विष्णुपर्व · अध्यायः ९३
Trinavatitamo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
62 verses·Sanskrit with transliteration
त्रिनवतितमोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
ततः सुपुरवासीनामसुराणां नराधिप ।
ददावाज्ञां वज्रनाभो दीयतां गृहमुत्तमम् ॥ १ ॥
trinavatitamo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
tataḥ supuravāsīnāmasurāṇāṃ narādhipa |
dadāvājñāṃ vajranābho dīyatāṃ gṛhamuttamam || 1 ||
आतिथ्यं क्रियतामेषां बहुरत्नमुपायनम् ।
वासांसि सुविचित्राणि सुखाय जनरञ्जनम् ॥ २ ॥
ātithyaṃ kriyatāmeṣāṃ bahuratnamupāyanam |
vāsāṃsi suvicitrāṇi sukhāya janarañjanam || 2 ||
भर्तुराज्ञां समालभ्य तथा चक्रुश्च सर्वशः ।
पूर्वश्रुतो नटः प्राप्तः कौतूहलमजीजनत् ॥ ३ ॥
bharturājñāṃ samālabhya tathā cakruśca sarvaśaḥ |
pūrvaśruto naṭaḥ prāptaḥ kautūhalamajījanat || 3 ||
नटस्याथ ददुर्दैत्याः सत्कारं परया मुदा ।
पर्यायार्थे ददुश्चापि रत्नानि सुबहून्यथ ॥ ४ ॥
naṭasyātha dadurdaityāḥ satkāraṃ parayā mudā |
paryāyārthe daduścāpi ratnāni subahūnyatha || 4 ||
ततः स ननृते तत्र वरदत्तो नटस्तथा ।
सुपुरे पुरवासीनां परं हर्षं समादधत् ॥ ५ ॥
tataḥ sa nanṛte tatra varadatto naṭastathā |
supure puravāsīnāṃ paraṃ harṣaṃ samādadhat || 5 ||
रामायणं महाकाव्यमुद्दिश्य नाटकं कृतम् ।
जन्म विष्णोरमेयस्य राक्षसेन्द्रवधेप्सया ॥ ६ ॥
rāmāyaṇaṃ mahākāvyamuddiśya nāṭakaṃ kṛtam |
janma viṣṇorameyasya rākṣasendravadhepsayā || 6 ||
लोमपादो दशरथ ऋष्यशृङ्गं महामुनिम् ।
शान्तामप्यानयामास गणिकाभिः सहानघ ॥ ७ ॥
lomapādo daśaratha ṛṣyaśṛṅgaṃ mahāmunim |
śāntāmapyānayāmāsa gaṇikābhiḥ sahānagha || 7 ||
रामलक्ष्यणशत्रुघ्ना भरतश्चैव भारत ।
ऋष्यशृङ्गश्च शान्ता च तथारूपैर्नटैः कृताः ॥ ८ ॥
rāmalakṣyaṇaśatrughnā bharataścaiva bhārata |
ṛṣyaśṛṅgaśca śāntā ca tathārūpairnaṭaiḥ kṛtāḥ || 8 ||
तत्कालजीविनो वृद्धा दानवा विस्मये गताः ।
आचचक्षुश्च तेषां वै रूपतुल्यत्वमच्युत ॥ ९ ॥
tatkālajīvino vṛddhā dānavā vismaye gatāḥ |
ācacakṣuśca teṣāṃ vai rūpatulyatvamacyuta || 9 ||
संस्फाराभिनयौ तेषां प्रस्तावानां च धारणम् ।
दृष्ट्वा सर्वे प्रवेशं च दानवा विस्मयं गताः ॥ १० ॥
saṃsphārābhinayau teṣāṃ prastāvānāṃ ca dhāraṇam |
