विष्णुपर्व · अध्यायः ९२
Dvinavatitamo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
63 verses·Sanskrit with transliteration
द्विनवतितमोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
ते वासववचः श्रुत्वा हंसा वज्रपुरं ययुः ।
पूर्वोचितं हि गमनं तेषां तत्र जनाधिप ॥ १ ॥
dvinavatitamo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
te vāsavavacaḥ śrutvā haṃsā vajrapuraṃ yayuḥ |
pūrvocitaṃ hi gamanaṃ teṣāṃ tatra janādhipa || 1 ||
ते दीर्घिका सु रम्यासु निपेतुर्वीर पक्षिणः ।
पद्मोत्पलैरावृतासु काञ्चनैः स्पर्शनक्षमैः ॥ २ ॥
te dīrghikā su ramyāsu nipeturvīra pakṣiṇaḥ |
padmotpalairāvṛtāsu kāñcanaiḥ sparśanakṣamaiḥ || 2 ||
ते वै नदन्तो मधुरं संस्कृतापूर्वभाषिणः ।
पूर्वमप्यागतास्ते तु विस्मयं जनयन्ति हि ॥ ३ ॥
te vai nadanto madhuraṃ saṃskṛtāpūrvabhāṣiṇaḥ |
pūrvamapyāgatāste tu vismayaṃ janayanti hi || 3 ||
अन्तःपुरोपभोग्यासु चेरुर्वापीषु ते नृप ।
दृष्टास्ते वज्रनाभस्य त्रिविष्टपनिवासिनः ॥ ४ ॥
antaḥpuropabhogyāsu cerurvāpīṣu te nṛpa |
dṛṣṭāste vajranābhasya triviṣṭapanivāsinaḥ || 4 ||
आलपन्तः सुमधुरं धार्तराष्ट्रा जनेश्वर ।
स तानुवाच दैतेयो धार्तराष्ट्रानिदं वचः ॥ ५ ॥
ālapantaḥ sumadhuraṃ dhārtarāṣṭrā janeśvara |
sa tānuvāca daiteyo dhārtarāṣṭrānidaṃ vacaḥ || 5 ||
त्रिविष्टपे नित्यरता भवन्तश्चारुभाषिणः ।
यदैवेहोन्सवोऽस्माकं भवद्भिरवगम्यते ॥ ६ ॥
triviṣṭape nityaratā bhavantaścārubhāṣiṇaḥ |
yadaivehonsavo'smākaṃ bhavadbhiravagamyate || 6 ||
आगन्तव्यं जालपादाः स्वमिदं भवतां गृहम् ।
विस्रब्धं च प्रवेष्टव्यं त्रिविष्टपनिवासिभिः ॥ ७ ॥
āgantavyaṃ jālapādāḥ svamidaṃ bhavatāṃ gṛham |
visrabdhaṃ ca praveṣṭavyaṃ triviṣṭapanivāsibhiḥ || 7 ||
ते तथोक्ताः शकुनयो वज्रनाभेन भारत ।
तथेत्युक्त्वा हि विविशुर्दानवेन्द्रनिवेशनम् ॥ ८ ॥
te tathoktāḥ śakunayo vajranābhena bhārata |
tathetyuktvā hi viviśurdānavendraniveśanam || 8 ||
चक्रुः परिचयं ते च देवकार्यव्यपेक्षया ।
मानुषालापिनस्ते तु कथाश्चक्रुः पृथग्विधाः ॥ ९ ॥
cakruḥ paricayaṃ te ca devakāryavyapekṣayā |
mānuṣālāpinaste tu kathāścakruḥ pṛthagvidhāḥ || 9 ||
वंशबद्धाः काश्यपानां सर्वकल्याणभागिनाम् ।
स्त्रियो रेमुर्विशेषेण शृण्वन्त्यः सङ्गताः कथाः ॥ १० ॥
vaṃśabaddhāḥ kāśyapānāṃ sarvakalyāṇabhāginām |
