विष्णुपर्व · अध्यायः ७१
Ekasaptatitamo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
54 verses·Sanskrit with transliteration
एकसप्ततितमोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
महेन्द्रवचनं श्रुत्वा नारदो वदतां वरः ।
विविक्ते देवराजानमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥
ekasaptatitamo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
mahendravacanaṃ śrutvā nārado vadatāṃ varaḥ |
vivikte devarājānamidaṃ vacanamabravīt || 1 ||
कामं प्रियाणि राजानो वक्तव्या नात्र संशयः ।
प्राप्तकालं तु वक्तव्यं हितमप्रियमप्युत ॥ २ ॥
kāmaṃ priyāṇi rājāno vaktavyā nātra saṃśayaḥ |
prāptakālaṃ tu vaktavyaṃ hitamapriyamapyuta || 2 ||
अनियुक्तपुरोभागो न स्यादिति वदन्ति हि ।
सुलोकगतितत्त्वज्ञो नयविज्ञानकोविदः ॥ ३ ॥
aniyuktapurobhāgo na syāditi vadanti hi |
sulokagatitattvajño nayavijñānakovidaḥ || 3 ||
कार्याकार्ये समुत्पन्ने परिपृच्छति मां भवान् ।
यतस्ततः प्रवक्ष्यामि गृह्यतां यदि रोचते ॥ ४ ॥
kāryākārye samutpanne paripṛcchati māṃ bhavān |
yatastataḥ pravakṣyāmi gṛhyatāṃ yadi rocate || 4 ||
अनुक्तेनापि सुहृदा वक्तव्यं जानता हितम् ।
न्याय्यं च प्राप्तकालं च पराभवमनिच्छता ॥ ५ ॥
anuktenāpi suhṛdā vaktavyaṃ jānatā hitam |
nyāyyaṃ ca prāptakālaṃ ca parābhavamanicchatā || 5 ||
वक्तव्यं सर्वथा सद्भिरप्रियं चापि यद्धितम् ।
आनृण्यमेतत् स्नेहस्य सद्भिरेवादृतं पुरा ॥ ६ ॥
vaktavyaṃ sarvathā sadbhirapriyaṃ cāpi yaddhitam |
ānṛṇyametat snehasya sadbhirevādṛtaṃ purā || 6 ||
अनृते धर्मभग्ने च न शुश्रूषति चाप्रिये ।
न प्रियं च हितं वाच्यं सद्भिरेवेति निन्दिताः ॥ ७ ॥
anṛte dharmabhagne ca na śuśrūṣati cāpriye |
na priyaṃ ca hitaṃ vācyaṃ sadbhireveti ninditāḥ || 7 ||
सर्वथा देव वक्तव्यं श्रूयतां शृण्वतां वर ।
श्रुत्वा च कुरु सर्वज्ञ मम श्रेयस्करं वचः ॥ ८ ॥
sarvathā deva vaktavyaṃ śrūyatāṃ śṛṇvatāṃ vara |
śrutvā ca kuru sarvajña mama śreyaskaraṃ vacaḥ || 8 ||
अन्योन्यभेदो भ्रातॄणां सुहृदां वा बलान्तक ।
भवत्यानन्दकृद् देव द्विषतां नात्र संशयः ॥ ९ ॥
anyonyabhedo bhrātṝṇāṃ suhṛdāṃ vā balāntaka |
bhavatyānandakṛd deva dviṣatāṃ nātra saṃśayaḥ || 9 ||
हितानुबन्धसहितं कार्यं ज्ञेयं सुरेश्वर ।
विपरीतं च तद्बुद्ध्या नित्यं बुद्धिमतां वर ॥ १० ॥
hitānubandhasahitaṃ kāryaṃ jñeyaṃ sureśvara |
viparītaṃ ca tadbuddhyā nityaṃ buddhimatāṃ vara || 10 ||
