हरिवंशपर्व · अध्यायः १०
Daśamo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
38 verses·Sanskrit with transliteration
दशमोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
मनोर्वैवस्वतस्यासन् पुत्रा वै नव तत्समाः ।
इक्ष्वाकुश्चैव नाभागो धृष्णुः शर्यातिरेव च ॥ १ ॥
daśamo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
manorvaivasvatasyāsan putrā vai nava tatsamāḥ |
ikṣvākuścaiva nābhāgo dhṛṣṇuḥ śaryātireva ca || 1 ||
नरिष्यंश्च तथा प्रांशुर्नाभागारिष्टसप्तमाः ।
करूषश्च पृषध्रश्च नवैते भरतर्षभ ॥ २ ॥
nariṣyaṃśca tathā prāṃśurnābhāgāriṣṭasaptamāḥ |
karūṣaśca pṛṣadhraśca navaite bharatarṣabha || 2 ||
अकरोत् पुत्रकामस्तु मनुरिष्टिं प्रजापतिः ।
मित्रावरुणयोस्तात पूर्वमेव विशाम्पते ॥ ३ ॥
akarot putrakāmastu manuriṣṭiṃ prajāpatiḥ |
mitrāvaruṇayostāta pūrvameva viśāmpate || 3 ||
अनुत्पन्नेषु नवसु पुत्रेष्वेतेषु भारत ।
तस्यां तु वर्तमानायामिष्ट्यां भरतसत्तम ॥ ४ ॥
anutpanneṣu navasu putreṣveteṣu bhārata |
tasyāṃ tu vartamānāyāmiṣṭyāṃ bharatasattama || 4 ||
मित्रावरुणयोरंशे मुनिराहुतिमाजुहोत् ।
आहुत्यां हूयमानायां देवगन्धर्वमानुषाः ॥ ५ ॥
mitrāvaruṇayoraṃśe munirāhutimājuhot |
āhutyāṃ hūyamānāyāṃ devagandharvamānuṣāḥ || 5 ||
तुष्टिं तु परमां जग्मुर्मुनयश्च तपोधनाः ।
अहोऽस्य तपसो वीर्यमहोऽस्य श्रुतमद्भुतम् ॥ ६ ॥
tuṣṭiṃ tu paramāṃ jagmurmunayaśca tapodhanāḥ |
aho'sya tapaso vīryamaho'sya śrutamadbhutam || 6 ||
तत्र दिव्याम्बरधरा दिव्याभरणभूषिता ।
दिव्यसंहनना चैव इला जज्ञे इति श्रुतिः ॥ ७ ॥
tatra divyāmbaradharā divyābharaṇabhūṣitā |
divyasaṃhananā caiva ilā jajñe iti śrutiḥ || 7 ||
तामिलेत्येव होवाच मनुर्दण्डधरस्तदा ।
अनुगच्छस्व मां भद्रे तमिला प्रत्युवाच ह ।
धर्मयुक्तमिदं वाक्यं पुत्रकामं प्रजापतिम् ॥ ८ ॥
tāmiletyeva hovāca manurdaṇḍadharastadā |
anugacchasva māṃ bhadre tamilā pratyuvāca ha |
dharmayuktamidaṃ vākyaṃ putrakāmaṃ prajāpatim || 8 ||
इलोवाच ।
मित्रावरुणयोरंशे जातास्मि वदतां वर ।
तयोः सकाशं यास्यामि न मां धर्मो हतोऽवधीत् ॥ ९ ॥
ilovāca |
mitrāvaruṇayoraṃśe jātāsmi vadatāṃ vara |
tayoḥ sakāśaṃ yāsyāmi na māṃ dharmo hato'vadhīt || 9 ||
सैवमुक्त्वा मनुं देवं मित्रावरुणयोरिला ।
गत्वान्तिकं वरारोहा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ १० ॥
saivamuktvā manuṃ devaṃ mitrāvaruṇayorilā |
gatvāntikaṃ varārohā prāñjalirvākyamabravīt || 10 ||
अंशेऽस्मि युवयोर्जाता देवौ किं करवाणि वाम् ।
मनुना चाहमुक्ता वै अनुगच्छस्व मामिति ॥ ११ ॥
aṃśe'smi yuvayorjātā devau kiṃ karavāṇi vām |
manunā cāhamuktā vai anugacchasva māmiti || 11 ||
तां तथावादिनीं साध्वीमिलां धर्मपरायणाम् ।
मित्रश्च वरुणश्चोभावूचतुर्यन्निबोध तत् ॥ १२ ॥
tāṃ tathāvādinīṃ sādhvīmilāṃ dharmaparāyaṇām |
mitraśca varuṇaścobhāvūcaturyannibodha tat || 12 ||
अनेन तव धर्मेण प्रश्रयेण दमेन च ।
सत्येन चैव सुश्रोणि प्रीतौ स्वो वरवर्णिनि ॥ १३ ॥
