Skip to content

विष्णुपर्व · अध्यायः ७१

Ekasaptatitamo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

54 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

एकसप्ततितमोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । महेन्द्रवचनं श्रुत्वा नारदो वदतां वरः । विविक्ते देवराजानमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥

ekasaptatitamo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | mahendravacanaṃ śrutvā nārado vadatāṃ varaḥ | vivikte devarājānamidaṃ vacanamabravīt || 1 ||

Report an error

कामं प्रियाणि राजानो वक्तव्या नात्र संशयः । प्राप्तकालं तु वक्तव्यं हितमप्रियमप्युत ॥ २ ॥

kāmaṃ priyāṇi rājāno vaktavyā nātra saṃśayaḥ | prāptakālaṃ tu vaktavyaṃ hitamapriyamapyuta || 2 ||

Report an error

अनियुक्तपुरोभागो न स्यादिति वदन्ति हि । सुलोकगतितत्त्वज्ञो नयविज्ञानकोविदः ॥ ३ ॥

aniyuktapurobhāgo na syāditi vadanti hi | sulokagatitattvajño nayavijñānakovidaḥ || 3 ||

Report an error

कार्याकार्ये समुत्पन्ने परिपृच्छति मां भवान् । यतस्ततः प्रवक्ष्यामि गृह्यतां यदि रोचते ॥ ४ ॥

kāryākārye samutpanne paripṛcchati māṃ bhavān | yatastataḥ pravakṣyāmi gṛhyatāṃ yadi rocate || 4 ||

Report an error

अनुक्तेनापि सुहृदा वक्तव्यं जानता हितम् । न्याय्यं च प्राप्तकालं च पराभवमनिच्छता ॥ ५ ॥

anuktenāpi suhṛdā vaktavyaṃ jānatā hitam | nyāyyaṃ ca prāptakālaṃ ca parābhavamanicchatā || 5 ||

Report an error

वक्तव्यं सर्वथा सद्भिरप्रियं चापि यद्धितम् । आनृण्यमेतत् स्नेहस्य सद्भिरेवादृतं पुरा ॥ ६ ॥

vaktavyaṃ sarvathā sadbhirapriyaṃ cāpi yaddhitam | ānṛṇyametat snehasya sadbhirevādṛtaṃ purā || 6 ||

Report an error

अनृते धर्मभग्ने च न शुश्रूषति चाप्रिये । न प्रियं च हितं वाच्यं सद्भिरेवेति निन्दिताः ॥ ७ ॥

anṛte dharmabhagne ca na śuśrūṣati cāpriye | na priyaṃ ca hitaṃ vācyaṃ sadbhireveti ninditāḥ || 7 ||

Report an error

सर्वथा देव वक्तव्यं श्रूयतां शृण्वतां वर । श्रुत्वा च कुरु सर्वज्ञ मम श्रेयस्करं वचः ॥ ८ ॥

sarvathā deva vaktavyaṃ śrūyatāṃ śṛṇvatāṃ vara | śrutvā ca kuru sarvajña mama śreyaskaraṃ vacaḥ || 8 ||

Report an error

अन्योन्यभेदो भ्रातॄणां सुहृदां वा बलान्तक । भवत्यानन्दकृद् देव द्विषतां नात्र संशयः ॥ ९ ॥

anyonyabhedo bhrātṝṇāṃ suhṛdāṃ vā balāntaka | bhavatyānandakṛd deva dviṣatāṃ nātra saṃśayaḥ || 9 ||

Report an error

हितानुबन्धसहितं कार्यं ज्ञेयं सुरेश्वर । विपरीतं च तद्बुद्ध्या नित्यं बुद्धिमतां वर ॥ १० ॥

hitānubandhasahitaṃ kāryaṃ jñeyaṃ sureśvara | viparītaṃ ca tadbuddhyā nityaṃ buddhimatāṃ vara || 10 ||

Report an error

यत्स्यात्तापकरं पश्चादारब्धं कार्यमीदृशम् । आरभेन्नैव तद् विद्वानेष बुद्धिमतां नयः ॥ ११ ॥

yatsyāttāpakaraṃ paścādārabdhaṃ kāryamīdṛśam | ārabhennaiva tad vidvāneṣa buddhimatāṃ nayaḥ || 11 ||