dṛṣṭvā sarve praveśaṃ ca dānavā vismayaṃ gatāḥ || 10 ||
ते रक्ता विस्मयं नेदुरसुराः परया मुदा ।
उत्थायोत्थाय नाट्यस्य विषयेषु पुनः पुनः ॥ ११ ॥
te raktā vismayaṃ nedurasurāḥ parayā mudā |
utthāyotthāya nāṭyasya viṣayeṣu punaḥ punaḥ || 11 ||
ददुर्वस्त्राणि तुष्टाश्च ग्रैवेयवलयानि च ।
हारान् मनोहरांश्चैव हेमवैडूर्यभूषितान् ॥ १२ ॥
dadurvastrāṇi tuṣṭāśca graiveyavalayāni ca |
hārān manoharāṃścaiva hemavaiḍūryabhūṣitān || 12 ||
पृथगर्थेषु दत्तेषु लोकैस्ते तुष्टुवुर्नटाः ।
असुरांश्च मुनींश्चैव गोत्रैरभिजनैरपि ॥ १३ ॥
pṛthagartheṣu datteṣu lokaiste tuṣṭuvurnaṭāḥ |
asurāṃśca munīṃścaiva gotrairabhijanairapi || 13 ||
प्रेषितं वज्रनाभस्य शाखानगरवासिभिः ।
नटस्य दिव्यरूपस्य नरेन्द्रागमनं तदा ॥ १४ ॥
preṣitaṃ vajranābhasya śākhānagaravāsibhiḥ |
naṭasya divyarūpasya narendrāgamanaṃ tadā || 14 ||
।
पुरा श्रुतार्थो दैत्येन्द्रः प्रेषयामास भारत ।
आनीयतां वज्रपुरं नटोऽसाविति हर्षितः ॥ १५ ॥
|
purā śrutārtho daityendraḥ preṣayāmāsa bhārata |
ānīyatāṃ vajrapuraṃ naṭo'sāviti harṣitaḥ || 15 ||
दानवेन्द्रवचः श्रुत्वा शाखानगरवासिभिः ।
नीता वज्रपुरं रम्यं नटवेषेण यादवाः ॥ १६ ॥
dānavendravacaḥ śrutvā śākhānagaravāsibhiḥ |
nītā vajrapuraṃ ramyaṃ naṭaveṣeṇa yādavāḥ || 16 ||
आवासश्च ततो दत्तः सुकृतो विश्वकर्मणा ।
एष्टव्यं यश्च तत् सर्वं दत्तं शतगुणोत्तरम् ॥ १७ ॥
āvāsaśca tato dattaḥ sukṛto viśvakarmaṇā |
eṣṭavyaṃ yaśca tat sarvaṃ dattaṃ śataguṇottaram || 17 ||
अथ कालोत्सवं चक्रे वज्रनाभो महासुरः ।
कारयामास रम्यं च चमूवाटं प्रहृष्टवान् ॥ १८ ॥
atha kālotsavaṃ cakre vajranābho mahāsuraḥ |
kārayāmāsa ramyaṃ ca camūvāṭaṃ prahṛṣṭavān || 18 ||
ततस्तान् परिविश्रान्तान् प्रेक्षार्थाय प्रचोदयत् ।
दत्त्वा रत्नानि भूरीणि वज्रनाभो महाबलः ॥ १९ ॥
tatastān pariviśrāntān prekṣārthāya pracodayat |
dattvā ratnāni bhūrīṇi vajranābho mahābalaḥ || 19 ||
उपविष्टश्च तान् द्रष्टुं सह ज्ञातिभिरात्मवान् ।
छन्ने चान्तःपुरं स्थाप्य चक्षुर्दृश्ये नराधिप ॥ २० ॥
upaviṣṭaśca tān draṣṭuṃ saha jñātibhirātmavān |
channe cāntaḥpuraṃ sthāpya cakṣurdṛśye narādhipa || 20 ||
भैमापि बद्धनेपथ्या नटवेषधरास्तथा ।
