Skip to content

विष्णुपर्व · अध्यायः ९२

Dvinavatitamo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

63 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

द्विनवतितमोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । ते वासववचः श्रुत्वा हंसा वज्रपुरं ययुः । पूर्वोचितं हि गमनं तेषां तत्र जनाधिप ॥ १ ॥

dvinavatitamo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | te vāsavavacaḥ śrutvā haṃsā vajrapuraṃ yayuḥ | pūrvocitaṃ hi gamanaṃ teṣāṃ tatra janādhipa || 1 ||

Report an error

ते दीर्घिका सु रम्यासु निपेतुर्वीर पक्षिणः । पद्मोत्पलैरावृतासु काञ्चनैः स्पर्शनक्षमैः ॥ २ ॥

te dīrghikā su ramyāsu nipeturvīra pakṣiṇaḥ | padmotpalairāvṛtāsu kāñcanaiḥ sparśanakṣamaiḥ || 2 ||

Report an error

ते वै नदन्तो मधुरं संस्कृतापूर्वभाषिणः । पूर्वमप्यागतास्ते तु विस्मयं जनयन्ति हि ॥ ३ ॥

te vai nadanto madhuraṃ saṃskṛtāpūrvabhāṣiṇaḥ | pūrvamapyāgatāste tu vismayaṃ janayanti hi || 3 ||

Report an error

अन्तःपुरोपभोग्यासु चेरुर्वापीषु ते नृप । दृष्टास्ते वज्रनाभस्य त्रिविष्टपनिवासिनः ॥ ४ ॥

antaḥpuropabhogyāsu cerurvāpīṣu te nṛpa | dṛṣṭāste vajranābhasya triviṣṭapanivāsinaḥ || 4 ||

Report an error

आलपन्तः सुमधुरं धार्तराष्ट्रा जनेश्वर । स तानुवाच दैतेयो धार्तराष्ट्रानिदं वचः ॥ ५ ॥

ālapantaḥ sumadhuraṃ dhārtarāṣṭrā janeśvara | sa tānuvāca daiteyo dhārtarāṣṭrānidaṃ vacaḥ || 5 ||

Report an error

त्रिविष्टपे नित्यरता भवन्तश्चारुभाषिणः । यदैवेहोन्सवोऽस्माकं भवद्भिरवगम्यते ॥ ६ ॥

triviṣṭape nityaratā bhavantaścārubhāṣiṇaḥ | yadaivehonsavo'smākaṃ bhavadbhiravagamyate || 6 ||

Report an error

आगन्तव्यं जालपादाः स्वमिदं भवतां गृहम् । विस्रब्धं च प्रवेष्टव्यं त्रिविष्टपनिवासिभिः ॥ ७ ॥

āgantavyaṃ jālapādāḥ svamidaṃ bhavatāṃ gṛham | visrabdhaṃ ca praveṣṭavyaṃ triviṣṭapanivāsibhiḥ || 7 ||

Report an error

ते तथोक्ताः शकुनयो वज्रनाभेन भारत । तथेत्युक्त्वा हि विविशुर्दानवेन्द्रनिवेशनम् ॥ ८ ॥

te tathoktāḥ śakunayo vajranābhena bhārata | tathetyuktvā hi viviśurdānavendraniveśanam || 8 ||

Report an error

चक्रुः परिचयं ते च देवकार्यव्यपेक्षया । मानुषालापिनस्ते तु कथाश्चक्रुः पृथग्विधाः ॥ ९ ॥

cakruḥ paricayaṃ te ca devakāryavyapekṣayā | mānuṣālāpinaste tu kathāścakruḥ pṛthagvidhāḥ || 9 ||

Report an error

वंशबद्धाः काश्यपानां सर्वकल्याणभागिनाम् । स्त्रियो रेमुर्विशेषेण शृण्वन्त्यः सङ्गताः कथाः ॥ १० ॥

vaṃśabaddhāḥ kāśyapānāṃ sarvakalyāṇabhāginām | striyo remurviśeṣeṇa śṛṇvantyaḥ saṅgatāḥ kathāḥ || 10 ||