Report an error

विपाकमस्य कार्यस्य नानुपश्यामि शोभनम् । यदत्र कारणं देव निबोध विबुधाधिप ॥ १२ ॥

vipākamasya kāryasya nānupaśyāmi śobhanam | yadatra kāraṇaṃ deva nibodha vibudhādhipa || 12 ||

Report an error

य एको विश्वमध्यास्ते प्रधानं जगतो हरिः । प्रकृत्या यं परं सर्वे क्षेत्रज्ञं वै विदुर्बुधाः ॥ १३ ॥

ya eko viśvamadhyāste pradhānaṃ jagato hariḥ | prakṛtyā yaṃ paraṃ sarve kṣetrajñaṃ vai vidurbudhāḥ || 13 ||

Report an error

तस्याव्यक्तस्य यो व्यक्तो भागः सर्वभवोद्भवः । तस्यात्मा परमो देवो विष्णुः सर्वस्य धीमतः ॥ १४ ॥

tasyāvyaktasya yo vyakto bhāgaḥ sarvabhavodbhavaḥ | tasyātmā paramo devo viṣṇuḥ sarvasya dhīmataḥ || 14 ||

Report an error

प्रकृत्याः प्रथमो भाग उमा देवी यशस्विनी । व्यक्तः सर्वमयो विश्वः स्त्रीसंज्ञो लोकभावनः ॥ १५ ॥

prakṛtyāḥ prathamo bhāga umā devī yaśasvinī | vyaktaḥ sarvamayo viśvaḥ strīsaṃjño lokabhāvanaḥ || 15 ||

Report an error

रुक्मिण्याद्याः स्त्रियस्तस्या व्यक्तत्वं प्रथमो गुणः । अव्यया प्रकृतिर्देवी गुणी देवो महेश्वरः ॥ १६ ॥

rukmiṇyādyāḥ striyastasyā vyaktatvaṃ prathamo guṇaḥ | avyayā prakṛtirdevī guṇī devo maheśvaraḥ || 16 ||

Report an error

न विशेषोऽस्य रुद्रस्य विष्णोश्चामरसत्तम । गुणिनश्चाव्ययः शास्ता सदा च प्रथमोऽगुणः ॥ १७ ॥

na viśeṣo'sya rudrasya viṣṇoścāmarasattama | guṇinaścāvyayaḥ śāstā sadā ca prathamo'guṇaḥ || 17 ||

Report an error

नारायणो महातेजाः सर्वकृत्ययेकभावनः । भोक्ता महेश्वरो देवः कर्ता विष्णुरधोक्षजः ॥ १८ ॥

nārāyaṇo mahātejāḥ sarvakṛtyayekabhāvanaḥ | bhoktā maheśvaro devaḥ kartā viṣṇuradhokṣajaḥ || 18 ||

Report an error

ब्रह्मा देवगणाश्चान्ये पश्चात्सृष्टा महात्मना । महादेवेन देवेश प्रजापतिगणास्तथा ॥ १९ ॥

brahmā devagaṇāścānye paścātsṛṣṭā mahātmanā | mahādevena deveśa prajāpatigaṇāstathā || 19 ||

Report an error

एवं पुराणपुरुषो विष्णुर्देवेषु पठ्यते । अचिन्त्यश्चाप्रमेयश्च गुणेभ्यश्च परस्तथा ॥ २० ॥

evaṃ purāṇapuruṣo viṣṇurdeveṣu paṭhyate | acintyaścāprameyaśca guṇebhyaśca parastathā || 20 ||

Report an error

अदित्या तपसा विष्णुर्महात्माऽऽराधितः पुरा । वरेण च्छन्दिता तेन परितुष्टेन चादितिः ॥ २१ ॥

adityā tapasā viṣṇurmahātmā''rādhitaḥ purā | vareṇa cchanditā tena parituṣṭena cāditiḥ || 21 ||

Report an error

तयोक्तस्त्वत्समं पुत्रमिच्छामीति सुरोत्तम । प्रणिपत्य च विज्ञाय नारायणमधोक्षजम् ॥ २२ ॥

tayoktastvatsamaṃ putramicchāmīti surottama | praṇipatya ca vijñāya nārāyaṇamadhokṣajam || 22 ||

