॥ श्रीराम ॥ । ऐका प्रचितीचीं लक्षणें । प्रचित पाहेल तें शाहाणें । येर वेडे दैन्यवाणे । प्रचितीविण ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | aikā pracitīcīṃ lakṣaṇeṃ | pracita pāhela teṃ śāhāṇeṃ | yera veḍe dainyavāṇe | pracitīviṇa || 1 ||
दशक 10 · समास 8 · प्रचीतनिरूपण
pracītanirūpaṇa
The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.
34 versesMarathi with transliteration
॥ श्रीराम ॥ । ऐका प्रचितीचीं लक्षणें । प्रचित पाहेल तें शाहाणें । येर वेडे दैन्यवाणे । प्रचितीविण ॥ १ ॥
|| śrīrāma || | aikā pracitīcīṃ lakṣaṇeṃ | pracita pāhela teṃ śāhāṇeṃ | yera veḍe dainyavāṇe | pracitīviṇa || 1 ||
नाना रत्नें नाना नाणीं । परीक्षून न घेतां हानी । प्रचित न येतां निरूपणीं । बैसोंच नये ॥ २ ॥
nānā ratneṃ nānā nāṇīṃ | parīkṣūna na ghetāṃ hānī | pracita na yetāṃ nirūpaṇīṃ | baisoṃca naye || 2 ||
सुरंग शस्त्र दमून पाहिलें । बरें पाहातां प्रचितीस आले । तरी मग पाहिजे घेतलें । जाणते पुरुषीं ॥ ३ ॥
suraṃga śastra damūna pāhileṃ | bareṃ pāhātāṃ pracitīsa āle | tarī maga pāhije ghetaleṃ | jāṇate puruṣīṃ || 3 ||
बीज उगवेलसें पाहावें । तरी मग द्रव्य घालून घ्यावें । प्रचित आलियां ऐकावें । निरूपण ॥ ४ ॥
bīja ugavelaseṃ pāhāveṃ | tarī maga dravya ghālūna ghyāveṃ | pracita āliyāṃ aikāveṃ | nirūpaṇa || 4 ||
देहीं आरोग्यता जाली । ऐसी जना प्रचित आली । तरी मग आगत्य घेतली । पाहिजे मात्रा ॥ ५ ॥
dehīṃ ārogyatā jālī | aisī janā pracita ālī | tarī maga āgatya ghetalī | pāhije mātrā || 5 ||
प्रचितीविण औषध घेणें । तरी मग धडचि विघडणें । अनुमानें जें कार्य करणें । तेंचि मुर्खपण ॥ ६ ॥
pracitīviṇa auṣadha gheṇeṃ | tarī maga dhaḍaci vighaḍaṇeṃ | anumāneṃ jeṃ kārya karaṇeṃ | teṃci murkhapaṇa || 6 ||
प्रचितीस नाहीं आलें । आणि सुवर्ण करविलें । तरी मग जाणावें ठकिलें । देखतदेखतां ॥ ७ ॥
pracitīsa nāhīṃ āleṃ | āṇi suvarṇa karavileṃ | tarī maga jāṇāveṃ ṭhakileṃ | dekhatadekhatāṃ || 7 ||
शोधून पाहिल्याविण । कांहींतरी येक कारण । होणार नाहीं निर्वाण । प्राणास घडे ॥ ८ ॥
śodhūna pāhilyāviṇa | kāṃhīṃtarī yeka kāraṇa | hoṇāra nāhīṃ nirvāṇa | prāṇāsa ghaḍe || 8 ||
म्हणोनी अनुमानाचें कार्य । भल्यानीं कदापि करूं नये । उपाय पाहतां अपाये । नेमस्त घडे ॥ ९ ॥
mhaṇonī anumānāceṃ kārya | bhalyānīṃ kadāpi karūṃ naye | upāya pāhatāṃ apāye | nemasta ghaḍe || 9 ||
पाण्यांतील म्हैसीची साटी । करणें हें बुद्धिच खोटी । शोधिल्याविण हिंपुटी । होणें घडे ॥ १० ॥
pāṇyāṃtīla mhaisīcī sāṭī | karaṇeṃ heṃ buddhica khoṭī | śodhilyāviṇa hiṃpuṭī | hoṇeṃ ghaḍe || 10 ||
विश्वासें घर घेतलें । ऐसें किती नाहीं ऐकलें । मैंदें मैंदावें केलें । परी तें शोधिलें पाहिजे ॥ ११ ॥
