Skip to content

दशक 10 · समास 9 · पुरुषप्रकृति

Book 10, section 9

puruṣaprakṛti

The original ovis of Ramdas’s Dasbodh.

30 versesMarathi with transliteration

A lamp beside a manuscript of Ramdas’s Dasbodh.

॥ श्रीराम ॥ । आकाशीं वायो जाला निर्माण । तैसी ब्रह्मीं मूळमाया जाण । त्या वायोमधें त्रिगुण । आणी पंचभूतें ॥ १ ॥

|| śrīrāma || | ākāśīṃ vāyo jālā nirmāṇa | taisī brahmīṃ mūl̤amāyā jāṇa | tyā vāyomadheṃ triguṇa | āṇī paṃcabhūteṃ || 1 ||

Report an error

वटबीजीं असे वाड । फोडून पाहातां न दिसे झाड । नाना वृक्षांचे जुंबाड । बीजापासून होती ॥ २ ॥

vaṭabījīṃ ase vāḍa | phoḍūna pāhātāṃ na dise jhāḍa | nānā vṛkṣāṃce juṃbāḍa | bījāpāsūna hotī || 2 ||

Report an error

तैसी बीजरूप मुळमाया । विस्तार जाला तेथुनियां । तिचें स्वरूप शोधुनियां । बरें पाहावें ॥ ३ ॥

taisī bījarūpa mul̤amāyā | vistāra jālā tethuniyāṃ | ticeṃ svarūpa śodhuniyāṃ | bareṃ pāhāveṃ || 3 ||

Report an error

तेथें दोनी भेद दिसती । विवेकें पाहावी प्रचिती । निश्चळीं जे चंचळ स्थिती । तोचि वायो ॥ ४ ॥

tetheṃ donī bheda disatī | vivekeṃ pāhāvī pracitī | niścal̤īṃ je caṃcal̤a sthitī | toci vāyo || 4 ||

Report an error

तयामधें जाणीवकळा । जगज्जोतीचा जिव्हाळा । वायो जाणीव मिळोन मेळा । मूळमाया बोलिजे ॥ ५ ॥

tayāmadheṃ jāṇīvakal̤ā | jagajjotīcā jivhāl̤ā | vāyo jāṇīva mil̤ona mel̤ā | mūl̤amāyā bolije || 5 ||

Report an error

सरिता म्हणतां बायको भासे । तेथें पाहातां पाणीच असे । विवेकी हो समजा तैसें । मूळमायेसी ॥ ६ ॥

saritā mhaṇatāṃ bāyako bhāse | tetheṃ pāhātāṃ pāṇīca ase | vivekī ho samajā taiseṃ | mūl̤amāyesī || 6 ||

Report an error

वायो जाणीव जगज्जोती । तयास मूळमाया म्हणती । पुरुष आणी प्रकृती । याचेंच नांव ॥ ७ ॥

vāyo jāṇīva jagajjotī | tayāsa mūl̤amāyā mhaṇatī | puruṣa āṇī prakṛtī | yāceṃca nāṃva || 7 ||

Report an error

वायोस म्हणती प्रकृती । आणी पुरुष म्हणती जगज्जोती । पुरुषप्रकृती शिवशक्ती । याचेंच नांव ॥ ८ ॥

vāyosa mhaṇatī prakṛtī | āṇī puruṣa mhaṇatī jagajjotī | puruṣaprakṛtī śivaśaktī | yāceṃca nāṃva || 8 ||

Report an error

वायोमधें जाणीव विशेष । तेंचि प्रकृतुमधें पुरुष । ये गोष्टीचा विश्वास । धरिला पाहिजे ॥ ९ ॥

vāyomadheṃ jāṇīva viśeṣa | teṃci prakṛtumadheṃ puruṣa | ye goṣṭīcā viśvāsa | dharilā pāhije || 9 ||