anena tava dharmeṇa praśrayeṇa damena ca |
satyena caiva suśroṇi prītau svo varavarṇini || 13 ||
आवयोस्त्वं महाभागे ख्यातिं कन्येति यास्यसि ।
मनोर्वंशधरः पुत्रस्त्वमेव च भविष्यसि ॥ १४ ॥
āvayostvaṃ mahābhāge khyātiṃ kanyeti yāsyasi |
manorvaṃśadharaḥ putrastvameva ca bhaviṣyasi || 14 ||
सुद्युम्न इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु शोभने ।
जगत्प्रियो धर्मशीलो मनोर्वंशविवर्धनः ॥ १५ ॥
sudyumna iti vikhyātastriṣu lokeṣu śobhane |
jagatpriyo dharmaśīlo manorvaṃśavivardhanaḥ || 15 ||
निवृत्ता सा तु तच्छुत्वा गच्छन्ती पितुरन्तिकम् ।
बुधेनान्तरमासाद्य मैथुनायोपमन्त्रिता ॥ १६ ॥
nivṛttā sā tu tacchutvā gacchantī piturantikam |
budhenāntaramāsādya maithunāyopamantritā || 16 ||
सोमपुत्राद् बुधाद् राजंस्तस्यां जज्ञे पुरूरवाः ।
जनयित्वा सुतं सा तमिला सुद्युम्नतां गता ॥ १७ ॥
somaputrād budhād rājaṃstasyāṃ jajñe purūravāḥ |
janayitvā sutaṃ sā tamilā sudyumnatāṃ gatā || 17 ||
सुद्युम्नस्य तु दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः ।
उत्कलश्च गयश्चैव विनताश्वश्च भारत ॥ १८ ॥
sudyumnasya tu dāyādāstrayaḥ paramadhārmikāḥ |
utkalaśca gayaścaiva vinatāśvaśca bhārata || 18 ||
उत्कलस्योत्कला राजन् विनताश्वस्य पश्चिमा ।
दिक् पूर्वा भरतश्रेष्ठ गयस्य तु गया पुरी ॥ १९ ॥
utkalasyotkalā rājan vinatāśvasya paścimā |
dik pūrvā bharataśreṣṭha gayasya tu gayā purī || 19 ||
प्रविष्टे तुं मनौ तात दिवाकरमरिंदम ।
दशधा तद्दधत्क्षत्रमकरोत् पृथिवीमिमाम् ॥ २० ॥
praviṣṭe tuṃ manau tāta divākaramariṃdama |
daśadhā taddadhatkṣatramakarot pṛthivīmimām || 20 ||
यूपाङ्किता वसुमती यस्येयं सवनाकरा ।
इक्ष्वाकुर्ज्येष्ठदायादो मध्यदेशमवाप्तवान् ॥ २१ ॥
yūpāṅkitā vasumatī yasyeyaṃ savanākarā |
ikṣvākurjyeṣṭhadāyādo madhyadeśamavāptavān || 21 ||
कन्याभावाच्च सुद्युम्नो नैनं गुणमवाप्तवान् ।
वसिष्ठवचनाच्चासीत् प्रतिष्ठाने महात्मनः ॥ २२ ॥
kanyābhāvācca sudyumno nainaṃ guṇamavāptavān |
vasiṣṭhavacanāccāsīt pratiṣṭhāne mahātmanaḥ || 22 ||
प्रतिष्ठा धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य कुरूद्वह ।
तत्पुरूरवसे प्रादाद् राज्यं प्राप्य महायशाः ॥ २३ ॥
pratiṣṭhā dharmarājasya sudyumnasya kurūdvaha |
tatpurūravase prādād rājyaṃ prāpya mahāyaśāḥ || 23 ||
सुद्युम्नः कारयामास प्रतिष्ठाने नृपक्रियाम् ।
उत्कलस्य त्रयः पुत्रास्त्रिषु लोकेषु विश्रुताः ।
धृष्टकश्चाम्बरीषश्च दण्डश्चेति सुतास्त्रयः ॥ २४ ॥
sudyumnaḥ kārayāmāsa pratiṣṭhāne nṛpakriyām |
utkalasya trayaḥ putrāstriṣu lokeṣu viśrutāḥ |
dhṛṣṭakaścāmbarīṣaśca daṇḍaśceti sutāstrayaḥ || 24 ||
यश्चकार महात्मा वै दण्डकारण्यमुत्तमम् ।
वनं तल्लोकविख्यातं तापसानामनुत्तमम् ॥ २५ ॥
yaścakāra mahātmā vai daṇḍakāraṇyamuttamam |
vanaṃ tallokavikhyātaṃ tāpasānāmanuttamam || 25 ||
तत्र प्रविष्टमात्रस्तु नरः पापात् प्रमुच्यते ।
सुद्युम्नश्च दिवं यात ऐलमुत्पाद्य भारत ॥ २६ ॥