Report an error

तेनोक्तं भुवने नास्ति मत्समः पुरुषोऽपरः । अंशेन तु भविष्यामि पुत्रः खल्वहमेव ते ॥ २३ ॥

tenoktaṃ bhuvane nāsti matsamaḥ puruṣo'paraḥ | aṃśena tu bhaviṣyāmi putraḥ khalvahameva te || 23 ||

Report an error

स जातः सर्वकृद् देवो भ्राता तव सुरेश्वर । नारायणो महातेजा यमुपेन्द्रं प्रचक्षते ॥ २४ ॥

sa jātaḥ sarvakṛd devo bhrātā tava sureśvara | nārāyaṇo mahātejā yamupendraṃ pracakṣate || 24 ||

Report an error

इच्छन्नेव हरिर्देव काश्यपत्वमुपागतः । तैस्तैर्भावैर्विकुरुते भूतभव्यभवाप्ययः ॥ २५ ॥

icchanneva harirdeva kāśyapatvamupāgataḥ | taistairbhāvairvikurute bhūtabhavyabhavāpyayaḥ || 25 ||

Report an error

प्रादुर्भावं गतो देवो जगतो हितकाम्यया । माथुरं जगतो नाथः कर्ता हर्ता च केशवः ॥ २६ ॥

prādurbhāvaṃ gato devo jagato hitakāmyayā | māthuraṃ jagato nāthaḥ kartā hartā ca keśavaḥ || 26 ||

Report an error

यथा पललपिण्डः स्याद् व्याप्तः स्नेहेन मानद । तथा जगदिदं व्याप्तं विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ २७ ॥

yathā palalapiṇḍaḥ syād vyāptaḥ snehena mānada | tathā jagadidaṃ vyāptaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā || 27 ||

Report an error

ब्रह्मण्यदेवः सर्वात्मा तैस्तैर्भावैर्विकुर्वति । जगत्यतिगुणो देवो वैकुण्ठः सर्वभावनः ॥ २८ ॥

brahmaṇyadevaḥ sarvātmā taistairbhāvairvikurvati | jagatyatiguṇo devo vaikuṇṭhaḥ sarvabhāvanaḥ || 28 ||

Report an error

अतः समस्तदेवानां पूज्य एव च केशवः । पद्मनाभश्च भगवान् प्रजासर्गकरो विभुः ॥ २९ ॥

ataḥ samastadevānāṃ pūjya eva ca keśavaḥ | padmanābhaśca bhagavān prajāsargakaro vibhuḥ || 29 ||

Report an error

अनन्तो धारणार्थं च बिभर्ति च महद्यशः । यज्ञ इत्यपि सद्भिश्च कथ्यते वेदवादिभिः ॥ ३० ॥

ananto dhāraṇārthaṃ ca bibharti ca mahadyaśaḥ | yajña ityapi sadbhiśca kathyate vedavādibhiḥ || 30 ||

Report an error

श्वेतः कृतयुगे देवो रक्तस्त्रेतायुगे तथा । द्वापरे च तथा पीतः कृष्णः कलियुगे विभुः ॥ ३१ ॥

śvetaḥ kṛtayuge devo raktastretāyuge tathā | dvāpare ca tathā pītaḥ kṛṣṇaḥ kaliyuge vibhuḥ || 31 ||

Report an error

अवधीत्स हिरण्याक्षं दिव्यरूपधरो हरिः । दधाराप्सु निमज्जन्तीमेष देवो वसुन्धराम् ॥ ३२ ॥

avadhītsa hiraṇyākṣaṃ divyarūpadharo hariḥ | dadhārāpsu nimajjantīmeṣa devo vasundharām || 32 ||

Report an error

वाराहं वपुराश्रित्य जगतो हितकाम्यया । जघ्ने हिरण्यकशिपुं नारसिंहवपुर्हरिः ॥ ३३ ॥

vārāhaṃ vapurāśritya jagato hitakāmyayā | jaghne hiraṇyakaśipuṃ nārasiṃhavapurhariḥ || 33 ||