Report an error

वायो शक्ति जाणीव ईश्वर । अर्धनारी नटेश्वर । लोक म्हणती निरंतर । येणें प्रकारें ॥ १० ॥

vāyo śakti jāṇīva īśvara | ardhanārī naṭeśvara | loka mhaṇatī niraṃtara | yeṇeṃ prakāreṃ || 10 ||

Report an error

वायोमधें जाणीव गुण । तेंचि ईश्वराचें लक्षण । तयापासून त्रिगुण । पुढें जाले ॥ ११ ॥

vāyomadheṃ jāṇīva guṇa | teṃci īśvarāceṃ lakṣaṇa | tayāpāsūna triguṇa | puḍheṃ jāle || 11 ||

Report an error

तया गुणामधें सत्वगुण । निखळ जाणीवलक्षण । त्याचा देहधारी आपण । विष्णु जाला ॥ १२ ॥

tayā guṇāmadheṃ satvaguṇa | nikhal̤a jāṇīvalakṣaṇa | tyācā dehadhārī āpaṇa | viṣṇu jālā || 12 ||

Report an error

त्याच्या अंशे जग चाले । ऐसे भगवद्गीता बोले । गुंतले तेंचि उगवले । विचार पाहातां ॥ १३ ॥

tyācyā aṃśe jaga cāle | aise bhagavadgītā bole | guṃtale teṃci ugavale | vicāra pāhātāṃ || 13 ||

Report an error

येक जाणीव वांटली । प्राणीमात्रास विभागली । जाणजाणों वांचविली । सर्वत्र काया ॥ १४ ॥

yeka jāṇīva vāṃṭalī | prāṇīmātrāsa vibhāgalī | jāṇajāṇoṃ vāṃcavilī | sarvatra kāyā || 14 ||

Report an error

तयेंचे नांव जगज्जोती । प्राणीमात्र तिचेन जिती । याची रोकडी प्रचिती । प्रत्यक्ष पाहावी ॥ १५ ॥

tayeṃce nāṃva jagajjotī | prāṇīmātra ticena jitī | yācī rokaḍī pracitī | pratyakṣa pāhāvī || 15 ||

Report an error

पक्षी श्वापद किडा मुंगी । कोणीयेक प्राणी जगीं । जाणीव खेळे त्याच्या आंगीं । निरंतर ॥ १६ ॥

pakṣī śvāpada kiḍā muṃgī | koṇīyeka prāṇī jagīṃ | jāṇīva khel̤e tyācyā āṃgīṃ | niraṃtara || 16 ||

Report an error

जाणोनी काया पळविती । तेणें गुणें वांचती । दडती आणि लपती । जाणजाणों ॥ १७ ॥

jāṇonī kāyā pal̤avitī | teṇeṃ guṇeṃ vāṃcatī | daḍatī āṇi lapatī | jāṇajāṇoṃ || 17 ||

Report an error

आवघ्या जगस वांचविती । म्हणोन नामें जगज्जोती । ते गेलियां प्राणी मरती । जेथील तेथें ॥ १८ ॥

āvaghyā jagasa vāṃcavitī | mhaṇona nāmeṃ jagajjotī | te geliyāṃ prāṇī maratī | jethīla tetheṃ || 18 ||

Report an error

मुळींचे जाणीवेचा विकार । पुढें जाला विस्तार । जैसे उदकाचे तुषार । अनंत रेणु ॥ १९ ॥

mul̤īṃce jāṇīvecā vikāra | puḍheṃ jālā vistāra | jaise udakāce tuṣāra | anaṃta reṇu || 19 ||

Report an error

तैसे देव देवता भूतें । मिथ्या म्हणोनये त्यांतें । आपलाल्या सामर्थ्यें ते । सृष्टीमधें फिरती ॥ २० ॥

taise deva devatā bhūteṃ | mithyā mhaṇonaye tyāṃteṃ | āpalālyā sāmarthyeṃ te | sṛṣṭīmadheṃ phiratī || 20 ||

