विष्णुपर्व · अध्यायः ६८
Aṣṭaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
40 verses·Sanskrit with transliteration
अष्टषष्टितमोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
ततो जिगमिषुं तत्र नारदं मुनिसत्तमम् ।
प्रोवाच भगवान् विष्णुरप्रमेयपराक्रमः ॥ १ ॥
aṣṭaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
tato jigamiṣuṃ tatra nāradaṃ munisattamam |
provāca bhagavān viṣṇuraprameyaparākramaḥ || 1 ||
महर्षे धर्मतत्त्वज्ञ स्वर्गं गत्वा त्वयानघ ।
दृष्ट्वा सदस्यान् देवस्य त्रिपुरघ्नस्य धीमतः ॥ २ ॥
maharṣe dharmatattvajña svargaṃ gatvā tvayānagha |
dṛṣṭvā sadasyān devasya tripuraghnasya dhīmataḥ || 2 ||
अनाज्ञया मद्वचनाद् विज्ञाप्यः पाकशासनः ।
सम्भावयित्वा भ्रातृत्वं पौराणं वेत्सि यन्मुने ॥ ३ ॥
anājñayā madvacanād vijñāpyaḥ pākaśāsanaḥ |
sambhāvayitvā bhrātṛtvaṃ paurāṇaṃ vetsi yanmune || 3 ||
यमस्राक्षीन्मुनिश्रेष्ठो भगवान् कश्यपस्तरुम् ।
पारिजातं पुरादित्याः सुखार्थं धर्मसत्तमः ॥ ४ ॥
yamasrākṣīnmuniśreṣṭho bhagavān kaśyapastarum |
pārijātaṃ purādityāḥ sukhārthaṃ dharmasattamaḥ || 4 ||
स पुण्यमतिसौभाग्यं ददाति तरुसत्तमः ।
तव दत्तं पुरा दानं व्रतेन तरुमुत्तमम् ॥ ५ ॥
sa puṇyamatisaubhāgyaṃ dadāti tarusattamaḥ |
tava dattaṃ purā dānaṃ vratena tarumuttamam || 5 ||
देवीभिर्धर्मनित्याभिर्धर्मार्थममरोत्तम ।
दत्तं श्रुत्वाभिकाङ्क्षन्ति दातुं पत्न्यो मम प्रभो ॥ ६ ॥
devībhirdharmanityābhirdharmārthamamarottama |
dattaṃ śrutvābhikāṅkṣanti dātuṃ patnyo mama prabho || 6 ||
पुण्यार्थं दानधर्मार्थं मम प्रीत्यर्थमेव च ।
आनाययद् द्वारवतीं पारिजातं महाद्रुमम् ॥ ७ ॥
puṇyārthaṃ dānadharmārthaṃ mama prītyarthameva ca |
ānāyayad dvāravatīṃ pārijātaṃ mahādrumam || 7 ||
दत्ते दाने पुनः स्वर्गं तरुं त्वं नेतुमर्हसि ।
स वाच्य एवं भगवान् बलभिद् भगवंस्त्वया ॥ ८ ॥
datte dāne punaḥ svargaṃ taruṃ tvaṃ netumarhasi |
sa vācya evaṃ bhagavān balabhid bhagavaṃstvayā || 8 ||
तथा तथा प्रयत्नश्च कार्योऽस्मिन्मुनिसत्तम ।
यथा तरुवरं दद्यात् पारिजातं सुरेश्वरः ॥ ९ ॥
tathā tathā prayatnaśca kāryo'sminmunisattama |
yathā taruvaraṃ dadyāt pārijātaṃ sureśvaraḥ || 9 ||
तत्र दूतगुणं तावत् पश्यामस्ते तपोधन ।
सम्भाव्या सर्वकृत्यानां सम्पद्धि त्वयि मे मता ॥ १० ॥
