Skip to content

विष्णुपर्व · अध्यायः ६८

Aṣṭaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

40 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

अष्टषष्टितमोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । ततो जिगमिषुं तत्र नारदं मुनिसत्तमम् । प्रोवाच भगवान् विष्णुरप्रमेयपराक्रमः ॥ १ ॥

aṣṭaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | tato jigamiṣuṃ tatra nāradaṃ munisattamam | provāca bhagavān viṣṇuraprameyaparākramaḥ || 1 ||

Report an error

महर्षे धर्मतत्त्वज्ञ स्वर्गं गत्वा त्वयानघ । दृष्ट्वा सदस्यान् देवस्य त्रिपुरघ्नस्य धीमतः ॥ २ ॥

maharṣe dharmatattvajña svargaṃ gatvā tvayānagha | dṛṣṭvā sadasyān devasya tripuraghnasya dhīmataḥ || 2 ||

Report an error

अनाज्ञया मद्वचनाद् विज्ञाप्यः पाकशासनः । सम्भावयित्वा भ्रातृत्वं पौराणं वेत्सि यन्मुने ॥ ३ ॥

anājñayā madvacanād vijñāpyaḥ pākaśāsanaḥ | sambhāvayitvā bhrātṛtvaṃ paurāṇaṃ vetsi yanmune || 3 ||

Report an error

यमस्राक्षीन्मुनिश्रेष्ठो भगवान् कश्यपस्तरुम् । पारिजातं पुरादित्याः सुखार्थं धर्मसत्तमः ॥ ४ ॥

yamasrākṣīnmuniśreṣṭho bhagavān kaśyapastarum | pārijātaṃ purādityāḥ sukhārthaṃ dharmasattamaḥ || 4 ||

Report an error

स पुण्यमतिसौभाग्यं ददाति तरुसत्तमः । तव दत्तं पुरा दानं व्रतेन तरुमुत्तमम् ॥ ५ ॥

sa puṇyamatisaubhāgyaṃ dadāti tarusattamaḥ | tava dattaṃ purā dānaṃ vratena tarumuttamam || 5 ||

Report an error

देवीभिर्धर्मनित्याभिर्धर्मार्थममरोत्तम । दत्तं श्रुत्वाभिकाङ्क्षन्ति दातुं पत्न्यो मम प्रभो ॥ ६ ॥

devībhirdharmanityābhirdharmārthamamarottama | dattaṃ śrutvābhikāṅkṣanti dātuṃ patnyo mama prabho || 6 ||

Report an error

पुण्यार्थं दानधर्मार्थं मम प्रीत्यर्थमेव च । आनाययद् द्वारवतीं पारिजातं महाद्रुमम् ॥ ७ ॥

puṇyārthaṃ dānadharmārthaṃ mama prītyarthameva ca | ānāyayad dvāravatīṃ pārijātaṃ mahādrumam || 7 ||

Report an error

दत्ते दाने पुनः स्वर्गं तरुं त्वं नेतुमर्हसि । स वाच्य एवं भगवान् बलभिद् भगवंस्त्वया ॥ ८ ॥

datte dāne punaḥ svargaṃ taruṃ tvaṃ netumarhasi | sa vācya evaṃ bhagavān balabhid bhagavaṃstvayā || 8 ||

Report an error

तथा तथा प्रयत्नश्च कार्योऽस्मिन्मुनिसत्तम । यथा तरुवरं दद्यात् पारिजातं सुरेश्वरः ॥ ९ ॥

tathā tathā prayatnaśca kāryo'sminmunisattama | yathā taruvaraṃ dadyāt pārijātaṃ sureśvaraḥ || 9 ||

Report an error

तत्र दूतगुणं तावत् पश्यामस्ते तपोधन । सम्भाव्या सर्वकृत्यानां सम्पद्धि त्वयि मे मता ॥ १० ॥

tatra dūtaguṇaṃ tāvat paśyāmaste tapodhana | sambhāvyā sarvakṛtyānāṃ sampaddhi tvayi me matā || 10 ||