tatra praviṣṭamātrastu naraḥ pāpāt pramucyate |
sudyumnaśca divaṃ yāta ailamutpādya bhārata || 26 ||
मानवेयो महाराज स्त्रीपुंसोर्लक्षणैर्युतः ।
धृतवान् य इलेत्येव सुद्युम्नश्चातिविश्रुतः ॥ २७ ॥
mānaveyo mahārāja strīpuṃsorlakṣaṇairyutaḥ |
dhṛtavān ya iletyeva sudyumnaścātiviśrutaḥ || 27 ||
नरिष्यतः शकाः पुत्रा नाभागस्य तु भारत ।
अम्बरीषोऽभवत् पुत्रः पार्थिवर्षभसत्तमः ॥ २८ ॥
nariṣyataḥ śakāḥ putrā nābhāgasya tu bhārata |
ambarīṣo'bhavat putraḥ pārthivarṣabhasattamaḥ || 28 ||
धृष्णोस्तु धार्ष्टकं क्षत्रं रणधृष्टं बभूव ह ।
करूषस्य तु कारूषाः क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः ॥ २९ ॥
dhṛṣṇostu dhārṣṭakaṃ kṣatraṃ raṇadhṛṣṭaṃ babhūva ha |
karūṣasya tu kārūṣāḥ kṣatriyā yuddhadurmadāḥ || 29 ||
सहस्रं क्षत्रियगणो विक्रान्तः सम्बभूव ह ।
नाभागारिष्टपुत्राश्च क्षत्रिया वैश्यतां गताः ॥ ३० ॥
sahasraṃ kṣatriyagaṇo vikrāntaḥ sambabhūva ha |
nābhāgāriṣṭaputrāśca kṣatriyā vaiśyatāṃ gatāḥ || 30 ||
प्रांशोरेकोऽभवत् पुत्रः शर्यातिरिति विश्रुतः ।
नरिष्यतस्य दायादो राजा दण्डधरो दमः ।
शर्यातेर्मिथुनं चासीदानर्तो नाम विश्रुतः ॥ ३१ ॥
prāṃśoreko'bhavat putraḥ śaryātiriti viśrutaḥ |
nariṣyatasya dāyādo rājā daṇḍadharo damaḥ |
śaryātermithunaṃ cāsīdānarto nāma viśrutaḥ || 31 ||
पुत्रः कन्या सुकन्याख्या या पत्नी च्यवनस्य ह ।
आनर्तस्य तु दायादो रेवो नाम महाद्युतिः ॥ ३२ ॥
putraḥ kanyā sukanyākhyā yā patnī cyavanasya ha |
ānartasya tu dāyādo revo nāma mahādyutiḥ || 32 ||
आनर्तविषयश्चासीत् पुरी चास्य कुशस्थली ।
रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धार्मिकः ॥ ३३ ॥
ānartaviṣayaścāsīt purī cāsya kuśasthalī |
revasya raivataḥ putraḥ kakudmī nāma dhārmikaḥ || 33 ||
ज्येष्ठः पुत्रशतस्यासीद् राज्यं प्राप्य कुशस्थलीम् ।
स कन्यासहितः श्रुत्वा गान्धर्वं ब्रह्मणोऽन्तिके ॥ ३४ ॥
jyeṣṭhaḥ putraśatasyāsīd rājyaṃ prāpya kuśasthalīm |
sa kanyāsahitaḥ śrutvā gāndharvaṃ brahmaṇo'ntike || 34 ||
मुहूर्तभूतं देवस्य गतं बहुयुगं प्रभो ।
आजगाम युवैवाथ स्वां पुरीं यादवैर्वृताम् ॥ ३५ ॥
muhūrtabhūtaṃ devasya gataṃ bahuyugaṃ prabho |
ājagāma yuvaivātha svāṃ purīṃ yādavairvṛtām || 35 ||
कृतां द्वारवतीं नाम्ना बहुद्वारां मनोरमाम् ।
भोजवृष्ण्यन्धकैर्गुप्तां वासुदेवपुरोगमैः ॥ ३६ ॥
kṛtāṃ dvāravatīṃ nāmnā bahudvārāṃ manoramām |
bhojavṛṣṇyandhakairguptāṃ vāsudevapurogamaiḥ || 36 ||
ततः स रैवतो ज्ञात्वा यथातत्त्वमरिंदम ।
कन्यां तां बलदेवाय सुव्रतां नाम रेवतीम् ॥ ३७ ॥
tataḥ sa raivato jñātvā yathātattvamariṃdama |
kanyāṃ tāṃ baladevāya suvratāṃ nāma revatīm || 37 ||
दत्त्वा जगाम शिखरं मेरोस्तपसि संस्थितः ।
रेमे रामोऽपि धर्मात्मा रेवत्या सहितः सुखी ॥ ३८ ॥
dattvā jagāma śikharaṃ merostapasi saṃsthitaḥ |
reme rāmo'pi dharmātmā revatyā sahitaḥ sukhī || 38 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).