaṇeṃ | mukhya niḥsaṃdehapaṇeṃ | siddha bolije || 40 ||

Report an error

सिद्धस्वरूपीं नाहीं देहो । तेथें कैंचा हो संदेहो । याकारणें सिद्ध पाहो । निःसंदेही ॥ ४१ ॥

siddhasvarūpīṃ nāhīṃ deho | tetheṃ kaiṃcā ho saṃdeho | yākāraṇeṃ siddha pāho | niḥsaṃdehī || 41 ||

Report an error

देहसमंधाचेनि गुणें । लक्षणासि काये उणें । देहातीतांचीं लक्षणें । काय म्हणोनि सांगावीं ॥ ४२ ॥

dehasamaṃdhāceni guṇeṃ | lakṣaṇāsi kāye uṇeṃ | dehātītāṃcīṃ lakṣaṇeṃ | kāya mhaṇoni sāṃgāvīṃ || 42 ||

Report an error

जें लक्षवेना चक्षूंसी । त्याचीं लक्षणें सांगावीं कैसीं । निर्मळ वस्तु सिद्ध त्यासी । लक्षणें कैंसीं ॥ ४३ ॥

jeṃ lakṣavenā cakṣūṃsī | tyācīṃ lakṣaṇeṃ sāṃgāvīṃ kaisīṃ | nirmal̤a vastu siddha tyāsī | lakṣaṇeṃ kaiṃsīṃ || 43 ||

Report an error

लक्षणें म्हणिजे केवळ गुण । वस्तु ठाईंची निर्गुण । तेंचि सिद्धांचें लक्षण । वस्तुरूप ॥ ४४ ॥

lakṣaṇeṃ mhaṇije keval̤a guṇa | vastu ṭhāīṃcī nirguṇa | teṃci siddhāṃceṃ lakṣaṇa | vasturūpa || 44 ||

Report an error

तथापि ज्ञानदशकीं बोलिलें । म्हणोनि वक्तृत्व आटोपिलें । न्यून पूर्ण क्षमा केलें । पाहिजे श्रोतीं । इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । सिद्धलक्षणनिरूपणनाम समास दहावा ॥ ॥ । ॥ दशक पाचवा समाप्त ॥ ४५ ॥

tathāpi jñānadaśakīṃ bolileṃ | mhaṇoni vaktṛtva āṭopileṃ | nyūna pūrṇa kṣamā keleṃ | pāhije śrotīṃ | iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | siddhalakṣaṇanirūpaṇanāma samāsa dahāvā || || | || daśaka pācavā samāpta || 45 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).