यत्स्यात्तापकरं पश्चादारब्धं कार्यमीदृशम् ।
आरभेन्नैव तद् विद्वानेष बुद्धिमतां नयः ॥ ११ ॥
yatsyāttāpakaraṃ paścādārabdhaṃ kāryamīdṛśam |
ārabhennaiva tad vidvāneṣa buddhimatāṃ nayaḥ || 11 ||
विपाकमस्य कार्यस्य नानुपश्यामि शोभनम् ।
यदत्र कारणं देव निबोध विबुधाधिप ॥ १२ ॥
vipākamasya kāryasya nānupaśyāmi śobhanam |
yadatra kāraṇaṃ deva nibodha vibudhādhipa || 12 ||
य एको विश्वमध्यास्ते प्रधानं जगतो हरिः ।
प्रकृत्या यं परं सर्वे क्षेत्रज्ञं वै विदुर्बुधाः ॥ १३ ॥
ya eko viśvamadhyāste pradhānaṃ jagato hariḥ |
prakṛtyā yaṃ paraṃ sarve kṣetrajñaṃ vai vidurbudhāḥ || 13 ||
तस्याव्यक्तस्य यो व्यक्तो भागः सर्वभवोद्भवः ।
तस्यात्मा परमो देवो विष्णुः सर्वस्य धीमतः ॥ १४ ॥
tasyāvyaktasya yo vyakto bhāgaḥ sarvabhavodbhavaḥ |
tasyātmā paramo devo viṣṇuḥ sarvasya dhīmataḥ || 14 ||
प्रकृत्याः प्रथमो भाग उमा देवी यशस्विनी ।
व्यक्तः सर्वमयो विश्वः स्त्रीसंज्ञो लोकभावनः ॥ १५ ॥
prakṛtyāḥ prathamo bhāga umā devī yaśasvinī |
vyaktaḥ sarvamayo viśvaḥ strīsaṃjño lokabhāvanaḥ || 15 ||
रुक्मिण्याद्याः स्त्रियस्तस्या व्यक्तत्वं प्रथमो गुणः ।
अव्यया प्रकृतिर्देवी गुणी देवो महेश्वरः ॥ १६ ॥
rukmiṇyādyāḥ striyastasyā vyaktatvaṃ prathamo guṇaḥ |
avyayā prakṛtirdevī guṇī devo maheśvaraḥ || 16 ||
न विशेषोऽस्य रुद्रस्य विष्णोश्चामरसत्तम ।
गुणिनश्चाव्ययः शास्ता सदा च प्रथमोऽगुणः ॥ १७ ॥
na viśeṣo'sya rudrasya viṣṇoścāmarasattama |
guṇinaścāvyayaḥ śāstā sadā ca prathamo'guṇaḥ || 17 ||
नारायणो महातेजाः सर्वकृत्ययेकभावनः ।
भोक्ता महेश्वरो देवः कर्ता विष्णुरधोक्षजः ॥ १८ ॥
nārāyaṇo mahātejāḥ sarvakṛtyayekabhāvanaḥ |
bhoktā maheśvaro devaḥ kartā viṣṇuradhokṣajaḥ || 18 ||
ब्रह्मा देवगणाश्चान्ये पश्चात्सृष्टा महात्मना ।
महादेवेन देवेश प्रजापतिगणास्तथा ॥ १९ ॥
brahmā devagaṇāścānye paścātsṛṣṭā mahātmanā |
mahādevena deveśa prajāpatigaṇāstathā || 19 ||
एवं पुराणपुरुषो विष्णुर्देवेषु पठ्यते ।
अचिन्त्यश्चाप्रमेयश्च गुणेभ्यश्च परस्तथा ॥ २० ॥
evaṃ purāṇapuruṣo viṣṇurdeveṣu paṭhyate |
acintyaścāprameyaśca guṇebhyaśca parastathā || 20 ||
अदित्या तपसा विष्णुर्महात्माऽऽराधितः पुरा ।
वरेण च्छन्दिता तेन परितुष्टेन चादितिः ॥ २१ ॥
adityā tapasā viṣṇurmahātmā''rādhitaḥ purā |
vareṇa cchanditā tena parituṣṭena cāditiḥ || 21 ||
तयोक्तस्त्वत्समं पुत्रमिच्छामीति सुरोत्तम ।