viśvāseṃ ghara ghetaleṃ | aiseṃ kitī nāhīṃ aikaleṃ | maiṃdeṃ maiṃdāveṃ keleṃ | parī teṃ śodhileṃ pāhije || 11 ||
शोधिल्याविण अन्नवस्त्र घेणें । तेणें प्राणास मुकणें । लटिक्याचा विश्वास धरणें । हे।चि मूर्खपण ॥ १२ ॥
śodhilyāviṇa annavastra gheṇeṃ | teṇeṃ prāṇāsa mukaṇeṃ | laṭikyācā viśvāsa dharaṇeṃ | he|ci mūrkhapaṇa || 12 ||
संगती चोराची धरितां । घात होईल तत्वता । ठकु सिंतरु शोधितां । ठाईं पडे ॥ १३ ॥
saṃgatī corācī dharitāṃ | ghāta hoīla tatvatā | ṭhaku siṃtaru śodhitāṃ | ṭhāīṃ paḍe || 13 ||
गैरसाळ तामगिरी । कोणी नवी मुद्रा करी । नाना कपट परोपरीं । शोधून पाहावें ॥ १४ ॥
gairasāl̤a tāmagirī | koṇī navī mudrā karī | nānā kapaṭa paroparīṃ | śodhūna pāhāveṃ || 14 ||
दिवाळखोराचा मांड । पाहातां वैभव दिसे उदंड । परी तें अवघें थोतांड । भंड पुढें ॥ १५ ॥
divāl̤akhorācā māṃḍa | pāhātāṃ vaibhava dise udaṃḍa | parī teṃ avagheṃ thotāṃḍa | bhaṃḍa puḍheṃ || 15 ||
तैसें प्रचितीवीण ज्ञान । तेथें नाहीं समाधान । करून बहुतांचा अनुमान । अन्हीत जालें ॥ १६ ॥
taiseṃ pracitīvīṇa jñāna | tetheṃ nāhīṃ samādhāna | karūna bahutāṃcā anumāna | anhīta jāleṃ || 16 ||
मंत्र यंत्र उपदेसिले । नेणतें प्राणी तें गोविलें । जैसें झांकून मारिलें । दुखणाईत ॥ १७ ॥
maṃtra yaṃtra upadesile | neṇateṃ prāṇī teṃ govileṃ | jaiseṃ jhāṃkūna mārileṃ | dukhaṇāīta || 17 ||
वैद्य पाहिला परी कच्चा । तरी प्राण गेला पोराचा । येथें उपाये दुसयाचा । काये चाले ॥ १८ ॥
vaidya pāhilā parī kaccā | tarī prāṇa gelā porācā | yetheṃ upāye dusayācā | kāye cāle || 18 ||
ुःखें अंतरी झिजे । आणी वैद्य पुसतां लाजे । तरीच मग त्यासी साजे । आत्महत्यारेपण ॥ १९ ॥
uḥkheṃ aṃtarī jhije | āṇī vaidya pusatāṃ lāje | tarīca maga tyāsī sāje | ātmahatyārepaṇa || 19 ||
जाणत्यावरी गर्व केला । तरी नेणत्याकरितां बुडाला । येथें कोणाचा घात जाला । बरें पाहा ॥ २० ॥
jāṇatyāvarī garva kelā | tarī neṇatyākaritāṃ buḍālā | yetheṃ koṇācā ghāta jālā | bareṃ pāhā || 20 ||
पापाची खंडणा जाली । जन्मयातना चुकली । ऐसी स्वयें प्रचित आली । म्हणिजे बरें ॥ २१ ॥
pāpācī khaṃḍaṇā jālī | janmayātanā cukalī | aisī svayeṃ pracita ālī | mhaṇije bareṃ || 21 ||
परमेश्वरास वोळखिलें । आपण कोणसें कळलें । आत्मनिवेदन जालें । म्हणिजे बरें ॥ २२ ॥
parameśvarāsa vol̤akhileṃ | āpaṇa koṇaseṃ kal̤aleṃ | ātmanivedana jāleṃ | mhaṇije bareṃ || 22 ||
ब्रह्मांड कोणें केलें । कासयाचें उभारलें । मुख्य कर्त्यास वोळखिलें । म्हणिजे बरें ॥ २३ ॥
brahmāṃḍa koṇeṃ keleṃ | kāsayāceṃ ubhāraleṃ | mukhya kartyāsa vol̤akhileṃ | mhaṇije bareṃ || 23 ||