striyo remurviśeṣeṇa śṛṇvantyaḥ saṅgatāḥ kathāḥ || 10 ||
विचरन्तस्ततो हंसा ददृशुश्चारुहासिनीम् ।
प्रभावतीं वरारोहां वज्रनाभसुतां तदा ॥ ११ ॥
vicarantastato haṃsā dadṛśuścāruhāsinīm |
prabhāvatīṃ varārohāṃ vajranābhasutāṃ tadā || 11 ||
हंसाः परिचितां चक्रुस्तां ततश्चारुहासिनीम् ।
सखीं शुचिमुखीं चक्रे हंसीं राजसुता तदा ॥ १२ ॥
haṃsāḥ paricitāṃ cakrustāṃ tataścāruhāsinīm |
sakhīṃ śucimukhīṃ cakre haṃsīṃ rājasutā tadā || 12 ||
सा तां कचित्पप्रच्छ वज्रनाभसुतां सखीम् ।
विश्रम्भितां पृथक्सूक्तैराख्यानकशतैर्वराम् ॥ १३ ॥
sā tāṃ kacitpapraccha vajranābhasutāṃ sakhīm |
viśrambhitāṃ pṛthaksūktairākhyānakaśatairvarām || 13 ||
त्रैलोक्यसुन्दरीं वेद्मि त्वामहं हि प्रभावति ।
रूपशीलगुणैर्देवि किंचित् त्वां वक्तुमुत्सहे ॥ १४ ॥
trailokyasundarīṃ vedmi tvāmahaṃ hi prabhāvati |
rūpaśīlaguṇairdevi kiṃcit tvāṃ vaktumutsahe || 14 ||
व्यतिक्रामति ते भीरु यौवनं चारुहासिनि ।
यदतीतं पुनर्नैति गतं स्रोत इवाम्भसः ॥ १५ ॥
vyatikrāmati te bhīru yauvanaṃ cāruhāsini |
yadatītaṃ punarnaiti gataṃ srota ivāmbhasaḥ || 15 ||
कामोपभोगतुल्या हि रतिर्देवि न विद्यते ।
स्त्रीणां जगति कल्याणि सत्यमेतद् ब्रवीमि ते ॥ १६ ॥
kāmopabhogatulyā hi ratirdevi na vidyate |
strīṇāṃ jagati kalyāṇi satyametad bravīmi te || 16 ||
स्वयंवरे च न्यस्ता त्वं पित्रा सर्वाङ्गशोभने ।
न च कांश्चिद् वरयसे देवासुरकुलोद्भवान् ॥ १७ ॥
svayaṃvare ca nyastā tvaṃ pitrā sarvāṅgaśobhane |
na ca kāṃścid varayase devāsurakulodbhavān || 17 ||
व्रीडिता यान्ति सुश्रोणि प्रत्याख्यातास्त्वया शुभे ।
रूपशौर्यगुणैर्युक्तान् सदृशांस्त्वं कुलस्य हि ॥ १८ ॥
vrīḍitā yānti suśroṇi pratyākhyātāstvayā śubhe |
rūpaśauryaguṇairyuktān sadṛśāṃstvaṃ kulasya hi || 18 ||
इहैष्यति किमर्थं त्वां प्रद्युम्नो रुक्मिणीसुतः ॥ १९ ॥
ihaiṣyati kimarthaṃ tvāṃ pradyumno rukmiṇīsutaḥ || 19 ||
त्रैलोक्ये यस्य रूपेण सदृशो न कुलेन वा ।
गुणैर्वा चारुसर्वाङ्गि शौर्येणाप्यति वा शुभे ॥ २० ॥
trailokye yasya rūpeṇa sadṛśo na kulena vā |
guṇairvā cārusarvāṅgi śauryeṇāpyati vā śubhe || 20 ||
देवेषु देवः सुश्रोणि दानवेषु च दानवः ।
मानुषेष्वपि धर्मात्मा मनुष्यः स महाबलः ॥ २१ ॥
deveṣu devaḥ suśroṇi dānaveṣu ca dānavaḥ |
mānuṣeṣvapi dharmātmā manuṣyaḥ sa mahābalaḥ || 21 ||
यं सदा देवि दृष्ट्वा हि स्रवन्ति जघनानि हि ।