Report an error

विचरन्तस्ततो हंसा ददृशुश्चारुहासिनीम् । प्रभावतीं वरारोहां वज्रनाभसुतां तदा ॥ ११ ॥

vicarantastato haṃsā dadṛśuścāruhāsinīm | prabhāvatīṃ varārohāṃ vajranābhasutāṃ tadā || 11 ||

Report an error

हंसाः परिचितां चक्रुस्तां ततश्चारुहासिनीम् । सखीं शुचिमुखीं चक्रे हंसीं राजसुता तदा ॥ १२ ॥

haṃsāḥ paricitāṃ cakrustāṃ tataścāruhāsinīm | sakhīṃ śucimukhīṃ cakre haṃsīṃ rājasutā tadā || 12 ||

Report an error

सा तां कचित्पप्रच्छ वज्रनाभसुतां सखीम् । विश्रम्भितां पृथक्सूक्तैराख्यानकशतैर्वराम् ॥ १३ ॥

sā tāṃ kacitpapraccha vajranābhasutāṃ sakhīm | viśrambhitāṃ pṛthaksūktairākhyānakaśatairvarām || 13 ||

Report an error

त्रैलोक्यसुन्दरीं वेद्मि त्वामहं हि प्रभावति । रूपशीलगुणैर्देवि किंचित् त्वां वक्तुमुत्सहे ॥ १४ ॥

trailokyasundarīṃ vedmi tvāmahaṃ hi prabhāvati | rūpaśīlaguṇairdevi kiṃcit tvāṃ vaktumutsahe || 14 ||

Report an error

व्यतिक्रामति ते भीरु यौवनं चारुहासिनि । यदतीतं पुनर्नैति गतं स्रोत इवाम्भसः ॥ १५ ॥

vyatikrāmati te bhīru yauvanaṃ cāruhāsini | yadatītaṃ punarnaiti gataṃ srota ivāmbhasaḥ || 15 ||

Report an error

कामोपभोगतुल्या हि रतिर्देवि न विद्यते । स्त्रीणां जगति कल्याणि सत्यमेतद् ब्रवीमि ते ॥ १६ ॥

kāmopabhogatulyā hi ratirdevi na vidyate | strīṇāṃ jagati kalyāṇi satyametad bravīmi te || 16 ||

Report an error

स्वयंवरे च न्यस्ता त्वं पित्रा सर्वाङ्गशोभने । न च कांश्चिद् वरयसे देवासुरकुलोद्भवान् ॥ १७ ॥

svayaṃvare ca nyastā tvaṃ pitrā sarvāṅgaśobhane | na ca kāṃścid varayase devāsurakulodbhavān || 17 ||

Report an error

व्रीडिता यान्ति सुश्रोणि प्रत्याख्यातास्त्वया शुभे । रूपशौर्यगुणैर्युक्तान् सदृशांस्त्वं कुलस्य हि ॥ १८ ॥

vrīḍitā yānti suśroṇi pratyākhyātāstvayā śubhe | rūpaśauryaguṇairyuktān sadṛśāṃstvaṃ kulasya hi || 18 ||

Report an error

इहैष्यति किमर्थं त्वां प्रद्युम्नो रुक्मिणीसुतः ॥ १९ ॥

ihaiṣyati kimarthaṃ tvāṃ pradyumno rukmiṇīsutaḥ || 19 ||

Report an error

त्रैलोक्ये यस्य रूपेण सदृशो न कुलेन वा । गुणैर्वा चारुसर्वाङ्गि शौर्येणाप्यति वा शुभे ॥ २० ॥

trailokye yasya rūpeṇa sadṛśo na kulena vā | guṇairvā cārusarvāṅgi śauryeṇāpyati vā śubhe || 20 ||

Report an error

देवेषु देवः सुश्रोणि दानवेषु च दानवः । मानुषेष्वपि धर्मात्मा मनुष्यः स महाबलः ॥ २१ ॥

deveṣu devaḥ suśroṇi dānaveṣu ca dānavaḥ | mānuṣeṣvapi dharmātmā manuṣyaḥ sa mahābalaḥ || 21 ||

