Skip to content

विष्णुपर्व · अध्यायः ९३

Trinavatitamo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

62 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

त्रिनवतितमोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । ततः सुपुरवासीनामसुराणां नराधिप । ददावाज्ञां वज्रनाभो दीयतां गृहमुत्तमम् ॥ १ ॥

trinavatitamo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | tataḥ supuravāsīnāmasurāṇāṃ narādhipa | dadāvājñāṃ vajranābho dīyatāṃ gṛhamuttamam || 1 ||

Report an error

आतिथ्यं क्रियतामेषां बहुरत्नमुपायनम् । वासांसि सुविचित्राणि सुखाय जनरञ्जनम् ॥ २ ॥

ātithyaṃ kriyatāmeṣāṃ bahuratnamupāyanam | vāsāṃsi suvicitrāṇi sukhāya janarañjanam || 2 ||

Report an error

भर्तुराज्ञां समालभ्य तथा चक्रुश्च सर्वशः । पूर्वश्रुतो नटः प्राप्तः कौतूहलमजीजनत् ॥ ३ ॥

bharturājñāṃ samālabhya tathā cakruśca sarvaśaḥ | pūrvaśruto naṭaḥ prāptaḥ kautūhalamajījanat || 3 ||

Report an error

नटस्याथ ददुर्दैत्याः सत्कारं परया मुदा । पर्यायार्थे ददुश्चापि रत्नानि सुबहून्यथ ॥ ४ ॥

naṭasyātha dadurdaityāḥ satkāraṃ parayā mudā | paryāyārthe daduścāpi ratnāni subahūnyatha || 4 ||

Report an error

ततः स ननृते तत्र वरदत्तो नटस्तथा । सुपुरे पुरवासीनां परं हर्षं समादधत् ॥ ५ ॥

tataḥ sa nanṛte tatra varadatto naṭastathā | supure puravāsīnāṃ paraṃ harṣaṃ samādadhat || 5 ||

Report an error

रामायणं महाकाव्यमुद्दिश्य नाटकं कृतम् । जन्म विष्णोरमेयस्य राक्षसेन्द्रवधेप्सया ॥ ६ ॥

rāmāyaṇaṃ mahākāvyamuddiśya nāṭakaṃ kṛtam | janma viṣṇorameyasya rākṣasendravadhepsayā || 6 ||

Report an error

लोमपादो दशरथ ऋष्यशृङ्गं महामुनिम् । शान्तामप्यानयामास गणिकाभिः सहानघ ॥ ७ ॥

lomapādo daśaratha ṛṣyaśṛṅgaṃ mahāmunim | śāntāmapyānayāmāsa gaṇikābhiḥ sahānagha || 7 ||

Report an error

रामलक्ष्यणशत्रुघ्ना भरतश्चैव भारत । ऋष्यशृङ्गश्च शान्ता च तथारूपैर्नटैः कृताः ॥ ८ ॥

rāmalakṣyaṇaśatrughnā bharataścaiva bhārata | ṛṣyaśṛṅgaśca śāntā ca tathārūpairnaṭaiḥ kṛtāḥ || 8 ||

Report an error

तत्कालजीविनो वृद्धा दानवा विस्मये गताः । आचचक्षुश्च तेषां वै रूपतुल्यत्वमच्युत ॥ ९ ॥

tatkālajīvino vṛddhā dānavā vismaye gatāḥ | ācacakṣuśca teṣāṃ vai rūpatulyatvamacyuta || 9 ||

Report an error

संस्फाराभिनयौ तेषां प्रस्तावानां च धारणम् । दृष्ट्वा सर्वे प्रवेशं च दानवा विस्मयं गताः ॥ १० ॥

saṃsphārābhinayau teṣāṃ prastāvānāṃ ca dhāraṇam | dṛṣṭvā sarve praveśaṃ ca dānavā vismayaṃ gatāḥ || 10 ||