Report an error

सदा विचरती वायोस्वरूपें । स्वैछा पालटिती रूपें । अज्ञान प्राणी भ्रमें संकल्पें त्यास । बाधिती ॥ २१ ॥

sadā vicaratī vāyosvarūpeṃ | svaichā pālaṭitī rūpeṃ | ajñāna prāṇī bhrameṃ saṃkalpeṃ tyāsa | bādhitī || 21 ||

Report an error

ज्ञात्यास संकल्पेचि असेना । म्हणोन त्यांचेन बाधवेना । याकारणें आत्मज्ञाना । अभ्यासावें ॥ २२ ॥

jñātyāsa saṃkalpeci asenā | mhaṇona tyāṃcena bādhavenā | yākāraṇeṃ ātmajñānā | abhyāsāveṃ || 22 ||

Report an error

अभ्यासिलिया आत्मज्ञान। सर्वकर्मास होये खंडण । हे रोकडी प्रचित प्रमाण । संदेह नाहीं ॥ २३ ॥

abhyāsiliyā ātmajñāna| sarvakarmāsa hoye khaṃḍaṇa | he rokaḍī pracita pramāṇa | saṃdeha nāhīṃ || 23 ||

Report an error

ज्ञानेविण कर्म विघडे । हें तों कदापि न घडे । सद्गुेरुवीण ज्ञान जोडे । हेंहि अघटीत ॥ २४ ॥

jñāneviṇa karma vighaḍe | heṃ toṃ kadāpi na ghaḍe | sadgueruvīṇa jñāna joḍe | heṃhi aghaṭīta || 24 ||

Report an error

म्हणोन सद्गुरु करावा । सत्संग शोधून धरावा । तत्वविचार विवरावा । अंतर्यामीं ॥ २५ ॥

mhaṇona sadguru karāvā | satsaṃga śodhūna dharāvā | tatvavicāra vivarāvā | aṃtaryāmīṃ || 25 ||

Report an error

तत्वें तत्व निरसोन जातां । आपला आपणचि तत्वता । अनन्यभावें सार्थकता । सहजचि जाली ॥ २६ ॥

tatveṃ tatva nirasona jātāṃ | āpalā āpaṇaci tatvatā | ananyabhāveṃ sārthakatā | sahajaci jālī || 26 ||

Report an error

विचार न करितां जें जें केलें । तें तें वाउगें वेर्थ गेलें । म्हणोनि विचारीं प्रवर्तलें । पाहिजे आधीं ॥ २७ ॥

vicāra na karitāṃ jeṃ jeṃ keleṃ | teṃ teṃ vāugeṃ vertha geleṃ | mhaṇoni vicārīṃ pravartaleṃ | pāhije ādhīṃ || 27 ||

Report an error

विचार पाहेल तो पुरुषु । विचार न पाहे तो पशु । ऐसी वचनें सर्वेशु । ठाईं ठाईं बोलिला ॥ २८ ॥

vicāra pāhela to puruṣu | vicāra na pāhe to paśu | aisī vacaneṃ sarveśu | ṭhāīṃ ṭhāīṃ bolilā || 28 ||

Report an error

सिद्धांत साधायाकारणें । पूर्वपक्ष लागे उडवणें । परंतु साधकां निरूपणें । साक्षात्कार ॥ २९ ॥

siddhāṃta sādhāyākāraṇeṃ | pūrvapakṣa lāge uḍavaṇeṃ | paraṃtu sādhakāṃ nirūpaṇeṃ | sākṣātkāra || 29 ||

Report an error

श्रवण मनन निजध्यास । प्रचितीनें बाणतां विश्वास । रोकड साक्षात्कार सायास । करणेंचि नलगे । इति श्रीदासबोधे गुरुशिश्यसंवादे । पुरुषप्रकृतीनाम समास नववा ॥ ३० ॥

śravaṇa manana nijadhyāsa | pracitīneṃ bāṇatāṃ viśvāsa | rokaḍa sākṣātkāra sāyāsa | karaṇeṃci nalage | iti śrīdāsabodhe guruśiśyasaṃvāde | puruṣaprakṛtīnāma samāsa navavā || 30 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).