प्रणिपत्य च विज्ञाय नारायणमधोक्षजम् ॥ २२ ॥
tayoktastvatsamaṃ putramicchāmīti surottama |
praṇipatya ca vijñāya nārāyaṇamadhokṣajam || 22 ||
तेनोक्तं भुवने नास्ति मत्समः पुरुषोऽपरः ।
अंशेन तु भविष्यामि पुत्रः खल्वहमेव ते ॥ २३ ॥
tenoktaṃ bhuvane nāsti matsamaḥ puruṣo'paraḥ |
aṃśena tu bhaviṣyāmi putraḥ khalvahameva te || 23 ||
स जातः सर्वकृद् देवो भ्राता तव सुरेश्वर ।
नारायणो महातेजा यमुपेन्द्रं प्रचक्षते ॥ २४ ॥
sa jātaḥ sarvakṛd devo bhrātā tava sureśvara |
nārāyaṇo mahātejā yamupendraṃ pracakṣate || 24 ||
इच्छन्नेव हरिर्देव काश्यपत्वमुपागतः ।
तैस्तैर्भावैर्विकुरुते भूतभव्यभवाप्ययः ॥ २५ ॥
icchanneva harirdeva kāśyapatvamupāgataḥ |
taistairbhāvairvikurute bhūtabhavyabhavāpyayaḥ || 25 ||
प्रादुर्भावं गतो देवो जगतो हितकाम्यया ।
माथुरं जगतो नाथः कर्ता हर्ता च केशवः ॥ २६ ॥
prādurbhāvaṃ gato devo jagato hitakāmyayā |
māthuraṃ jagato nāthaḥ kartā hartā ca keśavaḥ || 26 ||
यथा पललपिण्डः स्याद् व्याप्तः स्नेहेन मानद ।
तथा जगदिदं व्याप्तं विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ २७ ॥
yathā palalapiṇḍaḥ syād vyāptaḥ snehena mānada |
tathā jagadidaṃ vyāptaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā || 27 ||
ब्रह्मण्यदेवः सर्वात्मा तैस्तैर्भावैर्विकुर्वति ।
जगत्यतिगुणो देवो वैकुण्ठः सर्वभावनः ॥ २८ ॥
brahmaṇyadevaḥ sarvātmā taistairbhāvairvikurvati |
jagatyatiguṇo devo vaikuṇṭhaḥ sarvabhāvanaḥ || 28 ||
अतः समस्तदेवानां पूज्य एव च केशवः ।
पद्मनाभश्च भगवान् प्रजासर्गकरो विभुः ॥ २९ ॥
ataḥ samastadevānāṃ pūjya eva ca keśavaḥ |
padmanābhaśca bhagavān prajāsargakaro vibhuḥ || 29 ||
अनन्तो धारणार्थं च बिभर्ति च महद्यशः ।
यज्ञ इत्यपि सद्भिश्च कथ्यते वेदवादिभिः ॥ ३० ॥
ananto dhāraṇārthaṃ ca bibharti ca mahadyaśaḥ |
yajña ityapi sadbhiśca kathyate vedavādibhiḥ || 30 ||
श्वेतः कृतयुगे देवो रक्तस्त्रेतायुगे तथा ।
द्वापरे च तथा पीतः कृष्णः कलियुगे विभुः ॥ ३१ ॥
śvetaḥ kṛtayuge devo raktastretāyuge tathā |
dvāpare ca tathā pītaḥ kṛṣṇaḥ kaliyuge vibhuḥ || 31 ||
अवधीत्स हिरण्याक्षं दिव्यरूपधरो हरिः ।
दधाराप्सु निमज्जन्तीमेष देवो वसुन्धराम् ॥ ३२ ॥
avadhītsa hiraṇyākṣaṃ divyarūpadharo hariḥ |
dadhārāpsu nimajjantīmeṣa devo vasundharām || 32 ||
वाराहं वपुराश्रित्य जगतो हितकाम्यया ।
जघ्ने हिरण्यकशिपुं नारसिंहवपुर्हरिः ॥ ३३ ॥