आपीनानीव धेनूनां स्रोतांसि सरितामिव ॥ २२ ॥
yaṃ sadā devi dṛṣṭvā hi sravanti jaghanāni hi |
āpīnānīva dhenūnāṃ srotāṃsi saritāmiva || 22 ||
न पूर्णचन्द्रेण मुखं नयने वा कुशेशयैः ।
उत्सहे नोपमातुं हि मृगेन्द्रेणाथ वा गतिम् ॥ २३ ॥
na pūrṇacandreṇa mukhaṃ nayane vā kuśeśayaiḥ |
utsahe nopamātuṃ hi mṛgendreṇātha vā gatim || 23 ||
जगतः सारमुद्धृत्य पुत्रः स विहितः शुभे ।
कृत्यानङ्गं वरे साङ्गं विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ २४ ॥
jagataḥ sāramuddhṛtya putraḥ sa vihitaḥ śubhe |
kṛtyānaṅgaṃ vare sāṅgaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā || 24 ||
हृतेन शम्बरो बाल्ये येन पापो निबर्हितः ।
मायाश्च सर्वाः सम्प्राप्ता न च शीलं विनाशितम् ॥ २५ ॥
hṛtena śambaro bālye yena pāpo nibarhitaḥ |
māyāśca sarvāḥ samprāptā na ca śīlaṃ vināśitam || 25 ||
यान्यान्गुणान्पृथुश्रोणि मनसा कल्पयिष्यसि ।
एष्टव्यास्त्रिषु लोकेषु प्रद्युम्ने सर्व एव ते ॥ २६ ॥
yānyānguṇānpṛthuśroṇi manasā kalpayiṣyasi |
eṣṭavyāstriṣu lokeṣu pradyumne sarva eva te || 26 ||
रुच्या वह्निप्रतीकाशः क्षमया पृथिवीसमः ।
तेजसा सूर्यसदृशो गाम्भीर्येण ह्रदोपमः ।
प्रभावतीं शुचिमुखीं त्वितीहोवाच भामिनी ॥ २७ ॥
rucyā vahnipratīkāśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ |
tejasā sūryasadṛśo gāmbhīryeṇa hradopamaḥ |
prabhāvatīṃ śucimukhīṃ tvitīhovāca bhāminī || 27 ||
प्रभावत्युवाच ।
विष्णुर्मानुषलोकस्थः श्रुतः सुबहुशो मया ।
पितुः कथयतः सौम्ये नारदस्य च धीमतः ॥ २८ ॥
prabhāvatyuvāca |
viṣṇurmānuṣalokasthaḥ śrutaḥ subahuśo mayā |
pituḥ kathayataḥ saumye nāradasya ca dhīmataḥ || 28 ||
शत्रुः किल स दैत्यानां वर्जनीयः सदानघे ।
कुलानि किल दैत्यानां तेन दग्धानि मानिनि ॥ २९ ॥
śatruḥ kila sa daityānāṃ varjanīyaḥ sadānaghe |
kulāni kila daityānāṃ tena dagdhāni mānini || 29 ||
प्रदीप्तेन रथाङ्गेन शार्ङ्गेण गदया तथा ।
शाखानगरदेशेषु वसन्ति किल येऽसुराः ॥ ३० ॥
pradīptena rathāṅgena śārṅgeṇa gadayā tathā |
śākhānagaradeśeṣu vasanti kila ye'surāḥ || 30 ||
इत्येते दानवेन्द्रेण संदिश्यन्ते हि तं प्रति ।
मनोरथो हि सर्वासां स्त्रीणामेव शुचिस्मिते ॥ ३१ ॥
ityete dānavendreṇa saṃdiśyante hi taṃ prati |
manoratho hi sarvāsāṃ strīṇāmeva śucismite || 31 ||
भवेद्धि मे पतिकुलं श्रेष्ठं पितृकुलादिति ।