Report an error

यं सदा देवि दृष्ट्वा हि स्रवन्ति जघनानि हि । आपीनानीव धेनूनां स्रोतांसि सरितामिव ॥ २२ ॥

yaṃ sadā devi dṛṣṭvā hi sravanti jaghanāni hi | āpīnānīva dhenūnāṃ srotāṃsi saritāmiva || 22 ||

Report an error

न पूर्णचन्द्रेण मुखं नयने वा कुशेशयैः । उत्सहे नोपमातुं हि मृगेन्द्रेणाथ वा गतिम् ॥ २३ ॥

na pūrṇacandreṇa mukhaṃ nayane vā kuśeśayaiḥ | utsahe nopamātuṃ hi mṛgendreṇātha vā gatim || 23 ||

Report an error

जगतः सारमुद्धृत्य पुत्रः स विहितः शुभे । कृत्यानङ्गं वरे साङ्गं विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ २४ ॥

jagataḥ sāramuddhṛtya putraḥ sa vihitaḥ śubhe | kṛtyānaṅgaṃ vare sāṅgaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā || 24 ||

Report an error

हृतेन शम्बरो बाल्ये येन पापो निबर्हितः । मायाश्च सर्वाः सम्प्राप्ता न च शीलं विनाशितम् ॥ २५ ॥

hṛtena śambaro bālye yena pāpo nibarhitaḥ | māyāśca sarvāḥ samprāptā na ca śīlaṃ vināśitam || 25 ||

Report an error

यान्यान्गुणान्पृथुश्रोणि मनसा कल्पयिष्यसि । एष्टव्यास्त्रिषु लोकेषु प्रद्युम्ने सर्व एव ते ॥ २६ ॥

yānyānguṇānpṛthuśroṇi manasā kalpayiṣyasi | eṣṭavyāstriṣu lokeṣu pradyumne sarva eva te || 26 ||

Report an error

रुच्या वह्निप्रतीकाशः क्षमया पृथिवीसमः । तेजसा सूर्यसदृशो गाम्भीर्येण ह्रदोपमः । प्रभावतीं शुचिमुखीं त्वितीहोवाच भामिनी ॥ २७ ॥

rucyā vahnipratīkāśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ | tejasā sūryasadṛśo gāmbhīryeṇa hradopamaḥ | prabhāvatīṃ śucimukhīṃ tvitīhovāca bhāminī || 27 ||

Report an error

प्रभावत्युवाच । विष्णुर्मानुषलोकस्थः श्रुतः सुबहुशो मया । पितुः कथयतः सौम्ये नारदस्य च धीमतः ॥ २८ ॥

prabhāvatyuvāca | viṣṇurmānuṣalokasthaḥ śrutaḥ subahuśo mayā | pituḥ kathayataḥ saumye nāradasya ca dhīmataḥ || 28 ||

Report an error

शत्रुः किल स दैत्यानां वर्जनीयः सदानघे । कुलानि किल दैत्यानां तेन दग्धानि मानिनि ॥ २९ ॥

śatruḥ kila sa daityānāṃ varjanīyaḥ sadānaghe | kulāni kila daityānāṃ tena dagdhāni mānini || 29 ||

Report an error

प्रदीप्तेन रथाङ्गेन शार्ङ्गेण गदया तथा । शाखानगरदेशेषु वसन्ति किल येऽसुराः ॥ ३० ॥

pradīptena rathāṅgena śārṅgeṇa gadayā tathā | śākhānagaradeśeṣu vasanti kila ye'surāḥ || 30 ||

Report an error

इत्येते दानवेन्द्रेण संदिश्यन्ते हि तं प्रति । मनोरथो हि सर्वासां स्त्रीणामेव शुचिस्मिते ॥ ३१ ॥

ityete dānavendreṇa saṃdiśyante hi taṃ prati | manoratho hi sarvāsāṃ strīṇāmeva śucismite || 31 ||

Report an error

भवेद्धि मे पतिकुलं श्रेष्ठं पितृकुलादिति । यदि नामाभ्युपायः स्यात् तस्येहागमनं प्रति ॥ ३२ ॥

bhaveddhi me patikulaṃ śreṣṭhaṃ pitṛkulāditi | yadi nāmābhyupāyaḥ syāt tasyehāgamanaṃ prati || 32 ||