कार्यार्थे भीमकर्माणो नृत्यार्थमुपचक्रमुः ॥ २१ ॥
bhaimāpi baddhanepathyā naṭaveṣadharāstathā |
kāryārthe bhīmakarmāṇo nṛtyārthamupacakramuḥ || 21 ||
ततो घनं ससुषिरं मुरजानकभूषितम् ।
तन्त्रीस्वरगणैर्विद्धानातोद्यानन्ववादयन् ॥ २२ ॥
tato ghanaṃ sasuṣiraṃ murajānakabhūṣitam |
tantrīsvaragaṇairviddhānātodyānanvavādayan || 22 ||
ततस्तु देवगान्धारं छालिक्यं श्रवणामृतम् ।
भैमस्त्रियः प्रजगिरे मनःश्रोत्रसुखावहम् ॥ २३ ॥
tatastu devagāndhāraṃ chālikyaṃ śravaṇāmṛtam |
bhaimastriyaḥ prajagire manaḥśrotrasukhāvaham || 23 ||
आगान्धारग्रामरागं गङ्गावतरणं तथा ।
विद्धमासारितं रम्यं जगिरे स्वरसम्पदा ॥ २४ ॥
āgāndhāragrāmarāgaṃ gaṅgāvataraṇaṃ tathā |
viddhamāsāritaṃ ramyaṃ jagire svarasampadā || 24 ||
लयतालसमं श्रुत्वा गङ्गावतरणं शुभम् ।
असुरांस्तोषयामासुरुत्थायोत्थाय भारत ॥ २५ ॥
layatālasamaṃ śrutvā gaṅgāvataraṇaṃ śubham |
asurāṃstoṣayāmāsurutthāyotthāya bhārata || 25 ||
नान्दिं च वादयामासुः प्रद्युम्नो गद एव च ।
साम्बश्च वीर्यसम्पन्नः कार्यार्थं नटतां गतः ॥ २६ ॥
nāndiṃ ca vādayāmāsuḥ pradyumno gada eva ca |
sāmbaśca vīryasampannaḥ kāryārthaṃ naṭatāṃ gataḥ || 26 ||
नान्द्यन्ते च तदा श्लोकं गङ्गावतरणाश्रितम् ।
रौक्मिणेयस्तदोवाच सम्यक् स्वभिनयान्वितम् ॥ २७ ॥
nāndyante ca tadā ślokaṃ gaṅgāvataraṇāśritam |
raukmiṇeyastadovāca samyak svabhinayānvitam || 27 ||
रम्भाभिसारं कौबेरं नाटकं ननृतुस्ततः ।
शूरो रावणरूपेण रम्भावेषा मनोवती ॥ २८ ॥
rambhābhisāraṃ kauberaṃ nāṭakaṃ nanṛtustataḥ |
śūro rāvaṇarūpeṇa rambhāveṣā manovatī || 28 ||
नलकूबरस्तु प्रद्युम्नः साम्बस्तस्य विदूषकः ।
कैलासो रूपितश्चापि मायया यदुनन्दनैः ॥ २९ ॥
nalakūbarastu pradyumnaḥ sāmbastasya vidūṣakaḥ |
kailāso rūpitaścāpi māyayā yadunandanaiḥ || 29 ||
शापश्च दत्तः क्रुद्धेन रावणस्य दुरात्मनः ।
नलकूबरेण च यथा रम्भा चाप्यथ सान्त्विता ॥ ३० ॥
śāpaśca dattaḥ kruddhena rāvaṇasya durātmanaḥ |
nalakūbareṇa ca yathā rambhā cāpyatha sāntvitā || 30 ||
एतत् प्रकरणं वीरा ननृतुर्यदुनन्दनाः ।
नारदस्य मुनेः कीर्तिं सर्वज्ञस्य महात्मनः ॥ ३१ ॥
etat prakaraṇaṃ vīrā nanṛturyadunandanāḥ |
nāradasya muneḥ kīrtiṃ sarvajñasya mahātmanaḥ || 31 ||
पादोद्धारेण नृत्येन तथैवाभिनयेन च ।
