वैशम्पायन उवाच । देवराजवचः श्रुत्वा नारदः कुरुनन्दन । प्रोवाच वाक्यं वाक्यज्ञो धर्मात्मा धर्मवित्तमः ॥ १ ॥
vaiśampāyana uvāca | devarājavacaḥ śrutvā nāradaḥ kurunandana | provāca vākyaṃ vākyajño dharmātmā dharmavittamaḥ || 1 ||
विष्णुपर्व · अध्यायः ७०
A chapter of the Harivamsha.
50 versesSanskrit with transliteration
वैशम्पायन उवाच । देवराजवचः श्रुत्वा नारदः कुरुनन्दन । प्रोवाच वाक्यं वाक्यज्ञो धर्मात्मा धर्मवित्तमः ॥ १ ॥
vaiśampāyana uvāca | devarājavacaḥ śrutvā nāradaḥ kurunandana | provāca vākyaṃ vākyajño dharmātmā dharmavittamaḥ || 1 ||
अवश्यमेव वक्तव्यं हितं बलनिषूदन । मया तव महाबाहो बहुमानोऽस्ति मे त्वयि ॥ २ ॥
avaśyameva vaktavyaṃ hitaṃ balaniṣūdana | mayā tava mahābāho bahumāno'sti me tvayi || 2 ||
उक्तो मया वासुदेवो जानता भवतो मतम् । न दत्तः पारिजातोऽयं हरस्यापि त्वया पुरा ॥ ३ ॥
ukto mayā vāsudevo jānatā bhavato matam | na dattaḥ pārijāto'yaṃ harasyāpi tvayā purā || 3 ||
हेतवश्च मया तस्य दर्शितास्ते समासतः । न चावगतवान् देवः सत्यमेतद् ब्रवीमि ते ॥ ४ ॥
hetavaśca mayā tasya darśitāste samāsataḥ | na cāvagatavān devaḥ satyametad bravīmi te || 4 ||
उपेन्द्रोऽहं महेन्द्रेण लालनीयः सदेति माम् । उवाच पुण्डरीकाक्षो दत्तमुत्तरमेव च ॥ ५ ॥
upendro'haṃ mahendreṇa lālanīyaḥ sadeti mām | uvāca puṇḍarīkākṣo dattamuttarameva ca || 5 ||
पुनः पुनर्मया वास्य हेतवो देव दर्शिताः । ततो न बुद्धिर्व्यावृत्ता वृत्रनाशन तस्य वै ॥ ६ ॥
punaḥ punarmayā vāsya hetavo deva darśitāḥ | tato na buddhirvyāvṛttā vṛtranāśana tasya vai || 6 ||
अपि चाप्युक्तवान् देवो वाक्यान्ते मधुसूदनः । प्रत्याह पुरुषश्रेष्ठः सरोषमिव वासव ॥ ७ ॥
api cāpyuktavān devo vākyānte madhusūdanaḥ | pratyāha puruṣaśreṣṭhaḥ saroṣamiva vāsava || 7 ||
न देवगन्धर्वगणा न राक्षसा न चासुरा नैव च यक्षपन्नगाः । मम प्रतिज्ञामपहन्तुमुद्यता मुने समर्थाः खलु भद्रमस्तु ते ॥ ८ ॥
na devagandharvagaṇā na rākṣasā na cāsurā naiva ca yakṣapannagāḥ | mama pratijñāmapahantumudyatā mune samarthāḥ khalu bhadramastu te || 8 ||
स पारिजातं यदि न प्रदास्यति प्रयाच्यमानो भवतामरेश्वरः । ततः शचीव्यामृदितानुलेपने गदां विमोक्ष्यामि पुरंदरोरसि ॥ ९ ॥
sa pārijātaṃ yadi na pradāsyati prayācyamāno bhavatāmareśvaraḥ | tataḥ śacīvyāmṛditānulepane gadāṃ vimokṣyāmi puraṃdarorasi || 9 ||
उपेन्द्रस्य महेन्द्रायं भ्रातुस्ते निश्चयः परः । यदत्र मन्यसे न्याय्यं सम्प्रधार्य कुरुष्व तत् ॥ १० ॥
upendrasya mahendrāyaṃ bhrātuste niścayaḥ paraḥ | yadatra manyase nyāyyaṃ sampradhārya kuruṣva tat || 10 ||
तत्त्वं हितं च देवेश श्रूयतां वदतो मम । नयनं पारिजातस्य द्वारकां मम रोचते ॥ ११ ॥
tattvaṃ hitaṃ ca deveśa śrūyatāṃ vadato mama | nayanaṃ pārijātasya dvārakāṃ mama rocate || 11 ||