यदि नामाभ्युपायः स्यात् तस्येहागमनं प्रति ॥ ३२ ॥
bhaveddhi me patikulaṃ śreṣṭhaṃ pitṛkulāditi |
yadi nāmābhyupāyaḥ syāt tasyehāgamanaṃ prati || 32 ||
महाननुग्रहो मे स्यात्कुलं स्यात्पावितं च मे ।
समर्थनां मे पृष्टा त्वं प्रयच्छ शुचिलापिनि ॥ ३३ ॥
mahānanugraho me syātkulaṃ syātpāvitaṃ ca me |
samarthanāṃ me pṛṣṭā tvaṃ prayaccha śucilāpini || 33 ||
प्रद्युम्नः स्याद्यथा भर्ता स मे वृष्णिकुलोद्भवः ।
अत्यन्तवैरी दैत्यानामुद्वेजनकरो हरिः ॥ ३४ ॥
pradyumnaḥ syādyathā bhartā sa me vṛṣṇikulodbhavaḥ |
atyantavairī daityānāmudvejanakaro hariḥ || 34 ||
असुराणां स्त्रियो वृद्धाः कथयन्त्यो मया श्रुताः ।
प्रद्युम्नस्य तथा जन्म पुरस्तादपि मे श्रुतम् ॥ ३५ ॥
asurāṇāṃ striyo vṛddhāḥ kathayantyo mayā śrutāḥ |
pradyumnasya tathā janma purastādapi me śrutam || 35 ||
यथा च तेन निहतो बलवान् कालशम्बरः ।
हृदि मे वर्तते नित्यं प्रद्युम्नः खलु सत्तमे ॥ ३६ ॥
yathā ca tena nihato balavān kālaśambaraḥ |
hṛdi me vartate nityaṃ pradyumnaḥ khalu sattame || 36 ||
हेतुः स नास्ति स्यात् तेन यथा मम समागमः ।
दासी तवाहं सख्यार्हे दूत्ये त्वां च विसर्जये ॥ ३७ ॥
hetuḥ sa nāsti syāt tena yathā mama samāgamaḥ |
dāsī tavāhaṃ sakhyārhe dūtye tvāṃ ca visarjaye || 37 ||
पण्डितासि वदोपायं मम तस्य च संगमे ।
ततस्तां सान्त्वयित्वा सा प्रहसन्तीदमब्रवीत् ॥ ३८ ॥
paṇḍitāsi vadopāyaṃ mama tasya ca saṃgame |
tatastāṃ sāntvayitvā sā prahasantīdamabravīt || 38 ||
शुचिमुख्युवाच ।
तत्र दूती गमिष्यामि तवाहं चारुहासिनि ।
इमां भक्तिं तवोदारां प्रवक्ष्यामि शुचिस्मिते ॥ ३९ ॥
śucimukhyuvāca |
tatra dūtī gamiṣyāmi tavāhaṃ cāruhāsini |
imāṃ bhaktiṃ tavodārāṃ pravakṣyāmi śucismite || 39 ||
तथा चैव करिष्यामि यथैष्यति तवान्तिकम् ।
साक्षात्कामेन सुश्रोणि भविष्यति सकामिनी ॥ ४० ॥
tathā caiva kariṣyāmi yathaiṣyati tavāntikam |
sākṣātkāmena suśroṇi bhaviṣyati sakāminī || 40 ||
इति मे भाषितं नित्यं स्मरेथाः शुचिलोचने ।
कथाकुशलतां पित्रे कथयस्वायतेक्षणे ॥ ४१ ॥
iti me bhāṣitaṃ nityaṃ smarethāḥ śucilocane |
kathākuśalatāṃ pitre kathayasvāyatekṣaṇe || 41 ||
मम त्वं तत्र मे देवि हितं सम्यक् प्रपत्स्यसे ।
इत्युक्ता सा तथा चक्रे यत्तत् सा तामथाब्रवीत् ॥ ४२ ॥
mama tvaṃ tatra me devi hitaṃ samyak prapatsyase |
ityuktā sā tathā cakre yattat sā tāmathābravīt || 42 ||