Report an error

ते रक्ता विस्मयं नेदुरसुराः परया मुदा । उत्थायोत्थाय नाट्यस्य विषयेषु पुनः पुनः ॥ ११ ॥

te raktā vismayaṃ nedurasurāḥ parayā mudā | utthāyotthāya nāṭyasya viṣayeṣu punaḥ punaḥ || 11 ||

Report an error

ददुर्वस्त्राणि तुष्टाश्च ग्रैवेयवलयानि च । हारान् मनोहरांश्चैव हेमवैडूर्यभूषितान् ॥ १२ ॥

dadurvastrāṇi tuṣṭāśca graiveyavalayāni ca | hārān manoharāṃścaiva hemavaiḍūryabhūṣitān || 12 ||

Report an error

पृथगर्थेषु दत्तेषु लोकैस्ते तुष्टुवुर्नटाः । असुरांश्च मुनींश्चैव गोत्रैरभिजनैरपि ॥ १३ ॥

pṛthagartheṣu datteṣu lokaiste tuṣṭuvurnaṭāḥ | asurāṃśca munīṃścaiva gotrairabhijanairapi || 13 ||

Report an error

प्रेषितं वज्रनाभस्य शाखानगरवासिभिः । नटस्य दिव्यरूपस्य नरेन्द्रागमनं तदा ॥ १४ ॥

preṣitaṃ vajranābhasya śākhānagaravāsibhiḥ | naṭasya divyarūpasya narendrāgamanaṃ tadā || 14 ||

Report an error

। पुरा श्रुतार्थो दैत्येन्द्रः प्रेषयामास भारत । आनीयतां वज्रपुरं नटोऽसाविति हर्षितः ॥ १५ ॥

| purā śrutārtho daityendraḥ preṣayāmāsa bhārata | ānīyatāṃ vajrapuraṃ naṭo'sāviti harṣitaḥ || 15 ||

Report an error

दानवेन्द्रवचः श्रुत्वा शाखानगरवासिभिः । नीता वज्रपुरं रम्यं नटवेषेण यादवाः ॥ १६ ॥

dānavendravacaḥ śrutvā śākhānagaravāsibhiḥ | nītā vajrapuraṃ ramyaṃ naṭaveṣeṇa yādavāḥ || 16 ||

Report an error

आवासश्च ततो दत्तः सुकृतो विश्वकर्मणा । एष्टव्यं यश्च तत् सर्वं दत्तं शतगुणोत्तरम् ॥ १७ ॥

āvāsaśca tato dattaḥ sukṛto viśvakarmaṇā | eṣṭavyaṃ yaśca tat sarvaṃ dattaṃ śataguṇottaram || 17 ||

Report an error

अथ कालोत्सवं चक्रे वज्रनाभो महासुरः । कारयामास रम्यं च चमूवाटं प्रहृष्टवान् ॥ १८ ॥

atha kālotsavaṃ cakre vajranābho mahāsuraḥ | kārayāmāsa ramyaṃ ca camūvāṭaṃ prahṛṣṭavān || 18 ||

Report an error

ततस्तान् परिविश्रान्तान् प्रेक्षार्थाय प्रचोदयत् । दत्त्वा रत्नानि भूरीणि वज्रनाभो महाबलः ॥ १९ ॥

tatastān pariviśrāntān prekṣārthāya pracodayat | dattvā ratnāni bhūrīṇi vajranābho mahābalaḥ || 19 ||

Report an error

उपविष्टश्च तान् द्रष्टुं सह ज्ञातिभिरात्मवान् । छन्ने चान्तःपुरं स्थाप्य चक्षुर्दृश्ये नराधिप ॥ २० ॥

upaviṣṭaśca tān draṣṭuṃ saha jñātibhirātmavān | channe cāntaḥpuraṃ sthāpya cakṣurdṛśye narādhipa || 20 ||

Report an error

भैमापि बद्धनेपथ्या नटवेषधरास्तथा । कार्यार्थे भीमकर्माणो नृत्यार्थमुपचक्रमुः ॥ २१ ॥

bhaimāpi baddhanepathyā naṭaveṣadharāstathā | kāryārthe bhīmakarmāṇo nṛtyārthamupacakramuḥ || 21 ||