नारदेनैवमुक्तस्तु सुव्यक्तं बलदेहभित् । रोषाविष्टः सहस्राक्षोऽब्रवीदेतन्तराधिप ॥ १२ ॥
nāradenaivamuktastu suvyaktaṃ baladehabhit | roṣāviṣṭaḥ sahasrākṣo'bravīdetantarādhipa || 12 ||
अनागसि मयि ज्येष्ठे सोदरे यदि केशवः । एवं प्रवृत्तः किं शक्यं कर्तुमद्य तपोधन ॥ १३ ॥
anāgasi mayi jyeṣṭhe sodare yadi keśavaḥ | evaṃ pravṛttaḥ kiṃ śakyaṃ kartumadya tapodhana || 13 ||
बहूनि प्रतिलोमानि पुरा स कृतवान् मयि । कृष्णो नारद सोढानि भ्रातेति स्म मया सदा ॥ १४ ॥
bahūni pratilomāni purā sa kṛtavān mayi | kṛṣṇo nārada soḍhāni bhrāteti sma mayā sadā || 14 ||
खाण्डवे चार्जुनरथं पुरा वाहयता सता । मदीया वारिता मेघाः शमयन्तोऽग्निमुद्धतम् ॥ १५ ॥
khāṇḍave cārjunarathaṃ purā vāhayatā satā | madīyā vāritā meghāḥ śamayanto'gnimuddhatam || 15 ||
गोवर्धनं धारयता विप्रियं च कृतं मम । तथा वृत्रवधे प्राप्ते साहाय्यार्थं वृतो मया ॥ १६ ॥
govardhanaṃ dhārayatā vipriyaṃ ca kṛtaṃ mama | tathā vṛtravadhe prāpte sāhāyyārthaṃ vṛto mayā || 16 ||
समोऽहमिति सर्वेषां भूतानामिति चोक्तवान् । स्वबाहुबलमाश्रित्य वृत्रश्च निहतो मया ॥ १७ ॥
samo'hamiti sarveṣāṃ bhūtānāmiti coktavān | svabāhubalamāśritya vṛtraśca nihato mayā || 17 ||
देवासुरेषु प्राप्तेषु संग्रामेषु च नारद । युध्यत्यात्मेच्छया कृष्णो मुने सुविदितं तव ॥ १८ ॥
devāsureṣu prāpteṣu saṃgrāmeṣu ca nārada | yudhyatyātmecchayā kṛṣṇo mune suviditaṃ tava || 18 ||
बहुनात्र किमुक्तेन तस्माद् दिष्ट्या प्रवर्तताम् । ज्ञातिभेदो न नः कार्यः साक्षी त्वं मम नारद ॥ १९ ॥
bahunātra kimuktena tasmād diṣṭyā pravartatām | jñātibhedo na naḥ kāryaḥ sākṣī tvaṃ mama nārada || 19 ||
ममोरसि गदां मोक्तुमुद्यतो यदि केशवः । अनुशब्द्याथ पौलोमीं गुणः क इह दृश्यते ॥ २० ॥
mamorasi gadāṃ moktumudyato yadi keśavaḥ | anuśabdyātha paulomīṃ guṇaḥ ka iha dṛśyate || 20 ||
उदवासगतो धीमान् पिता नः कश्यपः प्रभुः । अदित्या सह मे मात्रा तयोर्वाक्यमिदं भवेत् ॥ २१ ॥
udavāsagato dhīmān pitā naḥ kaśyapaḥ prabhuḥ | adityā saha me mātrā tayorvākyamidaṃ bhavet || 21 ||
अजितात्मा मम भ्राता रजसा तमसा वृतः । कामेन च स्त्रियो बाक्यादेवं मामुक्तवान्गुरुम् ॥ २२ ॥
ajitātmā mama bhrātā rajasā tamasā vṛtaḥ | kāmena ca striyo bākyādevaṃ māmuktavāngurum || 22 ||
धिक्स्त्रियः सर्वथा विप्र धिग् राजसमितिं तथा । यत्राधिक्षिप्तवान् विष्णुरेवं मां स्त्रीजितो द्विज ॥ २३ ॥
dhikstriyaḥ sarvathā vipra dhig rājasamitiṃ tathā | yatrādhikṣiptavān viṣṇurevaṃ māṃ strījito dvija || 23 ||
न दृष्टं कश्यपकुले व्यपदेश्यं महामुने । नैव दक्षकुले दृष्टं मातुर्मे यत्र सम्भवः ॥ २४ ॥
na dṛṣṭaṃ kaśyapakule vyapadeśyaṃ mahāmune | naiva dakṣakule dṛṣṭaṃ māturme yatra sambhavaḥ || 24 ||
न ज्येष्ठता न राजत्वं देवानां प्रतिमानितम् । कामरागाभिभूतेन कृष्णेन खलु नारद ॥ २५ ॥