तुष्ढुवुर्दानवा वीरा भैमानामतितेजसाम् ॥ ३२ ॥
pādoddhāreṇa nṛtyena tathaivābhinayena ca |
tuṣḍhuvurdānavā vīrā bhaimānāmatitejasām || 32 ||
ते ददुर्वस्त्रमुख्यानि रत्नान्याभरणानि च ।
हारांस्तरलविद्धांश्च वैडूर्यमणिभूषितान् ॥ ३३ ॥
te dadurvastramukhyāni ratnānyābharaṇāni ca |
hārāṃstaralaviddhāṃśca vaiḍūryamaṇibhūṣitān || 33 ||
विमानानि विचित्राणि रथांश्चाकाशगामिनः ।
गजानाकाशगांश्चैव दिव्यनागकुलोद्भवान् ॥ ३४ ॥
vimānāni vicitrāṇi rathāṃścākāśagāminaḥ |
gajānākāśagāṃścaiva divyanāgakulodbhavān || 34 ||
चन्दनानि च दिव्यानि शीतानि रसवन्ति च ।
गुरूण्यगुरुमुख्यानि गन्धाढ्यानि च भारत ॥ ३५ ॥
candanāni ca divyāni śītāni rasavanti ca |
gurūṇyagurumukhyāni gandhāḍhyāni ca bhārata || 35 ||
चिन्तामणीनुदारांश्च चिन्तिते सर्वकामदान् ।
प्रेक्षासु तासु बह्वीषु ददन्तो दानवास्तथा ॥ ३६ ॥
cintāmaṇīnudārāṃśca cintite sarvakāmadān |
prekṣāsu tāsu bahvīṣu dadanto dānavāstathā || 36 ||
धनरत्नैर्विरहिताः कृताः पुरुषसत्तम ।
स्त्रियो दानवमुख्यानां तथैव च जनेश्वर ॥ ३७ ॥
dhanaratnairvirahitāḥ kṛtāḥ puruṣasattama |
striyo dānavamukhyānāṃ tathaiva ca janeśvara || 37 ||
ततो हंसी प्रभावत्याः सखी प्राह प्रभावतीम् ।
गतास्मि द्वारकां रम्यां भैमगुप्तामनिन्दिते ॥ ३८ ॥
tato haṃsī prabhāvatyāḥ sakhī prāha prabhāvatīm |
gatāsmi dvārakāṃ ramyāṃ bhaimaguptāmanindite || 38 ||
प्रद्युम्नश्च मया दृष्टो विविक्ते चारुलोचने ।
भक्तिश्च कथिता तस्य मया तव शुचिस्मिते ॥ ३९ ॥
pradyumnaśca mayā dṛṣṭo vivikte cārulocane |
bhaktiśca kathitā tasya mayā tava śucismite || 39 ||
तेन हृष्टेन कालश्च कृतः कमललोचने ।
अद्य प्रदोषसमये त्वया सह समागमे ॥ ४० ॥
tena hṛṣṭena kālaśca kṛtaḥ kamalalocane |
adya pradoṣasamaye tvayā saha samāgame || 40 ||
तदद्य रुचिरश्रोणि तव प्रियसमागमः ।
न ह्यात्मवति भाषन्ति मिथ्या भैमकुलोद्भवाः ॥ ४१ ॥
tadadya ruciraśroṇi tava priyasamāgamaḥ |
na hyātmavati bhāṣanti mithyā bhaimakulodbhavāḥ || 41 ||
ततः प्रभावती हृष्टा हंसीं तामिदमब्रवीत् ।
उषितासि ममावासे स्वप्तुमर्हसि सुन्दरि ॥ ४२ ॥
tataḥ prabhāvatī hṛṣṭā haṃsīṃ tāmidamabravīt |
uṣitāsi mamāvāse svaptumarhasi sundari || 42 ||