Report an error

एवं नारायणेनोक्तो नारदो भगवानृषिः । प्रहस्योवाच केशिघ्नमिदं वाक्यं तपोधनः ॥ ११ ॥

evaṃ nārāyaṇenokto nārado bhagavānṛṣiḥ | prahasyovāca keśighnamidaṃ vākyaṃ tapodhanaḥ || 11 ||

Report an error

बाढमेवं प्रवक्ष्यामि यदुमुख्य सुरेश्वरम् । न तु दास्यति देवेन्द्रः पारिजातं कथंचन ॥ १२ ॥

bāḍhamevaṃ pravakṣyāmi yadumukhya sureśvaram | na tu dāsyati devendraḥ pārijātaṃ kathaṃcana || 12 ||

Report an error

मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं दानवैस्त्रिदशैस्तथा । निक्षिप्य तोयधौ पूर्वं पारिजातः समाहृतः ॥ १३ ॥

mandaraṃ parvataśreṣṭhaṃ dānavaistridaśaistathā | nikṣipya toyadhau pūrvaṃ pārijātaḥ samāhṛtaḥ || 13 ||

Report an error

मन्दरात् पर्वतश्रेष्ठान्नयितुं प्रेषितः पुरा । पारिजातं हरेणापि लोककर्त्रा जनार्दन ॥ १४ ॥

mandarāt parvataśreṣṭhānnayituṃ preṣitaḥ purā | pārijātaṃ hareṇāpi lokakartrā janārdana || 14 ||

Report an error

स्वयं विज्ञापितो गत्वा ततः शक्रेण शङ्करः । आक्रीडद्रुम उद्याने शच्याः स्यादिति याचितः ॥ १५ ॥

svayaṃ vijñāpito gatvā tataḥ śakreṇa śaṅkaraḥ | ākrīḍadruma udyāne śacyāḥ syāditi yācitaḥ || 15 ||

Report an error

तथास्त्विति वरो दत्तो महादेवेन चानघ । न च नीतः पारिजातो मन्दरं चित्रकन्दरम् ॥ १६ ॥

tathāstviti varo datto mahādevena cānagha | na ca nītaḥ pārijāto mandaraṃ citrakandaram || 16 ||

Report an error

क्रीडावृक्षः स शच्येति व्यपदेशेन मोक्षितः । महेन्द्रेण महाबाहो पारिजातस्ततः पुरा ॥ १७ ॥

krīḍāvṛkṣaḥ sa śacyeti vyapadeśena mokṣitaḥ | mahendreṇa mahābāho pārijātastataḥ purā || 17 ||

Report an error

प्रियार्थमुमया साक्षात् पारिजातवनं हरः । गव्यूतिशतविस्तीर्णं मन्दरस्यैव कन्दरम् ॥ १८ ॥

priyārthamumayā sākṣāt pārijātavanaṃ haraḥ | gavyūtiśatavistīrṇaṃ mandarasyaiva kandaram || 18 ||

Report an error

न तत्र सूर्यभाः कृष्ण प्रविशन्ति नगोत्तमे । न च चन्द्रप्रभा शीता नैव कृष्ण सदागतिः ॥ १९ ॥

na tatra sūryabhāḥ kṛṣṇa praviśanti nagottame | na ca candraprabhā śītā naiva kṛṣṇa sadāgatiḥ || 19 ||

Report an error

शीतोष्णे कृतस्तत्र शैलपुत्र्या भवन्ति हि । स्वयंप्रभं वनं तद्धि महादेवस्य तेजसा ॥ २० ॥

śītoṣṇe kṛtastatra śailaputryā bhavanti hi | svayaṃprabhaṃ vanaṃ taddhi mahādevasya tejasā || 20 ||

