विष्णुपर्व · अध्यायः ९५
Pañcanavatitamo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
39 verses·Sanskrit with transliteration
पञ्चनवतितमोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
नभो नभस्येऽथ निरीक्ष्य मासि कामस्तदा तोयदवृन्दकीर्णम् ।
प्रभावतीं चारुविशालनेत्रामुवाच पूर्णेन्दुनिकाशवक्त्रः ॥ १ ॥
pañcanavatitamo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
nabho nabhasye'tha nirīkṣya māsi kāmastadā toyadavṛndakīrṇam |
prabhāvatīṃ cāruviśālanetrāmuvāca pūrṇendunikāśavaktraḥ || 1 ||
तवाननाभो वरगात्रि चन्द्रो न दृश्यते सुन्दरि चारुबिम्बः ।
त्वत्केशपाशप्रतिमैर्निरुद्धो बलाहकैश्चारुनिरन्तरोरु ॥ २ ॥
tavānanābho varagātri candro na dṛśyate sundari cārubimbaḥ |
tvatkeśapāśapratimairniruddho balāhakaiścārunirantaroru || 2 ||
संदृश्यते सुभ्रु तडिद् घनस्था त्वं हेमचार्वाभरणान्वितेव ।
मुञ्चन्ति धाराश्च घना नदन्तस्त्वद्धारयष्टेः सदृशा वराङ्गि ॥ ३ ॥
saṃdṛśyate subhru taḍid ghanasthā tvaṃ hemacārvābharaṇānviteva |
muñcanti dhārāśca ghanā nadantastvaddhārayaṣṭeḥ sadṛśā varāṅgi || 3 ||
घनप्रदेशेषु बलाकपङक्तयस्त्वद्दन्तपङ्क्तिप्रतिमाविभान्ति ।
निमग्नपद्मानि सरित्सु सुभ्रु न भान्ति तोयानि रयाकुलानि ॥ ४ ॥
ghanapradeśeṣu balākapaṅaktayastvaddantapaṅktipratimāvibhānti |
nimagnapadmāni saritsu subhru na bhānti toyāni rayākulāni || 4 ||
अमी घना वायुवशोपयाता बलाकमालामलचारुदन्ताः ।
अन्योन्यमभ्याहनितुं प्रवृत्ता वनेषु नागा इव शुक्लदन्ताः ॥ ५ ॥
amī ghanā vāyuvaśopayātā balākamālāmalacārudantāḥ |
anyonyamabhyāhanituṃ pravṛttā vaneṣu nāgā iva śukladantāḥ || 5 ||
धनुस्त्रिवर्णं वरगात्रि पश्य कृतं तवापाङ्गमिवाननस्थम् ।
विभूषयन्तं गगनं घनाश्च प्रहर्षणं कामिजनस्य कान्ते ॥ ६ ॥
dhanustrivarṇaṃ varagātri paśya kṛtaṃ tavāpāṅgamivānanastham |
vibhūṣayantaṃ gaganaṃ ghanāśca praharṣaṇaṃ kāmijanasya kānte || 6 ||
घनान् नदन्तः प्रतिनर्दमानान् निरीक्ष्यसुश्रोणि शिखीन्प्रहृष्टान् ।
समादृतानुद्धतपिच्छभारान् प्रियाभिरामानुपनृत्यमानान् ॥ ७ ॥
ghanān nadantaḥ pratinardamānān nirīkṣyasuśroṇi śikhīnprahṛṣṭān |
samādṛtānuddhatapicchabhārān priyābhirāmānupanṛtyamānān || 7 ||
हर्म्येषु चान्ये शशिपाण्डुरेषु यजन्ति सुश्रोणि मयूरसंघाः ।
मुहूर्तशोभामतिचारुरूपां दत्त्वा पतन्तो वलभीपुटेषु ॥ ८ ॥
harmyeṣu cānye śaśipāṇḍureṣu yajanti suśroṇi mayūrasaṃghāḥ |
muhūrtaśobhāmaticārurūpāṃ dattvā patanto valabhīpuṭeṣu || 8 ||