tatra dūtaguṇaṃ tāvat paśyāmaste tapodhana |
sambhāvyā sarvakṛtyānāṃ sampaddhi tvayi me matā || 10 ||
एवं नारायणेनोक्तो नारदो भगवानृषिः ।
प्रहस्योवाच केशिघ्नमिदं वाक्यं तपोधनः ॥ ११ ॥
evaṃ nārāyaṇenokto nārado bhagavānṛṣiḥ |
prahasyovāca keśighnamidaṃ vākyaṃ tapodhanaḥ || 11 ||
बाढमेवं प्रवक्ष्यामि यदुमुख्य सुरेश्वरम् ।
न तु दास्यति देवेन्द्रः पारिजातं कथंचन ॥ १२ ॥
bāḍhamevaṃ pravakṣyāmi yadumukhya sureśvaram |
na tu dāsyati devendraḥ pārijātaṃ kathaṃcana || 12 ||
मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं दानवैस्त्रिदशैस्तथा ।
निक्षिप्य तोयधौ पूर्वं पारिजातः समाहृतः ॥ १३ ॥
mandaraṃ parvataśreṣṭhaṃ dānavaistridaśaistathā |
nikṣipya toyadhau pūrvaṃ pārijātaḥ samāhṛtaḥ || 13 ||
मन्दरात् पर्वतश्रेष्ठान्नयितुं प्रेषितः पुरा ।
पारिजातं हरेणापि लोककर्त्रा जनार्दन ॥ १४ ॥
mandarāt parvataśreṣṭhānnayituṃ preṣitaḥ purā |
pārijātaṃ hareṇāpi lokakartrā janārdana || 14 ||
स्वयं विज्ञापितो गत्वा ततः शक्रेण शङ्करः ।
आक्रीडद्रुम उद्याने शच्याः स्यादिति याचितः ॥ १५ ॥
svayaṃ vijñāpito gatvā tataḥ śakreṇa śaṅkaraḥ |
ākrīḍadruma udyāne śacyāḥ syāditi yācitaḥ || 15 ||
तथास्त्विति वरो दत्तो महादेवेन चानघ ।
न च नीतः पारिजातो मन्दरं चित्रकन्दरम् ॥ १६ ॥
tathāstviti varo datto mahādevena cānagha |
na ca nītaḥ pārijāto mandaraṃ citrakandaram || 16 ||
क्रीडावृक्षः स शच्येति व्यपदेशेन मोक्षितः ।
महेन्द्रेण महाबाहो पारिजातस्ततः पुरा ॥ १७ ॥
krīḍāvṛkṣaḥ sa śacyeti vyapadeśena mokṣitaḥ |
mahendreṇa mahābāho pārijātastataḥ purā || 17 ||
प्रियार्थमुमया साक्षात् पारिजातवनं हरः ।
गव्यूतिशतविस्तीर्णं मन्दरस्यैव कन्दरम् ॥ १८ ॥
priyārthamumayā sākṣāt pārijātavanaṃ haraḥ |
gavyūtiśatavistīrṇaṃ mandarasyaiva kandaram || 18 ||
न तत्र सूर्यभाः कृष्ण प्रविशन्ति नगोत्तमे ।
न च चन्द्रप्रभा शीता नैव कृष्ण सदागतिः ॥ १९ ॥
na tatra sūryabhāḥ kṛṣṇa praviśanti nagottame |
na ca candraprabhā śītā naiva kṛṣṇa sadāgatiḥ || 19 ||
शीतोष्णे कृतस्तत्र शैलपुत्र्या भवन्ति हि ।
स्वयंप्रभं वनं तद्धि महादेवस्य तेजसा ॥ २० ॥
śītoṣṇe kṛtastatra śailaputryā bhavanti hi |
svayaṃprabhaṃ vanaṃ taddhi mahādevasya tejasā || 20 ||
वर्जयित्वा महादेवौ सगणौ यदुनन्दन ।