Report an error

ततो घनं ससुषिरं मुरजानकभूषितम् । तन्त्रीस्वरगणैर्विद्धानातोद्यानन्ववादयन् ॥ २२ ॥

tato ghanaṃ sasuṣiraṃ murajānakabhūṣitam | tantrīsvaragaṇairviddhānātodyānanvavādayan || 22 ||

Report an error

ततस्तु देवगान्धारं छालिक्यं श्रवणामृतम् । भैमस्त्रियः प्रजगिरे मनःश्रोत्रसुखावहम् ॥ २३ ॥

tatastu devagāndhāraṃ chālikyaṃ śravaṇāmṛtam | bhaimastriyaḥ prajagire manaḥśrotrasukhāvaham || 23 ||

Report an error

आगान्धारग्रामरागं गङ्गावतरणं तथा । विद्धमासारितं रम्यं जगिरे स्वरसम्पदा ॥ २४ ॥

āgāndhāragrāmarāgaṃ gaṅgāvataraṇaṃ tathā | viddhamāsāritaṃ ramyaṃ jagire svarasampadā || 24 ||

Report an error

लयतालसमं श्रुत्वा गङ्गावतरणं शुभम् । असुरांस्तोषयामासुरुत्थायोत्थाय भारत ॥ २५ ॥

layatālasamaṃ śrutvā gaṅgāvataraṇaṃ śubham | asurāṃstoṣayāmāsurutthāyotthāya bhārata || 25 ||

Report an error

नान्दिं च वादयामासुः प्रद्युम्नो गद एव च । साम्बश्च वीर्यसम्पन्नः कार्यार्थं नटतां गतः ॥ २६ ॥

nāndiṃ ca vādayāmāsuḥ pradyumno gada eva ca | sāmbaśca vīryasampannaḥ kāryārthaṃ naṭatāṃ gataḥ || 26 ||

Report an error

नान्द्यन्ते च तदा श्लोकं गङ्गावतरणाश्रितम् । रौक्मिणेयस्तदोवाच सम्यक् स्वभिनयान्वितम् ॥ २७ ॥

nāndyante ca tadā ślokaṃ gaṅgāvataraṇāśritam | raukmiṇeyastadovāca samyak svabhinayānvitam || 27 ||

Report an error

रम्भाभिसारं कौबेरं नाटकं ननृतुस्ततः । शूरो रावणरूपेण रम्भावेषा मनोवती ॥ २८ ॥

rambhābhisāraṃ kauberaṃ nāṭakaṃ nanṛtustataḥ | śūro rāvaṇarūpeṇa rambhāveṣā manovatī || 28 ||

Report an error

नलकूबरस्तु प्रद्युम्नः साम्बस्तस्य विदूषकः । कैलासो रूपितश्चापि मायया यदुनन्दनैः ॥ २९ ॥

nalakūbarastu pradyumnaḥ sāmbastasya vidūṣakaḥ | kailāso rūpitaścāpi māyayā yadunandanaiḥ || 29 ||

Report an error

शापश्च दत्तः क्रुद्धेन रावणस्य दुरात्मनः । नलकूबरेण च यथा रम्भा चाप्यथ सान्त्विता ॥ ३० ॥

śāpaśca dattaḥ kruddhena rāvaṇasya durātmanaḥ | nalakūbareṇa ca yathā rambhā cāpyatha sāntvitā || 30 ||

Report an error

एतत् प्रकरणं वीरा ननृतुर्यदुनन्दनाः । नारदस्य मुनेः कीर्तिं सर्वज्ञस्य महात्मनः ॥ ३१ ॥

etat prakaraṇaṃ vīrā nanṛturyadunandanāḥ | nāradasya muneḥ kīrtiṃ sarvajñasya mahātmanaḥ || 31 ||