na jyeṣṭhatā na rājatvaṃ devānāṃ pratimānitam | kāmarāgābhibhūtena kṛṣṇena khalu nārada || 25 ||
पुत्रदारसहस्रैर्हि भ्रातानघ विशिष्यते । सद्वृत्तो ज्ञानसम्पन्न इति ब्रह्मा पुराब्रवीत् ॥ २६ ॥
putradārasahasrairhi bhrātānagha viśiṣyate | sadvṛtto jñānasampanna iti brahmā purābravīt || 26 ||
नास्ति भ्रातृसमो वन्धुराहार्य इतरो जनः । इति मामव्रवीन्माता पिता चैव प्रजापतिः ॥ २७ ॥
nāsti bhrātṛsamo vandhurāhārya itaro janaḥ | iti māmavravīnmātā pitā caiva prajāpatiḥ || 27 ||
सोदरे तु विशेषं तु पिता मे कश्यपोऽब्रवीत् । दृप्ता मया विरुद्धयन्ते दानवाः पापनिश्चयाः ॥ २८ ॥
sodare tu viśeṣaṃ tu pitā me kaśyapo'bravīt | dṛptā mayā viruddhayante dānavāḥ pāpaniścayāḥ || 28 ||
काममेतन्न वक्तव्यं स्वयमात्मस्तवान्वितम् । प्राप्तस्त्ववसरो विप्र यदिहाद्योच्यते मया ॥ २९ ॥
kāmametanna vaktavyaṃ svayamātmastavānvitam | prāptastvavasaro vipra yadihādyocyate mayā || 29 ||
धनुर्ज्यायां मुनिश्रेष्ठ छिन्नायां हि पुरानघ । धन्वीभिरमराणां च वरदानान्महामते ॥ ३० ॥
dhanurjyāyāṃ muniśreṣṭha chinnāyāṃ hi purānagha | dhanvībhiramarāṇāṃ ca varadānānmahāmate || 30 ||
उत्कृत्तशिरसो विष्णोः पुरा देहो धृतो मया । सन्धितं च शिरो यत्नाच्छिन्नं रौद्रेण तेजसा ॥ ३१ ॥
utkṛttaśiraso viṣṇoḥ purā deho dhṛto mayā | sandhitaṃ ca śiro yatnācchinnaṃ raudreṇa tejasā || 31 ||
अहं विशिष्टो देवानामित्युक्त्या पुनरच्युतः । धनुरारोप्य दर्पेण स्थितो नारद केशवः ॥ ३२ ॥
ahaṃ viśiṣṭo devānāmityuktyā punaracyutaḥ | dhanurāropya darpeṇa sthito nārada keśavaḥ || 32 ||
किं मां पिता वा माता वा वक्ष्यतीति मया मुने । स्नेहेन च स्थितं विष्णोः शरीरं मुनिसत्तम ॥ ३३ ॥
kiṃ māṃ pitā vā mātā vā vakṣyatīti mayā mune | snehena ca sthitaṃ viṣṇoḥ śarīraṃ munisattama || 33 ||
ऐन्द्रं वैष्णवमस्यैव मुने भागमहं ददौ । यवीयांसमहं प्रेम्णा कृष्णं पश्यामि नारद ॥ ३४ ॥
aindraṃ vaiṣṇavamasyaiva mune bhāgamahaṃ dadau | yavīyāṃsamahaṃ premṇā kṛṣṇaṃ paśyāmi nārada || 34 ||
संग्रामेषु प्रहर्तव्यं तेन पूर्वं तपोधन । राजा किलाहं समरे प्रहराम्यग्रतो धुवम् ॥ ३५ ॥
saṃgrāmeṣu prahartavyaṃ tena pūrvaṃ tapodhana | rājā kilāhaṃ samare praharāmyagrato dhuvam || 35 ||
प्रादुर्भावेषु सर्वेषु स्वशरीरमिवानघ । यत्नाद् रक्षामि धर्मज्ञ केशवं भक्तिमाश्रितम् ॥ ३६ ॥
prādurbhāveṣu sarveṣu svaśarīramivānagha | yatnād rakṣāmi dharmajña keśavaṃ bhaktimāśritam || 36 ||
इदं भङ्क्त्वा मदीयं च भुवनं विष्णुना कृतम् । उपर्युपरि लोकानामधिकं भुवनं मुने ॥ ३७ ॥
idaṃ bhaṅktvā madīyaṃ ca bhuvanaṃ viṣṇunā kṛtam | uparyupari lokānāmadhikaṃ bhuvanaṃ mune || 37 ||
अवमानः स च मया पृष्ठतः क्रियते मुने । लालनीयो मया बाल इत्येवं भ्रातृगौरवात् ॥ ३८ ॥
avamānaḥ sa ca mayā pṛṣṭhataḥ kriyate mune | lālanīyo mayā bāla ityevaṃ bhrātṛgauravāt || 38 ||