Report an error

महाननुग्रहो मे स्यात्कुलं स्यात्पावितं च मे । समर्थनां मे पृष्टा त्वं प्रयच्छ शुचिलापिनि ॥ ३३ ॥

mahānanugraho me syātkulaṃ syātpāvitaṃ ca me | samarthanāṃ me pṛṣṭā tvaṃ prayaccha śucilāpini || 33 ||

Report an error

प्रद्युम्नः स्याद्यथा भर्ता स मे वृष्णिकुलोद्भवः । अत्यन्तवैरी दैत्यानामुद्वेजनकरो हरिः ॥ ३४ ॥

pradyumnaḥ syādyathā bhartā sa me vṛṣṇikulodbhavaḥ | atyantavairī daityānāmudvejanakaro hariḥ || 34 ||

Report an error

असुराणां स्त्रियो वृद्धाः कथयन्त्यो मया श्रुताः । प्रद्युम्नस्य तथा जन्म पुरस्तादपि मे श्रुतम् ॥ ३५ ॥

asurāṇāṃ striyo vṛddhāḥ kathayantyo mayā śrutāḥ | pradyumnasya tathā janma purastādapi me śrutam || 35 ||

Report an error

यथा च तेन निहतो बलवान् कालशम्बरः । हृदि मे वर्तते नित्यं प्रद्युम्नः खलु सत्तमे ॥ ३६ ॥

yathā ca tena nihato balavān kālaśambaraḥ | hṛdi me vartate nityaṃ pradyumnaḥ khalu sattame || 36 ||

Report an error

हेतुः स नास्ति स्यात् तेन यथा मम समागमः । दासी तवाहं सख्यार्हे दूत्ये त्वां च विसर्जये ॥ ३७ ॥

hetuḥ sa nāsti syāt tena yathā mama samāgamaḥ | dāsī tavāhaṃ sakhyārhe dūtye tvāṃ ca visarjaye || 37 ||

Report an error

पण्डितासि वदोपायं मम तस्य च संगमे । ततस्तां सान्त्वयित्वा सा प्रहसन्तीदमब्रवीत् ॥ ३८ ॥

paṇḍitāsi vadopāyaṃ mama tasya ca saṃgame | tatastāṃ sāntvayitvā sā prahasantīdamabravīt || 38 ||

Report an error

शुचिमुख्युवाच । तत्र दूती गमिष्यामि तवाहं चारुहासिनि । इमां भक्तिं तवोदारां प्रवक्ष्यामि शुचिस्मिते ॥ ३९ ॥

śucimukhyuvāca | tatra dūtī gamiṣyāmi tavāhaṃ cāruhāsini | imāṃ bhaktiṃ tavodārāṃ pravakṣyāmi śucismite || 39 ||

Report an error

तथा चैव करिष्यामि यथैष्यति तवान्तिकम् । साक्षात्कामेन सुश्रोणि भविष्यति सकामिनी ॥ ४० ॥

tathā caiva kariṣyāmi yathaiṣyati tavāntikam | sākṣātkāmena suśroṇi bhaviṣyati sakāminī || 40 ||

Report an error

इति मे भाषितं नित्यं स्मरेथाः शुचिलोचने । कथाकुशलतां पित्रे कथयस्वायतेक्षणे ॥ ४१ ॥

iti me bhāṣitaṃ nityaṃ smarethāḥ śucilocane | kathākuśalatāṃ pitre kathayasvāyatekṣaṇe || 41 ||

Report an error

मम त्वं तत्र मे देवि हितं सम्यक् प्रपत्स्यसे । इत्युक्ता सा तथा चक्रे यत्तत् सा तामथाब्रवीत् ॥ ४२ ॥

mama tvaṃ tatra me devi hitaṃ samyak prapatsyase | ityuktā sā tathā cakre yattat sā tāmathābravīt || 42 ||