त्वयाहं सहिताऽऽवासे द्रष्टुमिच्छामि कैशविम् ।
निःसाध्वसा भविष्यामि त्वया सह विहङ्गमे ॥ ४३ ॥
tvayāhaṃ sahitā''vāse draṣṭumicchāmi kaiśavim |
niḥsādhvasā bhaviṣyāmi tvayā saha vihaṅgame || 43 ||
हंसी तथेति चोवाच सखीं कमललोचनाम् ।
आरुरोह च तद्धर्म्यं प्रभावत्या विहङ्गमा ॥ ४४ ॥
haṃsī tatheti covāca sakhīṃ kamalalocanām |
āruroha ca taddharmyaṃ prabhāvatyā vihaṅgamā || 44 ||
विश्वकर्मकृते तत्र हर्म्यपृष्ठे प्रभावती ।
संविधानं चकाराशु प्रद्युम्नागमनक्षमम् ॥ ४५ ॥
viśvakarmakṛte tatra harmyapṛṣṭhe prabhāvatī |
saṃvidhānaṃ cakārāśu pradyumnāgamanakṣamam || 45 ||
तस्मिन् कृते संविधाने काममानयितुं ययौ ।
प्रभावतीमनुज्ञाप्य हंसी वायुसमा गतौ ॥ ४६ ॥
tasmin kṛte saṃvidhāne kāmamānayituṃ yayau |
prabhāvatīmanujñāpya haṃsī vāyusamā gatau || 46 ||
नटवेषधरं कामं गत्वोवाच शुचिस्मिता ।
अद्य भूतः स भगवन् समयो वर्तते निशि ॥ ४७ ॥
naṭaveṣadharaṃ kāmaṃ gatvovāca śucismitā |
adya bhūtaḥ sa bhagavan samayo vartate niśi || 47 ||
तथेति प्राह तां कामः सा निवृत्ताथ पक्षिणी ।
अभ्यागता च सा हंसी प्रभावतिमथाब्रवीत् ।
अभ्येति रौक्मिणेयोऽसावाश्वसायतलोचने ॥ ४८ ॥
tatheti prāha tāṃ kāmaḥ sā nivṛttātha pakṣiṇī |
abhyāgatā ca sā haṃsī prabhāvatimathābravīt |
abhyeti raukmiṇeyo'sāvāśvasāyatalocane || 48 ||
प्रद्युम्नो नीयमानं तु ददृशे माल्यमात्मवान् ।
भ्रमरैरावृतं वीरः सुगन्धमरिमर्दनः ॥ ४९ ॥
pradyumno nīyamānaṃ tu dadṛśe mālyamātmavān |
bhramarairāvṛtaṃ vīraḥ sugandhamarimardanaḥ || 49 ||
निलिल्ये तत्र माल्ये तु भूत्वा मधुकरस्तदा ।
प्रभावत्या नीयमाने विदितार्थः प्रतापवान् ॥ ५० ॥
nililye tatra mālye tu bhūtvā madhukarastadā |
prabhāvatyā nīyamāne viditārthaḥ pratāpavān || 50 ||
प्रवेशितं च तन्माल्यं स्त्रीभिर्मधुकरायुतम् ।
उपनीतं प्रभावत्यै स्त्रीभिस्तद् भ्रमरावृतम् ॥ ५१ ॥
praveśitaṃ ca tanmālyaṃ strībhirmadhukarāyutam |
upanītaṃ prabhāvatyai strībhistad bhramarāvṛtam || 51 ||
अविदूरे च विन्यस्तं प्रभावत्या जनाधिप ।
भ्रमरास्ते ययुः सौम्य संध्याकाले ह्युपस्थिते ॥ ५२ ॥
avidūre ca vinyastaṃ prabhāvatyā janādhipa |
bhramarāste yayuḥ saumya saṃdhyākāle hyupasthite || 52 ||
स भैमप्रवरो वीरस्तैः सहायैर्विहीनतः ।