Report an error

पादोद्धारेण नृत्येन तथैवाभिनयेन च । तुष्ढुवुर्दानवा वीरा भैमानामतितेजसाम् ॥ ३२ ॥

pādoddhāreṇa nṛtyena tathaivābhinayena ca | tuṣḍhuvurdānavā vīrā bhaimānāmatitejasām || 32 ||

Report an error

ते ददुर्वस्त्रमुख्यानि रत्नान्याभरणानि च । हारांस्तरलविद्धांश्च वैडूर्यमणिभूषितान् ॥ ३३ ॥

te dadurvastramukhyāni ratnānyābharaṇāni ca | hārāṃstaralaviddhāṃśca vaiḍūryamaṇibhūṣitān || 33 ||

Report an error

विमानानि विचित्राणि रथांश्चाकाशगामिनः । गजानाकाशगांश्चैव दिव्यनागकुलोद्भवान् ॥ ३४ ॥

vimānāni vicitrāṇi rathāṃścākāśagāminaḥ | gajānākāśagāṃścaiva divyanāgakulodbhavān || 34 ||

Report an error

चन्दनानि च दिव्यानि शीतानि रसवन्ति च । गुरूण्यगुरुमुख्यानि गन्धाढ्यानि च भारत ॥ ३५ ॥

candanāni ca divyāni śītāni rasavanti ca | gurūṇyagurumukhyāni gandhāḍhyāni ca bhārata || 35 ||

Report an error

चिन्तामणीनुदारांश्च चिन्तिते सर्वकामदान् । प्रेक्षासु तासु बह्वीषु ददन्तो दानवास्तथा ॥ ३६ ॥

cintāmaṇīnudārāṃśca cintite sarvakāmadān | prekṣāsu tāsu bahvīṣu dadanto dānavāstathā || 36 ||

Report an error

धनरत्नैर्विरहिताः कृताः पुरुषसत्तम । स्त्रियो दानवमुख्यानां तथैव च जनेश्वर ॥ ३७ ॥

dhanaratnairvirahitāḥ kṛtāḥ puruṣasattama | striyo dānavamukhyānāṃ tathaiva ca janeśvara || 37 ||

Report an error

ततो हंसी प्रभावत्याः सखी प्राह प्रभावतीम् । गतास्मि द्वारकां रम्यां भैमगुप्तामनिन्दिते ॥ ३८ ॥

tato haṃsī prabhāvatyāḥ sakhī prāha prabhāvatīm | gatāsmi dvārakāṃ ramyāṃ bhaimaguptāmanindite || 38 ||

Report an error

प्रद्युम्नश्च मया दृष्टो विविक्ते चारुलोचने । भक्तिश्च कथिता तस्य मया तव शुचिस्मिते ॥ ३९ ॥

pradyumnaśca mayā dṛṣṭo vivikte cārulocane | bhaktiśca kathitā tasya mayā tava śucismite || 39 ||

Report an error

तेन हृष्टेन कालश्च कृतः कमललोचने । अद्य प्रदोषसमये त्वया सह समागमे ॥ ४० ॥

tena hṛṣṭena kālaśca kṛtaḥ kamalalocane | adya pradoṣasamaye tvayā saha samāgame || 40 ||

Report an error

तदद्य रुचिरश्रोणि तव प्रियसमागमः । न ह्यात्मवति भाषन्ति मिथ्या भैमकुलोद्भवाः ॥ ४१ ॥

tadadya ruciraśroṇi tava priyasamāgamaḥ | na hyātmavati bhāṣanti mithyā bhaimakulodbhavāḥ || 41 ||

Report an error

ततः प्रभावती हृष्टा हंसीं तामिदमब्रवीत् । उषितासि ममावासे स्वप्तुमर्हसि सुन्दरि ॥ ४२ ॥

tataḥ prabhāvatī hṛṣṭā haṃsīṃ tāmidamabravīt | uṣitāsi mamāvāse svaptumarhasi sundari || 42 ||