मां चान्यस्तद्वनं दिव्यं न प्रयाति कथंचन ॥ २१ ॥
varjayitvā mahādevau sagaṇau yadunandana |
māṃ cānyastadvanaṃ divyaṃ na prayāti kathaṃcana || 21 ||
स्रवन्ति तत्र वार्ष्णेय पारिजाताः समन्ततः ।
सर्वरत्नानि मुख्यानि मनसा काङ्क्षितानि वै ॥ २२ ॥
sravanti tatra vārṣṇeya pārijātāḥ samantataḥ |
sarvaratnāni mukhyāni manasā kāṅkṣitāni vai || 22 ||
गणास्तान्युपभुञ्जन्ति प्रवराणां महात्मनाम् ।
आज्ञया देवदेवस्य लोकनाथस्य केशव ॥ २३ ॥
gaṇāstānyupabhuñjanti pravarāṇāṃ mahātmanām |
ājñayā devadevasya lokanāthasya keśava || 23 ||
पारिजाताद् बहुगुणं फलं तेषां तथा वनम् ।
अभिमानं प्रभाश्चैव गुणा भूरिगुणास्तथा ॥ २४ ॥
pārijātād bahuguṇaṃ phalaṃ teṣāṃ tathā vanam |
abhimānaṃ prabhāścaiva guṇā bhūriguṇāstathā || 24 ||
मूर्तिमन्तश्च ते वृक्षाः सोमं देवं वृषध्वजम् ।
उपतिष्ठन्ति सततं प्रवरैः सह केशव ॥ २५ ॥
mūrtimantaśca te vṛkṣāḥ somaṃ devaṃ vṛṣadhvajam |
upatiṣṭhanti satataṃ pravaraiḥ saha keśava || 25 ||
रौद्रेण तेजसा जुष्टा दुःखैर्हीनाः सुखान्विताः ।
तरवो मन्दरे ते हि दयिताः शैलकन्यया ॥ २६ ॥
raudreṇa tejasā juṣṭā duḥkhairhīnāḥ sukhānvitāḥ |
taravo mandare te hi dayitāḥ śailakanyayā || 26 ||
प्रविवेशान्धको नाम घोरस्तत्र महाबलः ।
दैतेयो वरदानेन दर्पितः पापनिश्चयः ॥ २७ ॥
praviveśāndhako nāma ghorastatra mahābalaḥ |
daiteyo varadānena darpitaḥ pāpaniścayaḥ || 27 ||
स हतो देवदेवेन हरेणामित्रघातिना ।
अवध्यः सर्वभूतानां वृत्राद् दशगुणं बली ॥ २८ ॥
sa hato devadevena hareṇāmitraghātinā |
avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ vṛtrād daśaguṇaṃ balī || 28 ||
एवं दुःखं न ते देव पारिजातं प्रदास्यति ।
पुष्कराक्ष सहस्राक्षः सत्यमेतद् ब्रवीमि ते ॥ २९ ॥
evaṃ duḥkhaṃ na te deva pārijātaṃ pradāsyati |
puṣkarākṣa sahasrākṣaḥ satyametad bravīmi te || 29 ||
सततं सहितो देव्या शच्या स हि वरद्रुमः ।
सर्वकामप्रदः कृष्ण तथेन्द्राय महौजसे ॥ ३० ॥
satataṃ sahito devyā śacyā sa hi varadrumaḥ |
sarvakāmapradaḥ kṛṣṇa tathendrāya mahaujase || 30 ||
श्रीभगवानुवाच ।
मुने तद् युज्यते साधु महादेवेन धीमता ।
यच्छचीकारणं कृत्वा न नीतः स तरुः पुरा ॥ ३१ ॥
śrībhagavānuvāca |
mune tad yujyate sādhu mahādevena dhīmatā |
yacchacīkāraṇaṃ kṛtvā na nītaḥ sa taruḥ purā || 31 ||