Report an error

जिगाय जगतीं चैव विष्णुर्वामनरूपधृक् । बबन्ध च बलिं देवः श्रीमान् पन्नगबन्धनैः ॥ ३४ ॥

jigāya jagatīṃ caiva viṣṇurvāmanarūpadhṛk | babandha ca baliṃ devaḥ śrīmān pannagabandhanaiḥ || 34 ||

Report an error

देवदानवसम्भूतानाक्रामयदपि श्रियम् । त्वय्यनन्तः पुरा विष्णुरुदारोऽमितविक्रमः ॥ ३५ ॥

devadānavasambhūtānākrāmayadapi śriyam | tvayyanantaḥ purā viṣṇurudāro'mitavikramaḥ || 35 ||

Report an error

सावशेषं तपो यस्य तन्निहन्ति जनार्दनः । अलीकेष्वपि वर्तन्तं व्रतमेतन्महात्मनः ॥ ३६ ॥

sāvaśeṣaṃ tapo yasya tannihanti janārdanaḥ | alīkeṣvapi vartantaṃ vratametanmahātmanaḥ || 36 ||

Report an error

जघ्ने च दानवान् मुख्यान् देवानां ये च शत्रवः । तव प्रियार्थं गोविन्दो धर्मनित्यः सतां गतिः ॥ ३७ ॥

jaghne ca dānavān mukhyān devānāṃ ye ca śatravaḥ | tava priyārthaṃ govindo dharmanityaḥ satāṃ gatiḥ || 37 ||

Report an error

रामत्वमपि चावाप्य जघ्ने रावणमात्मवान् । भूत्वा कामगुणांश्चैव जघान द्विरदं हरिः ॥ ३८ ॥

rāmatvamapi cāvāpya jaghne rāvaṇamātmavān | bhūtvā kāmaguṇāṃścaiva jaghāna dviradaṃ hariḥ || 38 ||

Report an error

हिताय जगतोऽद्यापि लोके वसति मानुषे । उपेन्द्रो जगतां नाथः सर्वभूतोत्तमोत्तमः ॥ ३९ ॥

hitāya jagato'dyāpi loke vasati mānuṣe | upendro jagatāṃ nāthaḥ sarvabhūtottamottamaḥ || 39 ||

Report an error

जटी कृष्णाजिनी दण्डी दृष्टपूर्वो मया हरिः । दैतेयेषु चरन् देवस्तृणेष्वग्निरिवोद्धतः ॥ ४० ॥

jaṭī kṛṣṇājinī daṇḍī dṛṣṭapūrvo mayā hariḥ | daiteyeṣu caran devastṛṇeṣvagnirivoddhataḥ || 40 ||

Report an error

अद्राक्षमपि गोविन्दं दानवैकार्णवं जगत् । कुर्वाणं दानवैर्हीनं जगतो हितकाम्यया ॥ ४१ ॥

adrākṣamapi govindaṃ dānavaikārṇavaṃ jagat | kurvāṇaṃ dānavairhīnaṃ jagato hitakāmyayā || 41 ||

Report an error

अवश्यं पारिजातं ते नयिष्यति जनार्दनः । द्वारकाममरश्रेष्ठ नानृतं च ब्रवीम्यहम् ॥ ४२ ॥

avaśyaṃ pārijātaṃ te nayiṣyati janārdanaḥ | dvārakāmamaraśreṣṭha nānṛtaṃ ca bravīmyaham || 42 ||

Report an error

भ्रातृस्नेहाभिभूतस्त्वं न कृष्णे प्रहरिष्यसि । नापि कृष्णस्त्वयि ज्येष्ठे प्रहरिष्यति वासव ॥ ४३ ॥

bhrātṛsnehābhibhūtastvaṃ na kṛṣṇe prahariṣyasi | nāpi kṛṣṇastvayi jyeṣṭhe prahariṣyati vāsava || 43 ||

Report an error

नैव चेच्छ्रोष्यति प्रोक्तं मया देव कथञ्चन । पृच्छ त्वं नयधर्मज्ञान् ये हितास्तव मन्त्रिणः ॥ ४४ ॥

naiva cecchroṣyati proktaṃ mayā deva kathañcana | pṛccha tvaṃ nayadharmajñān ye hitāstava mantriṇaḥ || 44 ||