vārāhaṃ vapurāśritya jagato hitakāmyayā |
jaghne hiraṇyakaśipuṃ nārasiṃhavapurhariḥ || 33 ||
जिगाय जगतीं चैव विष्णुर्वामनरूपधृक् ।
बबन्ध च बलिं देवः श्रीमान् पन्नगबन्धनैः ॥ ३४ ॥
jigāya jagatīṃ caiva viṣṇurvāmanarūpadhṛk |
babandha ca baliṃ devaḥ śrīmān pannagabandhanaiḥ || 34 ||
देवदानवसम्भूतानाक्रामयदपि श्रियम् ।
त्वय्यनन्तः पुरा विष्णुरुदारोऽमितविक्रमः ॥ ३५ ॥
devadānavasambhūtānākrāmayadapi śriyam |
tvayyanantaḥ purā viṣṇurudāro'mitavikramaḥ || 35 ||
सावशेषं तपो यस्य तन्निहन्ति जनार्दनः ।
अलीकेष्वपि वर्तन्तं व्रतमेतन्महात्मनः ॥ ३६ ॥
sāvaśeṣaṃ tapo yasya tannihanti janārdanaḥ |
alīkeṣvapi vartantaṃ vratametanmahātmanaḥ || 36 ||
जघ्ने च दानवान् मुख्यान् देवानां ये च शत्रवः ।
तव प्रियार्थं गोविन्दो धर्मनित्यः सतां गतिः ॥ ३७ ॥
jaghne ca dānavān mukhyān devānāṃ ye ca śatravaḥ |
tava priyārthaṃ govindo dharmanityaḥ satāṃ gatiḥ || 37 ||
रामत्वमपि चावाप्य जघ्ने रावणमात्मवान् ।
भूत्वा कामगुणांश्चैव जघान द्विरदं हरिः ॥ ३८ ॥
rāmatvamapi cāvāpya jaghne rāvaṇamātmavān |
bhūtvā kāmaguṇāṃścaiva jaghāna dviradaṃ hariḥ || 38 ||
हिताय जगतोऽद्यापि लोके वसति मानुषे ।
उपेन्द्रो जगतां नाथः सर्वभूतोत्तमोत्तमः ॥ ३९ ॥
hitāya jagato'dyāpi loke vasati mānuṣe |
upendro jagatāṃ nāthaḥ sarvabhūtottamottamaḥ || 39 ||
जटी कृष्णाजिनी दण्डी दृष्टपूर्वो मया हरिः ।
दैतेयेषु चरन् देवस्तृणेष्वग्निरिवोद्धतः ॥ ४० ॥
jaṭī kṛṣṇājinī daṇḍī dṛṣṭapūrvo mayā hariḥ |
daiteyeṣu caran devastṛṇeṣvagnirivoddhataḥ || 40 ||
अद्राक्षमपि गोविन्दं दानवैकार्णवं जगत् ।
कुर्वाणं दानवैर्हीनं जगतो हितकाम्यया ॥ ४१ ॥
adrākṣamapi govindaṃ dānavaikārṇavaṃ jagat |
kurvāṇaṃ dānavairhīnaṃ jagato hitakāmyayā || 41 ||
अवश्यं पारिजातं ते नयिष्यति जनार्दनः ।
द्वारकाममरश्रेष्ठ नानृतं च ब्रवीम्यहम् ॥ ४२ ॥
avaśyaṃ pārijātaṃ te nayiṣyati janārdanaḥ |
dvārakāmamaraśreṣṭha nānṛtaṃ ca bravīmyaham || 42 ||
भ्रातृस्नेहाभिभूतस्त्वं न कृष्णे प्रहरिष्यसि ।
नापि कृष्णस्त्वयि ज्येष्ठे प्रहरिष्यति वासव ॥ ४३ ॥
bhrātṛsnehābhibhūtastvaṃ na kṛṣṇe prahariṣyasi |
nāpi kṛṣṇastvayi jyeṣṭhe prahariṣyati vāsava || 43 ||
नैव चेच्छ्रोष्यति प्रोक्तं मया देव कथञ्चन ।
पृच्छ त्वं नयधर्मज्ञान् ये हितास्तव मन्त्रिणः ॥ ४४ ॥
naiva cecchroṣyati proktaṃ mayā deva kathañcana |
pṛccha tvaṃ nayadharmajñān ye hitāstava mantriṇaḥ || 44 ||