Report an error

त्वयाहं सहिताऽऽवासे द्रष्टुमिच्छामि कैशविम् । निःसाध्वसा भविष्यामि त्वया सह विहङ्गमे ॥ ४३ ॥

tvayāhaṃ sahitā''vāse draṣṭumicchāmi kaiśavim | niḥsādhvasā bhaviṣyāmi tvayā saha vihaṅgame || 43 ||

Report an error

हंसी तथेति चोवाच सखीं कमललोचनाम् । आरुरोह च तद्धर्म्यं प्रभावत्या विहङ्गमा ॥ ४४ ॥

haṃsī tatheti covāca sakhīṃ kamalalocanām | āruroha ca taddharmyaṃ prabhāvatyā vihaṅgamā || 44 ||

Report an error

विश्वकर्मकृते तत्र हर्म्यपृष्ठे प्रभावती । संविधानं चकाराशु प्रद्युम्नागमनक्षमम् ॥ ४५ ॥

viśvakarmakṛte tatra harmyapṛṣṭhe prabhāvatī | saṃvidhānaṃ cakārāśu pradyumnāgamanakṣamam || 45 ||

Report an error

तस्मिन् कृते संविधाने काममानयितुं ययौ । प्रभावतीमनुज्ञाप्य हंसी वायुसमा गतौ ॥ ४६ ॥

tasmin kṛte saṃvidhāne kāmamānayituṃ yayau | prabhāvatīmanujñāpya haṃsī vāyusamā gatau || 46 ||

Report an error

नटवेषधरं कामं गत्वोवाच शुचिस्मिता । अद्य भूतः स भगवन् समयो वर्तते निशि ॥ ४७ ॥

naṭaveṣadharaṃ kāmaṃ gatvovāca śucismitā | adya bhūtaḥ sa bhagavan samayo vartate niśi || 47 ||

Report an error

तथेति प्राह तां कामः सा निवृत्ताथ पक्षिणी । अभ्यागता च सा हंसी प्रभावतिमथाब्रवीत् । अभ्येति रौक्मिणेयोऽसावाश्वसायतलोचने ॥ ४८ ॥

tatheti prāha tāṃ kāmaḥ sā nivṛttātha pakṣiṇī | abhyāgatā ca sā haṃsī prabhāvatimathābravīt | abhyeti raukmiṇeyo'sāvāśvasāyatalocane || 48 ||

Report an error

प्रद्युम्नो नीयमानं तु ददृशे माल्यमात्मवान् । भ्रमरैरावृतं वीरः सुगन्धमरिमर्दनः ॥ ४९ ॥

pradyumno nīyamānaṃ tu dadṛśe mālyamātmavān | bhramarairāvṛtaṃ vīraḥ sugandhamarimardanaḥ || 49 ||

Report an error

निलिल्ये तत्र माल्ये तु भूत्वा मधुकरस्तदा । प्रभावत्या नीयमाने विदितार्थः प्रतापवान् ॥ ५० ॥

nililye tatra mālye tu bhūtvā madhukarastadā | prabhāvatyā nīyamāne viditārthaḥ pratāpavān || 50 ||

Report an error

प्रवेशितं च तन्माल्यं स्त्रीभिर्मधुकरायुतम् । उपनीतं प्रभावत्यै स्त्रीभिस्तद् भ्रमरावृतम् ॥ ५१ ॥

praveśitaṃ ca tanmālyaṃ strībhirmadhukarāyutam | upanītaṃ prabhāvatyai strībhistad bhramarāvṛtam || 51 ||

Report an error

अविदूरे च विन्यस्तं प्रभावत्या जनाधिप । भ्रमरास्ते ययुः सौम्य संध्याकाले ह्युपस्थिते ॥ ५२ ॥

avidūre ca vinyastaṃ prabhāvatyā janādhipa | bhramarāste yayuḥ saumya saṃdhyākāle hyupasthite || 52 ||