स ज्येष्ठः सर्वभूतानां लोककृत् प्रभवोऽव्ययः ।
पारावर्यस्य सदृशं कृतवानिति मे मतिः ॥ ३२ ॥
sa jyeṣṭhaḥ sarvabhūtānāṃ lokakṛt prabhavo'vyayaḥ |
pārāvaryasya sadṛśaṃ kṛtavāniti me matiḥ || 32 ||
अहं यवीयान् देवस्य सर्वथा बलघातिनः ।
लालनीयश्च भगवञ्जयन्त इव सत्तम ॥ ३३ ॥
ahaṃ yavīyān devasya sarvathā balaghātinaḥ |
lālanīyaśca bhagavañjayanta iva sattama || 33 ||
सर्वथा भगवांस्तावदुपायैर्बहुविस्तरैः ।
करोतु यत्नं प्रीत्यर्थं शक्तो ह्यसि तपोधन ॥ ३४ ॥
sarvathā bhagavāṃstāvadupāyairbahuvistaraiḥ |
karotu yatnaṃ prītyarthaṃ śakto hyasi tapodhana || 34 ||
मया मुने प्रतिज्ञातं पुण्यार्थं सत्यभामया ।
स्वर्गादिहानयिष्यामि पारिजातमिति प्रभो ॥ ३५ ॥
mayā mune pratijñātaṃ puṇyārthaṃ satyabhāmayā |
svargādihānayiṣyāmi pārijātamiti prabho || 35 ||
मया तदनृतं कर्तुं कथं शक्यं तपोधन ।
नानृतं हि वचो विप्र प्रोक्तं पूर्वं मयानघ ॥ ३६ ॥
mayā tadanṛtaṃ kartuṃ kathaṃ śakyaṃ tapodhana |
nānṛtaṃ hi vaco vipra proktaṃ pūrvaṃ mayānagha || 36 ||
मयि भग्नप्रतिज्ञे वै लोकानां विप्लवो भवेत् ।
यन्मया हि मुनिश्रेष्ठ लोकधर्मा गुणान्विताः ।
परिधार्याः स्थितौ सर्वे स कथं ह्यनृतं वदेत् ॥ ३७ ॥
mayi bhagnapratijñe vai lokānāṃ viplavo bhavet |
yanmayā hi muniśreṣṭha lokadharmā guṇānvitāḥ |
paridhāryāḥ sthitau sarve sa kathaṃ hyanṛtaṃ vadet || 37 ||
न देवगन्धर्वगणा न राक्षसा ।
न चासुरा नैव च यक्षपन्नगाः ।
मम प्रतिज्ञामपहन्तुमुद्यता ।
मुने समर्थाः खलु भद्रमस्तु ते ॥ ३८ ॥
na devagandharvagaṇā na rākṣasā |
na cāsurā naiva ca yakṣapannagāḥ |
mama pratijñāmapahantumudyatā |
mune samarthāḥ khalu bhadramastu te || 38 ||
स पारिजातं यदि न प्रदास्यति ।
प्रयाच्यमानो भवतामरेश्वरः ।
ततः शचीव्यामृदितानुलेपने ।
गदां विमोक्ष्यामि पुरंदरोरसि ॥ ३९ ॥
sa pārijātaṃ yadi na pradāsyati |
prayācyamāno bhavatāmareśvaraḥ |
tataḥ śacīvyāmṛditānulepane |
gadāṃ vimokṣyāmi puraṃdarorasi || 39 ||
इति प्रवाच्यो यदि सामपूर्वकं ।
प्रयाच्यमानो न तरुं प्रयच्छति ।
सुनिश्चयं मद्गमनाय सर्वथा ।
त्वयापि कार्यः खलु तत्र निश्चयः ॥ ४० ॥
iti pravācyo yadi sāmapūrvakaṃ |
prayācyamāno na taruṃ prayacchati |
suniścayaṃ madgamanāya sarvathā |
tvayāpi kāryaḥ khalu tatra niścayaḥ || 40 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).