वैशम्पायन उवाच ।
नारदेनैवमुक्तस्तु महेन्द्रो जनमेजय ।
इदमुत्तरमीशोऽथ प्रत्युवाच जगद्गुरुम् ॥ ४५ ॥
vaiśampāyana uvāca |
nāradenaivamuktastu mahendro janamejaya |
idamuttaramīśo'tha pratyuvāca jagadgurum || 45 ||
एवंविधप्रभावं त्वं कृष्णं वदसि यद् द्विज ।
एवमेतत् सुबहुशः श्रुतं खलु मया मुने ॥ ४६ ॥
evaṃvidhaprabhāvaṃ tvaṃ kṛṣṇaṃ vadasi yad dvija |
evametat subahuśaḥ śrutaṃ khalu mayā mune || 46 ||
यतश्चैवंविधः कृष्णस्ततोऽहं तस्य वै तरुम् ।
न प्रदास्यामि दातव्यं सतां धर्ममनुस्मरन् ॥ ४७ ॥
yataścaivaṃvidhaḥ kṛṣṇastato'haṃ tasya vai tarum |
na pradāsyāmi dātavyaṃ satāṃ dharmamanusmaran || 47 ||
महाप्रभावो नाल्पार्थे रुष्येदिति विचिन्तयन् ।
व्यवस्थितोऽहं भद्रं ते मुने सर्वगुणादिति ॥ ४८ ॥
mahāprabhāvo nālpārthe ruṣyediti vicintayan |
vyavasthito'haṃ bhadraṃ te mune sarvaguṇāditi || 48 ||
महाप्रभावाः सततं भवन्ति हि सहिष्णवः ।
श्रोतारश्चैव सततं वृद्धानां ज्ञानचक्षुषाम् ॥ ४९ ॥
mahāprabhāvāḥ satataṃ bhavanti hi sahiṣṇavaḥ |
śrotāraścaiva satataṃ vṛddhānāṃ jñānacakṣuṣām || 49 ||
महात्मा कारणे नाल्पे कृष्णो धर्मभृतां वरः ।
भ्रात्रा ज्येष्ठेन सर्वज्ञो विरोधं गन्तुमर्हति ॥ ५० ॥
mahātmā kāraṇe nālpe kṛṣṇo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
bhrātrā jyeṣṭhena sarvajño virodhaṃ gantumarhati || 50 ||
यथैवं मम मातुः स वरं प्रादादधोक्षजः ।
तथैव तस्याः पुत्राणां ज्येष्ठानां सोढुमर्हति ॥ ५१ ॥
yathaivaṃ mama mātuḥ sa varaṃ prādādadhokṣajaḥ |
tathaiva tasyāḥ putrāṇāṃ jyeṣṭhānāṃ soḍhumarhati || 51 ||
यथैवोपेन्द्रतां यातः स्वयमिच्छञ्जनार्दनः ।
तथैव भ्रातुरिन्द्रस्य सम्मानं कर्तुमर्हति ॥ ५२ ॥
yathaivopendratāṃ yātaḥ svayamicchañjanārdanaḥ |
tathaiva bhrāturindrasya sammānaṃ kartumarhati || 52 ||
ज्यैष्ठ्यमेतेन देवेन नारब्धं किं पुरातने ।
अथेदानीमपीच्छेत् स ज्येष्ठोऽस्तु मधुसूदनः ॥ ५३ ॥
jyaiṣṭhyametena devena nārabdhaṃ kiṃ purātane |
athedānīmapīcchet sa jyeṣṭho'stu madhusūdanaḥ || 53 ||
सुनिश्चितं बलरिपुमीक्ष्य नारदो विसर्जितस्त्रिदशवरेण धर्मभृत् ।
ययौ पुरीं यदुवृषभाभिरक्षितां कुशस्थलीं धृतिमतिमांस्तपोधनः ॥ ५४ ॥
suniścitaṃ balaripumīkṣya nārado visarjitastridaśavareṇa dharmabhṛt |
yayau purīṃ yaduvṛṣabhābhirakṣitāṃ kuśasthalīṃ dhṛtimatimāṃstapodhanaḥ || 54 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).