Report an error

वैशम्पायन उवाच । नारदेनैवमुक्तस्तु महेन्द्रो जनमेजय । इदमुत्तरमीशोऽथ प्रत्युवाच जगद्गुरुम् ॥ ४५ ॥

vaiśampāyana uvāca | nāradenaivamuktastu mahendro janamejaya | idamuttaramīśo'tha pratyuvāca jagadgurum || 45 ||

Report an error

एवंविधप्रभावं त्वं कृष्णं वदसि यद् द्विज । एवमेतत् सुबहुशः श्रुतं खलु मया मुने ॥ ४६ ॥

evaṃvidhaprabhāvaṃ tvaṃ kṛṣṇaṃ vadasi yad dvija | evametat subahuśaḥ śrutaṃ khalu mayā mune || 46 ||

Report an error

यतश्चैवंविधः कृष्णस्ततोऽहं तस्य वै तरुम् । न प्रदास्यामि दातव्यं सतां धर्ममनुस्मरन् ॥ ४७ ॥

yataścaivaṃvidhaḥ kṛṣṇastato'haṃ tasya vai tarum | na pradāsyāmi dātavyaṃ satāṃ dharmamanusmaran || 47 ||

Report an error

महाप्रभावो नाल्पार्थे रुष्येदिति विचिन्तयन् । व्यवस्थितोऽहं भद्रं ते मुने सर्वगुणादिति ॥ ४८ ॥

mahāprabhāvo nālpārthe ruṣyediti vicintayan | vyavasthito'haṃ bhadraṃ te mune sarvaguṇāditi || 48 ||

Report an error

महाप्रभावाः सततं भवन्ति हि सहिष्णवः । श्रोतारश्चैव सततं वृद्धानां ज्ञानचक्षुषाम् ॥ ४९ ॥

mahāprabhāvāḥ satataṃ bhavanti hi sahiṣṇavaḥ | śrotāraścaiva satataṃ vṛddhānāṃ jñānacakṣuṣām || 49 ||

Report an error

महात्मा कारणे नाल्पे कृष्णो धर्मभृतां वरः । भ्रात्रा ज्येष्ठेन सर्वज्ञो विरोधं गन्तुमर्हति ॥ ५० ॥

mahātmā kāraṇe nālpe kṛṣṇo dharmabhṛtāṃ varaḥ | bhrātrā jyeṣṭhena sarvajño virodhaṃ gantumarhati || 50 ||

Report an error

यथैवं मम मातुः स वरं प्रादादधोक्षजः । तथैव तस्याः पुत्राणां ज्येष्ठानां सोढुमर्हति ॥ ५१ ॥

yathaivaṃ mama mātuḥ sa varaṃ prādādadhokṣajaḥ | tathaiva tasyāḥ putrāṇāṃ jyeṣṭhānāṃ soḍhumarhati || 51 ||

Report an error

यथैवोपेन्द्रतां यातः स्वयमिच्छञ्जनार्दनः । तथैव भ्रातुरिन्द्रस्य सम्मानं कर्तुमर्हति ॥ ५२ ॥

yathaivopendratāṃ yātaḥ svayamicchañjanārdanaḥ | tathaiva bhrāturindrasya sammānaṃ kartumarhati || 52 ||

Report an error

ज्यैष्ठ्यमेतेन देवेन नारब्धं किं पुरातने । अथेदानीमपीच्छेत् स ज्येष्ठोऽस्तु मधुसूदनः ॥ ५३ ॥

jyaiṣṭhyametena devena nārabdhaṃ kiṃ purātane | athedānīmapīcchet sa jyeṣṭho'stu madhusūdanaḥ || 53 ||

Report an error

सुनिश्चितं बलरिपुमीक्ष्य नारदो विसर्जितस्त्रिदशवरेण धर्मभृत् । ययौ पुरीं यदुवृषभाभिरक्षितां कुशस्थलीं धृतिमतिमांस्तपोधनः ॥ ५४ ॥

suniścitaṃ balaripumīkṣya nārado visarjitastridaśavareṇa dharmabhṛt | yayau purīṃ yaduvṛṣabhābhirakṣitāṃ kuśasthalīṃ dhṛtimatimāṃstapodhanaḥ || 54 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).