दानवेन्द्रश्च तां हंसीं पप्रच्छान्तःपुरे तदा ।
प्रभावत्या समाख्याता कथाकुशलता तव ॥ ४३ ॥
dānavendraśca tāṃ haṃsīṃ papracchāntaḥpure tadā |
prabhāvatyā samākhyātā kathākuśalatā tava || 43 ||
तत्त्वं शुचिमुखि ब्रूहि कथां योग्यतया वरे ।
किं त्वया दृष्टमाश्चर्यं जगत्युत्तमपक्षिणि ॥ ४४ ॥
tattvaṃ śucimukhi brūhi kathāṃ yogyatayā vare |
kiṃ tvayā dṛṣṭamāścaryaṃ jagatyuttamapakṣiṇi || 44 ||
अदृष्टपूर्वमन्यैर्वा योग्यायोग्यमनिन्दिते ।
सोवाच वज्रनाभं तु हंसी नरवरोत्तम ॥ ४५ ॥
adṛṣṭapūrvamanyairvā yogyāyogyamanindite |
sovāca vajranābhaṃ tu haṃsī naravarottama || 45 ||
श्रूयतामित्यथामन्त्र्य दानवेन्द्रं महाद्युतिम् ।
दृष्टा मे शाण्डिली नाम साध्वी दानवसत्तम ।
आश्चर्यं कर्म कुर्वन्ती मेरुपार्श्वे मनस्विनी ॥ ४६ ॥
śrūyatāmityathāmantrya dānavendraṃ mahādyutim |
dṛṣṭā me śāṇḍilī nāma sādhvī dānavasattama |
āścaryaṃ karma kurvantī merupārśve manasvinī || 46 ||
सुमनाश्चैव कौशल्या सर्वभूतहिते रता ।
कथंचिद् वरशाण्डिल्याः शैलपुत्र्याः शुभा सखी ॥ ४७ ॥
sumanāścaiva kauśalyā sarvabhūtahite ratā |
kathaṃcid varaśāṇḍilyāḥ śailaputryāḥ śubhā sakhī || 47 ||
नटश्चैव मया दृष्टो मुनिदत्तवरः शुभः ।
कामरूपी च भोज्यश्च त्रैलोक्ये नित्यसम्मतः ॥ ४८ ॥
naṭaścaiva mayā dṛṣṭo munidattavaraḥ śubhaḥ |
kāmarūpī ca bhojyaśca trailokye nityasammataḥ || 48 ||
कुरून् यात्युत्तरान् वीर कालाम्रद्वीपमेव च ।
भद्राश्वान् केतुमालांश्च द्वीपानन्यांस्तथानघ ॥ ४९ ॥
kurūn yātyuttarān vīra kālāmradvīpameva ca |
bhadrāśvān ketumālāṃśca dvīpānanyāṃstathānagha || 49 ||
देवगन्धर्वगेयानि नृत्यानि विविधानि च ।
स वेत्ति देवान् नृत्येन विस्मापयति सर्वथा ॥ ५० ॥
devagandharvageyāni nṛtyāni vividhāni ca |
sa vetti devān nṛtyena vismāpayati sarvathā || 50 ||
वज्रनाभ उवाच ।
श्रुतमेतन्मया हंसि न चिरादिव विस्तरम् ।
चारणानां कथयतां सिद्धानां च महात्मनाम् ॥ ५१ ॥
vajranābha uvāca |
śrutametanmayā haṃsi na cirādiva vistaram |
cāraṇānāṃ kathayatāṃ siddhānāṃ ca mahātmanām || 51 ||
कुतूहलं ममाप्यस्ति सर्वथा पक्षिनन्दिनि ।
नटे दत्तवरे तस्मिन् संस्तवस्तु न विद्यते ॥ ५२ ॥
kutūhalaṃ mamāpyasti sarvathā pakṣinandini |
naṭe dattavare tasmin saṃstavastu na vidyate || 52 ||
हंस्युवाच ।
सप्तद्वीपान् विचरति नटः स दितिजोत्तम ।