Report an error

स भैमप्रवरो वीरस्तैः सहायैर्विहीनतः । कर्णोत्पले प्रभावत्या निलिल्ये शनकैरिव ॥ ५३ ॥

sa bhaimapravaro vīrastaiḥ sahāyairvihīnataḥ | karṇotpale prabhāvatyā nililye śanakairiva || 53 ||

Report an error

ततः प्रभावती हंसीमुवाच वदतां वरा । उद्यतं पूर्णचन्द्रं सा समीक्ष्यातिमनोहरम् ॥ ५४ ॥

tataḥ prabhāvatī haṃsīmuvāca vadatāṃ varā | udyataṃ pūrṇacandraṃ sā samīkṣyātimanoharam || 54 ||

Report an error

सखि दह्यन्ति मेऽङ्गानि मुखं च परिशुष्यति । औत्सुक्यं हृदि चातीव कोऽयं व्याधिरनौषधः ॥ ५५ ॥

sakhi dahyanti me'ṅgāni mukhaṃ ca pariśuṣyati | autsukyaṃ hṛdi cātīva ko'yaṃ vyādhiranauṣadhaḥ || 55 ||

Report an error

दधद् द्विगुणमौत्सुक्यमसौ पूर्णनिशाकरः । नवोदितः शीतरश्मिः सख्यं हरति च प्रियः ॥ ५६ ॥

dadhad dviguṇamautsukyamasau pūrṇaniśākaraḥ | navoditaḥ śītaraśmiḥ sakhyaṃ harati ca priyaḥ || 56 ||

Report an error

न दृष्टपूर्वो हि मया श्रुतमात्रेण काङ्क्षितः । अहो धूमयतेऽङ्गानि स्त्रीस्वभावस्य धिक् खलु ॥ ५७ ॥

na dṛṣṭapūrvo hi mayā śrutamātreṇa kāṅkṣitaḥ | aho dhūmayate'ṅgāni strīsvabhāvasya dhik khalu || 57 ||

Report an error

कल्पयामि यथाबुद्ध्या यदि नाभ्येति मे प्रियः । कुमुद्वतीगतं मार्गं हा गमिष्याम्यकिंचना ॥ ५८ ॥

kalpayāmi yathābuddhyā yadi nābhyeti me priyaḥ | kumudvatīgataṃ mārgaṃ hā gamiṣyāmyakiṃcanā || 58 ||

Report an error

मदनाशीविषेणास्मि हा हा दष्टा मनस्विनी । शीतवीर्याः प्रकृत्यैव जगतो ह्रादनाः सुखाः । दहन्ति मम गात्राणि किं नु चन्द्रगभस्तयः ॥ ५९ ॥

madanāśīviṣeṇāsmi hā hā daṣṭā manasvinī | śītavīryāḥ prakṛtyaiva jagato hrādanāḥ sukhāḥ | dahanti mama gātrāṇi kiṃ nu candragabhastayaḥ || 59 ||

Report an error

प्रकृत्या शीतलो वायुर्नानापुष्परजोवहः । दावाग्निसदृशो मेऽद्य दन्दहीति शुभां तनुम् ॥ ६० ॥

prakṛtyā śītalo vāyurnānāpuṣparajovahaḥ | dāvāgnisadṛśo me'dya dandahīti śubhāṃ tanum || 60 ||

Report an error

ततः संकल्पये एव स्थैर्यं कार्यमिवात्मनः । नावतिष्ठति निर्वीर्यं मनः सकल्पधर्षितम् ॥ ६१ ॥

tataḥ saṃkalpaye eva sthairyaṃ kāryamivātmanaḥ | nāvatiṣṭhati nirvīryaṃ manaḥ sakalpadharṣitam || 61 ||

Report an error

विमनस्कास्मि मुह्यामि वेपथुर्मे महान् हृदि । बम्भ्रमीति च मे दृष्टिर्हा हा यामि ध्रुवं क्षयम् ॥ ६२ ॥

vimanaskāsmi muhyāmi vepathurme mahān hṛdi | bambhramīti ca me dṛṣṭirhā hā yāmi dhruvaṃ kṣayam || 62 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).