बालोऽयं मम पुत्रेति यवीयानिति नारद । पित्रा मात्रा च गोविन्दो मानी च परिभाषितः ॥ ३९ ॥
bālo'yaṃ mama putreti yavīyāniti nārada | pitrā mātrā ca govindo mānī ca paribhāṣitaḥ || 39 ||
इष्टस्तत्र जनानां च केशवः सुविशेषतः । वयं द्वेष्या न संदेहस्तत्र स्नेहोऽतिरिच्यते ॥ ४० ॥
iṣṭastatra janānāṃ ca keśavaḥ suviśeṣataḥ | vayaṃ dveṣyā na saṃdehastatra sneho'tiricyate || 40 ||
सर्वज्ञो बलवाञ्छ्ररः पात्रं मानयिता तथा । केशवेत्येव च ध्यानं यत्तद्वितथतां गतम् ॥ ४१ ॥
sarvajño balavāñchraraḥ pātraṃ mānayitā tathā | keśavetyeva ca dhyānaṃ yattadvitathatāṃ gatam || 41 ||
गच्छ नारद वक्तव्यः केशवो वचनान्मम । आहूतो न निवर्तेयं समरं प्रति शत्रुभिः ॥ ४२ ॥
gaccha nārada vaktavyaḥ keśavo vacanānmama | āhūto na nivarteyaṃ samaraṃ prati śatrubhiḥ || 42 ||
यदीच्छसि तदागच्छ सह्यं ते यत्त्वमिच्छसि । प्रहरस्व च पूर्वं त्वं भार्याजित यथेच्छसि ॥ ४३ ॥
yadīcchasi tadāgaccha sahyaṃ te yattvamicchasi | praharasva ca pūrvaṃ tvaṃ bhāryājita yathecchasi || 43 ||
रथाङ्गेनाथ शार्ङ्गेण गदया नन्दकेन च । प्रहरारुह्य गरुडं दृढो भूत्वा जनार्दन ॥ ४४ ॥
rathāṅgenātha śārṅgeṇa gadayā nandakena ca | praharāruhya garuḍaṃ dṛḍho bhūtvā janārdana || 44 ||
प्रहृते प्रहरिष्यामि यथाशक्त्या च केशव । अहो धिग् यदि मां स्नेहो विक्लवं न करिष्यति ॥ ४५ ॥
prahṛte prahariṣyāmi yathāśaktyā ca keśava | aho dhig yadi māṃ sneho viklavaṃ na kariṣyati || 45 ||
यावन्न संग्रामगतो जितोऽहं चक्रपाणिना । पारिजातं न दास्यामि तावद् भो मुनिसत्तम ॥ ४६ ॥
yāvanna saṃgrāmagato jito'haṃ cakrapāṇinā | pārijātaṃ na dāsyāmi tāvad bho munisattama || 46 ||
मां समाह्वयते ज्येष्ठं यवीयान् स तपोधन । अहो तं मर्षयिष्यामि किमर्थं स्त्रीजितं हरिम् ॥ ४७ ॥
māṃ samāhvayate jyeṣṭhaṃ yavīyān sa tapodhana | aho taṃ marṣayiṣyāmi kimarthaṃ strījitaṃ harim || 47 ||
अद्यैव गच्छ भगवन् द्वारकां कृष्णपालिताम् । विवादे संस्थितः सोऽज्ञ इति वाच्यस्त्वयाच्युतः ॥ ४८ ॥
adyaiva gaccha bhagavan dvārakāṃ kṛṣṇapālitām | vivāde saṃsthitaḥ so'jña iti vācyastvayācyutaḥ || 48 ||
पलाशपत्रार्द्धमपि त्वयाजितो न पारिजातस्य तव प्रदास्यति । इति प्रवाच्यो मधुसूदनस्त्वया वचो मदीयं स्मरता तपोधन ॥ ४९ ॥
palāśapatrārddhamapi tvayājito na pārijātasya tava pradāsyati | iti pravācyo madhusūdanastvayā vaco madīyaṃ smaratā tapodhana || 49 ||
पुनः प्रवाच्यो भगवंस्त्वयाच्युतो मम प्रियार्थं खलु निर्विशङ्कितम् । न मायया हर्तुमिहार्हसि द्रुमं सुयुद्धमेवास्तु धिगस्तु जिह्मताम् ॥ ५० ॥
punaḥ pravācyo bhagavaṃstvayācyuto mama priyārthaṃ khalu nirviśaṅkitam | na māyayā hartumihārhasi drumaṃ suyuddhamevāstu dhigastu jihmatām || 50 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).