गुणवन्तं जनं श्रुत्वा गुणकार्यः स सर्वथा ॥ ५३ ॥
haṃsyuvāca |
saptadvīpān vicarati naṭaḥ sa ditijottama |
guṇavantaṃ janaṃ śrutvā guṇakāryaḥ sa sarvathā || 53 ||
तव चेच्छृणुयाद् वीर सद्भूतं गुणविस्तरम् ।
नटं तदागतं विद्धि पुरं तव महासुर ॥ ५४ ॥
tava cecchṛṇuyād vīra sadbhūtaṃ guṇavistaram |
naṭaṃ tadāgataṃ viddhi puraṃ tava mahāsura || 54 ||
वज्रनाभ उवाच ।
उपायः सृजतां हंसि येनेह स नटः शुभे ।
आगच्छेन्मम भद्रं ते विषयं पक्षिनन्दिनि ॥ ५५ ॥
vajranābha uvāca |
upāyaḥ sṛjatāṃ haṃsi yeneha sa naṭaḥ śubhe |
āgacchenmama bhadraṃ te viṣayaṃ pakṣinandini || 55 ||
ते हंसा वज्रनाभेन कार्यहेतोर्विसर्जिताः ।
देवेन्द्रायाथ कृष्णाय शशंसुः सर्वमेव तत् ॥ ५६ ॥
te haṃsā vajranābhena kāryahetorvisarjitāḥ |
devendrāyātha kṛṣṇāya śaśaṃsuḥ sarvameva tat || 56 ||
अधोक्षजेन प्रद्युम्नो नियुक्तस्तत्र कर्मणि ।
प्रभावत्याश्च संसर्गे वज्रनाभवधे तथा ॥ ५७ ॥
adhokṣajena pradyumno niyuktastatra karmaṇi |
prabhāvatyāśca saṃsarge vajranābhavadhe tathā || 57 ||
दैवीं मायां समाश्रित्य संविधाय हरिर्नटम् ।
नटवेषेण भैमानां प्रेषयामास भारत ॥ ५८ ॥
daivīṃ māyāṃ samāśritya saṃvidhāya harirnaṭam |
naṭaveṣeṇa bhaimānāṃ preṣayāmāsa bhārata || 58 ||
प्रद्युम्नं नायकं कृत्वा साम्बं कृत्वा विदूषकम् ।
पारिपार्श्वे गदं वीरमन्यान् भैमांस्तथैव च ॥ ५९ ॥
pradyumnaṃ nāyakaṃ kṛtvā sāmbaṃ kṛtvā vidūṣakam |
pāripārśve gadaṃ vīramanyān bhaimāṃstathaiva ca || 59 ||
वारमुख्या नटीः कृत्वा तत्तूर्यसदृशास्तदा ।
तथैव भद्रं भद्रस्य सहायांश्च तथाविधान् ॥ ६० ॥
vāramukhyā naṭīḥ kṛtvā tattūryasadṛśāstadā |
tathaiva bhadraṃ bhadrasya sahāyāṃśca tathāvidhān || 60 ||
प्रद्युम्नविहितं रम्यं विमानं ते महारथाः ।
जग्मुरारुह्य कार्यार्थं देवानाममितौजसाम् ॥ ६१ ॥
pradyumnavihitaṃ ramyaṃ vimānaṃ te mahārathāḥ |
jagmurāruhya kāryārthaṃ devānāmamitaujasām || 61 ||
एकैकस्य समा रूपे पुरुषाः पुरुषस्य ते ।
स्त्रीणां च सदृशाः सर्वे ते स्वरूपैर्नराधिपाः ॥ ६२ ॥
ekaikasya samā rūpe puruṣāḥ puruṣasya te |
strīṇāṃ ca sadṛśāḥ sarve te svarūpairnarādhipāḥ || 62 ||
ते वज्रनगरस्याथ शाखानगरमुत्तमम् ।
जग्मुर्दानवसंकीर्णं सुपुरं नाम नामतः ॥ ६३ ॥
te vajranagarasyātha śākhānagaramuttamam |
jagmurdānavasaṃkīrṇaṃ supuraṃ nāma nāmataḥ || 63 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).