Report an error

वर्जयित्वा महादेवौ सगणौ यदुनन्दन । मां चान्यस्तद्वनं दिव्यं न प्रयाति कथंचन ॥ २१ ॥

varjayitvā mahādevau sagaṇau yadunandana | māṃ cānyastadvanaṃ divyaṃ na prayāti kathaṃcana || 21 ||

Report an error

स्रवन्ति तत्र वार्ष्णेय पारिजाताः समन्ततः । सर्वरत्नानि मुख्यानि मनसा काङ्क्षितानि वै ॥ २२ ॥

sravanti tatra vārṣṇeya pārijātāḥ samantataḥ | sarvaratnāni mukhyāni manasā kāṅkṣitāni vai || 22 ||

Report an error

गणास्तान्युपभुञ्जन्ति प्रवराणां महात्मनाम् । आज्ञया देवदेवस्य लोकनाथस्य केशव ॥ २३ ॥

gaṇāstānyupabhuñjanti pravarāṇāṃ mahātmanām | ājñayā devadevasya lokanāthasya keśava || 23 ||

Report an error

पारिजाताद् बहुगुणं फलं तेषां तथा वनम् । अभिमानं प्रभाश्चैव गुणा भूरिगुणास्तथा ॥ २४ ॥

pārijātād bahuguṇaṃ phalaṃ teṣāṃ tathā vanam | abhimānaṃ prabhāścaiva guṇā bhūriguṇāstathā || 24 ||

Report an error

मूर्तिमन्तश्च ते वृक्षाः सोमं देवं वृषध्वजम् । उपतिष्ठन्ति सततं प्रवरैः सह केशव ॥ २५ ॥

mūrtimantaśca te vṛkṣāḥ somaṃ devaṃ vṛṣadhvajam | upatiṣṭhanti satataṃ pravaraiḥ saha keśava || 25 ||

Report an error

रौद्रेण तेजसा जुष्टा दुःखैर्हीनाः सुखान्विताः । तरवो मन्दरे ते हि दयिताः शैलकन्यया ॥ २६ ॥

raudreṇa tejasā juṣṭā duḥkhairhīnāḥ sukhānvitāḥ | taravo mandare te hi dayitāḥ śailakanyayā || 26 ||

Report an error

प्रविवेशान्धको नाम घोरस्तत्र महाबलः । दैतेयो वरदानेन दर्पितः पापनिश्चयः ॥ २७ ॥

praviveśāndhako nāma ghorastatra mahābalaḥ | daiteyo varadānena darpitaḥ pāpaniścayaḥ || 27 ||

Report an error

स हतो देवदेवेन हरेणामित्रघातिना । अवध्यः सर्वभूतानां वृत्राद् दशगुणं बली ॥ २८ ॥

sa hato devadevena hareṇāmitraghātinā | avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ vṛtrād daśaguṇaṃ balī || 28 ||

Report an error

एवं दुःखं न ते देव पारिजातं प्रदास्यति । पुष्कराक्ष सहस्राक्षः सत्यमेतद् ब्रवीमि ते ॥ २९ ॥

evaṃ duḥkhaṃ na te deva pārijātaṃ pradāsyati | puṣkarākṣa sahasrākṣaḥ satyametad bravīmi te || 29 ||

Report an error

सततं सहितो देव्या शच्या स हि वरद्रुमः । सर्वकामप्रदः कृष्ण तथेन्द्राय महौजसे ॥ ३० ॥

satataṃ sahito devyā śacyā sa hi varadrumaḥ | sarvakāmapradaḥ kṛṣṇa tathendrāya mahaujase || 30 ||

Report an error

श्रीभगवानुवाच । मुने तद् युज्यते साधु महादेवेन धीमता । यच्छचीकारणं कृत्वा न नीतः स तरुः पुरा ॥ ३१ ॥

śrībhagavānuvāca | mune tad yujyate sādhu mahādevena dhīmatā | yacchacīkāraṇaṃ kṛtvā na nītaḥ sa taruḥ purā || 31 ||