Report an error

दानवेन्द्रश्च तां हंसीं पप्रच्छान्तःपुरे तदा । प्रभावत्या समाख्याता कथाकुशलता तव ॥ ४३ ॥

dānavendraśca tāṃ haṃsīṃ papracchāntaḥpure tadā | prabhāvatyā samākhyātā kathākuśalatā tava || 43 ||

Report an error

तत्त्वं शुचिमुखि ब्रूहि कथां योग्यतया वरे । किं त्वया दृष्टमाश्चर्यं जगत्युत्तमपक्षिणि ॥ ४४ ॥

tattvaṃ śucimukhi brūhi kathāṃ yogyatayā vare | kiṃ tvayā dṛṣṭamāścaryaṃ jagatyuttamapakṣiṇi || 44 ||

Report an error

अदृष्टपूर्वमन्यैर्वा योग्यायोग्यमनिन्दिते । सोवाच वज्रनाभं तु हंसी नरवरोत्तम ॥ ४५ ॥

adṛṣṭapūrvamanyairvā yogyāyogyamanindite | sovāca vajranābhaṃ tu haṃsī naravarottama || 45 ||

Report an error

श्रूयतामित्यथामन्त्र्य दानवेन्द्रं महाद्युतिम् । दृष्टा मे शाण्डिली नाम साध्वी दानवसत्तम । आश्चर्यं कर्म कुर्वन्ती मेरुपार्श्वे मनस्विनी ॥ ४६ ॥

śrūyatāmityathāmantrya dānavendraṃ mahādyutim | dṛṣṭā me śāṇḍilī nāma sādhvī dānavasattama | āścaryaṃ karma kurvantī merupārśve manasvinī || 46 ||

Report an error

सुमनाश्चैव कौशल्या सर्वभूतहिते रता । कथंचिद् वरशाण्डिल्याः शैलपुत्र्याः शुभा सखी ॥ ४७ ॥

sumanāścaiva kauśalyā sarvabhūtahite ratā | kathaṃcid varaśāṇḍilyāḥ śailaputryāḥ śubhā sakhī || 47 ||

Report an error

नटश्चैव मया दृष्टो मुनिदत्तवरः शुभः । कामरूपी च भोज्यश्च त्रैलोक्ये नित्यसम्मतः ॥ ४८ ॥

naṭaścaiva mayā dṛṣṭo munidattavaraḥ śubhaḥ | kāmarūpī ca bhojyaśca trailokye nityasammataḥ || 48 ||

Report an error

कुरून् यात्युत्तरान् वीर कालाम्रद्वीपमेव च । भद्राश्वान् केतुमालांश्च द्वीपानन्यांस्तथानघ ॥ ४९ ॥

kurūn yātyuttarān vīra kālāmradvīpameva ca | bhadrāśvān ketumālāṃśca dvīpānanyāṃstathānagha || 49 ||

Report an error

देवगन्धर्वगेयानि नृत्यानि विविधानि च । स वेत्ति देवान् नृत्येन विस्मापयति सर्वथा ॥ ५० ॥

devagandharvageyāni nṛtyāni vividhāni ca | sa vetti devān nṛtyena vismāpayati sarvathā || 50 ||

Report an error

वज्रनाभ उवाच । श्रुतमेतन्मया हंसि न चिरादिव विस्तरम् । चारणानां कथयतां सिद्धानां च महात्मनाम् ॥ ५१ ॥

vajranābha uvāca | śrutametanmayā haṃsi na cirādiva vistaram | cāraṇānāṃ kathayatāṃ siddhānāṃ ca mahātmanām || 51 ||

Report an error

कुतूहलं ममाप्यस्ति सर्वथा पक्षिनन्दिनि । नटे दत्तवरे तस्मिन् संस्तवस्तु न विद्यते ॥ ५२ ॥

kutūhalaṃ mamāpyasti sarvathā pakṣinandini | naṭe dattavare tasmin saṃstavastu na vidyate || 52 ||