कर्णोत्पले प्रभावत्या निलिल्ये शनकैरिव ॥ ५३ ॥
sa bhaimapravaro vīrastaiḥ sahāyairvihīnataḥ |
karṇotpale prabhāvatyā nililye śanakairiva || 53 ||
ततः प्रभावती हंसीमुवाच वदतां वरा ।
उद्यतं पूर्णचन्द्रं सा समीक्ष्यातिमनोहरम् ॥ ५४ ॥
tataḥ prabhāvatī haṃsīmuvāca vadatāṃ varā |
udyataṃ pūrṇacandraṃ sā samīkṣyātimanoharam || 54 ||
सखि दह्यन्ति मेऽङ्गानि मुखं च परिशुष्यति ।
औत्सुक्यं हृदि चातीव कोऽयं व्याधिरनौषधः ॥ ५५ ॥
sakhi dahyanti me'ṅgāni mukhaṃ ca pariśuṣyati |
autsukyaṃ hṛdi cātīva ko'yaṃ vyādhiranauṣadhaḥ || 55 ||
दधद् द्विगुणमौत्सुक्यमसौ पूर्णनिशाकरः ।
नवोदितः शीतरश्मिः सख्यं हरति च प्रियः ॥ ५६ ॥
dadhad dviguṇamautsukyamasau pūrṇaniśākaraḥ |
navoditaḥ śītaraśmiḥ sakhyaṃ harati ca priyaḥ || 56 ||
न दृष्टपूर्वो हि मया श्रुतमात्रेण काङ्क्षितः ।
अहो धूमयतेऽङ्गानि स्त्रीस्वभावस्य धिक् खलु ॥ ५७ ॥
na dṛṣṭapūrvo hi mayā śrutamātreṇa kāṅkṣitaḥ |
aho dhūmayate'ṅgāni strīsvabhāvasya dhik khalu || 57 ||
कल्पयामि यथाबुद्ध्या यदि नाभ्येति मे प्रियः ।
कुमुद्वतीगतं मार्गं हा गमिष्याम्यकिंचना ॥ ५८ ॥
kalpayāmi yathābuddhyā yadi nābhyeti me priyaḥ |
kumudvatīgataṃ mārgaṃ hā gamiṣyāmyakiṃcanā || 58 ||
मदनाशीविषेणास्मि हा हा दष्टा मनस्विनी ।
शीतवीर्याः प्रकृत्यैव जगतो ह्रादनाः सुखाः ।
दहन्ति मम गात्राणि किं नु चन्द्रगभस्तयः ॥ ५९ ॥
madanāśīviṣeṇāsmi hā hā daṣṭā manasvinī |
śītavīryāḥ prakṛtyaiva jagato hrādanāḥ sukhāḥ |
dahanti mama gātrāṇi kiṃ nu candragabhastayaḥ || 59 ||
प्रकृत्या शीतलो वायुर्नानापुष्परजोवहः ।
दावाग्निसदृशो मेऽद्य दन्दहीति शुभां तनुम् ॥ ६० ॥
prakṛtyā śītalo vāyurnānāpuṣparajovahaḥ |
dāvāgnisadṛśo me'dya dandahīti śubhāṃ tanum || 60 ||
ततः संकल्पये एव स्थैर्यं कार्यमिवात्मनः ।
नावतिष्ठति निर्वीर्यं मनः सकल्पधर्षितम् ॥ ६१ ॥
tataḥ saṃkalpaye eva sthairyaṃ kāryamivātmanaḥ |
nāvatiṣṭhati nirvīryaṃ manaḥ sakalpadharṣitam || 61 ||
विमनस्कास्मि मुह्यामि वेपथुर्मे महान् हृदि ।
बम्भ्रमीति च मे दृष्टिर्हा हा यामि ध्रुवं क्षयम् ॥ ६२ ॥
vimanaskāsmi muhyāmi vepathurme mahān hṛdi |
bambhramīti ca me dṛṣṭirhā hā yāmi dhruvaṃ kṣayam || 62 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).