Report an error

स ज्येष्ठः सर्वभूतानां लोककृत् प्रभवोऽव्ययः । पारावर्यस्य सदृशं कृतवानिति मे मतिः ॥ ३२ ॥

sa jyeṣṭhaḥ sarvabhūtānāṃ lokakṛt prabhavo'vyayaḥ | pārāvaryasya sadṛśaṃ kṛtavāniti me matiḥ || 32 ||

Report an error

अहं यवीयान् देवस्य सर्वथा बलघातिनः । लालनीयश्च भगवञ्जयन्त इव सत्तम ॥ ३३ ॥

ahaṃ yavīyān devasya sarvathā balaghātinaḥ | lālanīyaśca bhagavañjayanta iva sattama || 33 ||

Report an error

सर्वथा भगवांस्तावदुपायैर्बहुविस्तरैः । करोतु यत्नं प्रीत्यर्थं शक्तो ह्यसि तपोधन ॥ ३४ ॥

sarvathā bhagavāṃstāvadupāyairbahuvistaraiḥ | karotu yatnaṃ prītyarthaṃ śakto hyasi tapodhana || 34 ||

Report an error

मया मुने प्रतिज्ञातं पुण्यार्थं सत्यभामया । स्वर्गादिहानयिष्यामि पारिजातमिति प्रभो ॥ ३५ ॥

mayā mune pratijñātaṃ puṇyārthaṃ satyabhāmayā | svargādihānayiṣyāmi pārijātamiti prabho || 35 ||

Report an error

मया तदनृतं कर्तुं कथं शक्यं तपोधन । नानृतं हि वचो विप्र प्रोक्तं पूर्वं मयानघ ॥ ३६ ॥

mayā tadanṛtaṃ kartuṃ kathaṃ śakyaṃ tapodhana | nānṛtaṃ hi vaco vipra proktaṃ pūrvaṃ mayānagha || 36 ||

Report an error

मयि भग्नप्रतिज्ञे वै लोकानां विप्लवो भवेत् । यन्मया हि मुनिश्रेष्ठ लोकधर्मा गुणान्विताः । परिधार्याः स्थितौ सर्वे स कथं ह्यनृतं वदेत् ॥ ३७ ॥

mayi bhagnapratijñe vai lokānāṃ viplavo bhavet | yanmayā hi muniśreṣṭha lokadharmā guṇānvitāḥ | paridhāryāḥ sthitau sarve sa kathaṃ hyanṛtaṃ vadet || 37 ||

Report an error

न देवगन्धर्वगणा न राक्षसा । न चासुरा नैव च यक्षपन्नगाः । मम प्रतिज्ञामपहन्तुमुद्यता । मुने समर्थाः खलु भद्रमस्तु ते ॥ ३८ ॥

na devagandharvagaṇā na rākṣasā | na cāsurā naiva ca yakṣapannagāḥ | mama pratijñāmapahantumudyatā | mune samarthāḥ khalu bhadramastu te || 38 ||

Report an error

स पारिजातं यदि न प्रदास्यति । प्रयाच्यमानो भवतामरेश्वरः । ततः शचीव्यामृदितानुलेपने । गदां विमोक्ष्यामि पुरंदरोरसि ॥ ३९ ॥

sa pārijātaṃ yadi na pradāsyati | prayācyamāno bhavatāmareśvaraḥ | tataḥ śacīvyāmṛditānulepane | gadāṃ vimokṣyāmi puraṃdarorasi || 39 ||

Report an error

इति प्रवाच्यो यदि सामपूर्वकं । प्रयाच्यमानो न तरुं प्रयच्छति । सुनिश्चयं मद्गमनाय सर्वथा । त्वयापि कार्यः खलु तत्र निश्चयः ॥ ४० ॥

iti pravācyo yadi sāmapūrvakaṃ | prayācyamāno na taruṃ prayacchati | suniścayaṃ madgamanāya sarvathā | tvayāpi kāryaḥ khalu tatra niścayaḥ || 40 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).