येथेंअनुमान राहिला । तरी परमार्थ केला तो वायां गेला । प्राणी संशईं बुडाला । प्रचितीविण ॥ २४ ॥
yetheṃanumāna rāhilā | tarī paramārtha kelā to vāyāṃ gelā | prāṇī saṃśaīṃ buḍālā | pracitīviṇa || 24 ||
हें परमार्थाचें वर्म । लटिकें बोले तो अधम । लटिके मानी तो अधमोद्धम । येथार्थ जाणावा ॥ २५ ॥
heṃ paramārthāceṃ varma | laṭikeṃ bole to adhama | laṭike mānī to adhamoddhama | yethārtha jāṇāvā || 25 ||
येथें बोलण्याची जाली सीमा । नेणतां न कळे परमात्मा । असत्य नाहीं सर्वोत्तमा । तूं जाणसी ॥ २६ ॥
yetheṃ bolaṇyācī jālī sīmā | neṇatāṃ na kal̤e paramātmā | asatya nāhīṃ sarvottamā | tūṃ jāṇasī || 26 ||
माझे उपासनेचा बडिवार । ज्ञान सांगावें साचार । मिथ्या बोलतां उत्तर । प्रभूस लगे ॥ २७ ॥
mājhe upāsanecā baḍivāra | jñāna sāṃgāveṃ sācāra | mithyā bolatāṃ uttara | prabhūsa lage || 27 ||
म्हणोनि सत्यचि बोलिलें ।कर्त्यास पाहिजे वोळखिलें । मायोद्भवाचें शोधिलें । पाहिजे मूळ ॥ २८ ॥
mhaṇoni satyaci bolileṃ |kartyāsa pāhije vol̤akhileṃ | māyodbhavāceṃ śodhileṃ | pāhije mūl̤a || 28 ||
तेंचि पुढें नीरूपण । बोलिलेंचि बोलिलें प्रमाण । श्रोतीं सावध अंतःकर्ण । घातलेंचि घालावें ॥ २९ ॥
teṃci puḍheṃ nīrūpaṇa | bolileṃci bolileṃ pramāṇa | śrotīṃ sāvadha aṃtaḥkarṇa | ghātaleṃci ghālāveṃ || 29 ||
सूक्ष्म निरूपण लागलें । तेथें बोलिलेंचि मागुतें बोलिलें । श्रोत्यांस पाहिजे उमजलें ।म्हणौनियां ॥ ३० ॥
sūkṣma nirūpaṇa lāgaleṃ | tetheṃ bolileṃci māguteṃ bolileṃ | śrotyāṃsa pāhije umajaleṃ |mhaṇauniyāṃ || 30 ||
प्रचित पाहातां निकट । उडोन जाती परिपाठ । म्हणोनि हे खटपट । करणें लागे ॥ ३१ ॥
pracita pāhātāṃ nikaṭa | uḍona jātī paripāṭha | mhaṇoni he khaṭapaṭa | karaṇeṃ lāge || 31 ||
परिपाठेंचि जरी बोलिलें । तरी प्रचितसमाधान बुडालें । प्रचितसमाधान राखिलें । तरी परिपाठ उडे ॥ ३२ ॥
paripāṭheṃci jarī bolileṃ | tarī pracitasamādhāna buḍāleṃ | pracitasamādhāna rākhileṃ | tarī paripāṭha uḍe || 32 ||
ऐसी सांकडी दोहींकडे । म्हणौन बोलिलेंचि बोलणें घडे । दोनी राखोनियां कोडें । उकलून दाऊं ॥ ३३ ॥
aisī sāṃkaḍī dohīṃkaḍe | mhaṇauna bolileṃci bolaṇeṃ ghaḍe | donī rākhoniyāṃ koḍeṃ | ukalūna dāūṃ || 33 ||
परीपाठ आणी प्रचित प्रमाण । दोनी राखोन निरूपण । श्रोते परम विचक्षण । विवरोत पुढें । इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे । प्रचितनिरूपणनाम समास आठवा ॥ ३४ ॥
parīpāṭha āṇī pracita pramāṇa | donī rākhona nirūpaṇa | śrote parama vicakṣaṇa | vivarota puḍheṃ | iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde | pracitanirūpaṇanāma samāsa āṭhavā || 34 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).