Report an error

हंस्युवाच । सप्तद्वीपान् विचरति नटः स दितिजोत्तम । गुणवन्तं जनं श्रुत्वा गुणकार्यः स सर्वथा ॥ ५३ ॥

haṃsyuvāca | saptadvīpān vicarati naṭaḥ sa ditijottama | guṇavantaṃ janaṃ śrutvā guṇakāryaḥ sa sarvathā || 53 ||

Report an error

तव चेच्छृणुयाद् वीर सद्भूतं गुणविस्तरम् । नटं तदागतं विद्धि पुरं तव महासुर ॥ ५४ ॥

tava cecchṛṇuyād vīra sadbhūtaṃ guṇavistaram | naṭaṃ tadāgataṃ viddhi puraṃ tava mahāsura || 54 ||

Report an error

वज्रनाभ उवाच । उपायः सृजतां हंसि येनेह स नटः शुभे । आगच्छेन्मम भद्रं ते विषयं पक्षिनन्दिनि ॥ ५५ ॥

vajranābha uvāca | upāyaḥ sṛjatāṃ haṃsi yeneha sa naṭaḥ śubhe | āgacchenmama bhadraṃ te viṣayaṃ pakṣinandini || 55 ||

Report an error

ते हंसा वज्रनाभेन कार्यहेतोर्विसर्जिताः । देवेन्द्रायाथ कृष्णाय शशंसुः सर्वमेव तत् ॥ ५६ ॥

te haṃsā vajranābhena kāryahetorvisarjitāḥ | devendrāyātha kṛṣṇāya śaśaṃsuḥ sarvameva tat || 56 ||

Report an error

अधोक्षजेन प्रद्युम्नो नियुक्तस्तत्र कर्मणि । प्रभावत्याश्च संसर्गे वज्रनाभवधे तथा ॥ ५७ ॥

adhokṣajena pradyumno niyuktastatra karmaṇi | prabhāvatyāśca saṃsarge vajranābhavadhe tathā || 57 ||

Report an error

दैवीं मायां समाश्रित्य संविधाय हरिर्नटम् । नटवेषेण भैमानां प्रेषयामास भारत ॥ ५८ ॥

daivīṃ māyāṃ samāśritya saṃvidhāya harirnaṭam | naṭaveṣeṇa bhaimānāṃ preṣayāmāsa bhārata || 58 ||

Report an error

प्रद्युम्नं नायकं कृत्वा साम्बं कृत्वा विदूषकम् । पारिपार्श्वे गदं वीरमन्यान् भैमांस्तथैव च ॥ ५९ ॥

pradyumnaṃ nāyakaṃ kṛtvā sāmbaṃ kṛtvā vidūṣakam | pāripārśve gadaṃ vīramanyān bhaimāṃstathaiva ca || 59 ||

Report an error

वारमुख्या नटीः कृत्वा तत्तूर्यसदृशास्तदा । तथैव भद्रं भद्रस्य सहायांश्च तथाविधान् ॥ ६० ॥

vāramukhyā naṭīḥ kṛtvā tattūryasadṛśāstadā | tathaiva bhadraṃ bhadrasya sahāyāṃśca tathāvidhān || 60 ||

Report an error

प्रद्युम्नविहितं रम्यं विमानं ते महारथाः । जग्मुरारुह्य कार्यार्थं देवानाममितौजसाम् ॥ ६१ ॥

pradyumnavihitaṃ ramyaṃ vimānaṃ te mahārathāḥ | jagmurāruhya kāryārthaṃ devānāmamitaujasām || 61 ||

Report an error

एकैकस्य समा रूपे पुरुषाः पुरुषस्य ते । स्त्रीणां च सदृशाः सर्वे ते स्वरूपैर्नराधिपाः ॥ ६२ ॥

ekaikasya samā rūpe puruṣāḥ puruṣasya te | strīṇāṃ ca sadṛśāḥ sarve te svarūpairnarādhipāḥ || 62 ||

Report an error

ते वज्रनगरस्याथ शाखानगरमुत्तमम् । जग्मुर्दानवसंकीर्णं सुपुरं नाम नामतः ॥ ६३ ॥

te vajranagarasyātha śākhānagaramuttamam | jagmurdānavasaṃkīrṇaṃ supuraṃ nāma nāmataḥ || 63 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).