प्रक्लिन्नपक्षास्तरुमस्तकेषु मुहूर्तचूडामणितां विधाय ।
प्रयान्ति भूमिं नवशाद्वलानामाशङ्कमाना धृतचारुदेहाः ॥ ९ ॥
praklinnapakṣāstarumastakeṣu muhūrtacūḍāmaṇitāṃ vidhāya |
prayānti bhūmiṃ navaśādvalānāmāśaṅkamānā dhṛtacārudehāḥ || 9 ||
प्रवाति धारान्तरनिःसृतश्च सुखोऽनिलश्चन्दनपङ्कशीतः ।
कदम्बसर्जार्जुनपुष्पभूतं समावहन् गन्धमनङ्गबन्धुम् ॥ १० ॥
pravāti dhārāntaraniḥsṛtaśca sukho'nilaścandanapaṅkaśītaḥ |
kadambasarjārjunapuṣpabhūtaṃ samāvahan gandhamanaṅgabandhum || 10 ||
रतिश्रमस्वेदविनाशहेतुर्नवोदभारानयने च हेतुः ।
न मारुतः स्याद् यदि चारुगात्रि न मेघकालो मम वल्लभः स्यात् ॥ ११ ॥
ratiśramasvedavināśaheturnavodabhārānayane ca hetuḥ |
na mārutaḥ syād yadi cārugātri na meghakālo mama vallabhaḥ syāt || 11 ||
एवंविधेषु प्रियसङ्गमेषु रतावसाने यदुपैति वायुः ।
रतिश्रमस्वेदहरः सुगन्धी ततः परं किं सुखमस्ति लोके ॥ १२ ॥
evaṃvidheṣu priyasaṅgameṣu ratāvasāne yadupaiti vāyuḥ |
ratiśramasvedaharaḥ sugandhī tataḥ paraṃ kiṃ sukhamasti loke || 12 ||
जलाप्लुतानीक्ष्य महानदीनां सुगात्रि हंसाः पुलिनानि हृष्टाः ।
गताः भ्रमं मानसवासलुब्धाः ससारसाः क्रौञ्चगणानुविद्धाः ॥ १३ ॥
jalāplutānīkṣya mahānadīnāṃ sugātri haṃsāḥ pulināni hṛṣṭāḥ |
gatāḥ bhramaṃ mānasavāsalubdhāḥ sasārasāḥ krauñcagaṇānuviddhāḥ || 13 ||
न भान्ति नद्यो न सरांसि चैव हतत्विषीवायतचारुनेत्रे ।
गतेषु हंसेष्वथ सारसेषु रथाङ्गतुल्याह्वयनेषु चैव ॥ १४ ॥
na bhānti nadyo na sarāṃsi caiva hatatviṣīvāyatacārunetre |
gateṣu haṃseṣvatha sāraseṣu rathāṅgatulyāhvayaneṣu caiva || 14 ||
भोगैकदेशेन शुभं शयानं ध्रुवं जगन्नाथमुपेन्द्रमीशम् ।
निद्राभ्युपेता वरकालतज्ज्ञा श्रियं प्रणम्योत्तरचारुरूपाम् ॥ १५ ॥
bhogaikadeśena śubhaṃ śayānaṃ dhruvaṃ jagannāthamupendramīśam |
nidrābhyupetā varakālatajjñā śriyaṃ praṇamyottaracārurūpām || 15 ||
निद्रायमाणे भगवत्युपेन्द्रे मेघाम्बराक्रान्तनिशाकरोऽद्य ।
पद्मामलाभः कमलायताक्षि कृष्णस्य वक्त्रानुकृतिं करोति ॥ १६ ॥
nidrāyamāṇe bhagavatyupendre meghāmbarākrāntaniśākaro'dya |
padmāmalābhaḥ kamalāyatākṣi kṛṣṇasya vaktrānukṛtiṃ karoti || 16 ||
कदम्बनीपार्जुनकेतकानां स्रजो ध्रुवं कृष्णमुपानयन्ति ।
पुष्पाणि चान्यान्यृतवः समस्ताः कृष्णात् प्रसादानभिकाङ्क्षमाणाः ॥ १७ ॥
kadambanīpārjunaketakānāṃ srajo dhruvaṃ kṛṣṇamupānayanti |
puṣpāṇi cānyānyṛtavaḥ samastāḥ kṛṣṇāt prasādānabhikāṅkṣamāṇāḥ || 17 ||
नागाश्चरन्तो विषदिग्धवक्त्राः स्पृशन्ति पुष्पाण्यपि पादपान्यान् ।
पेपीयमानान् भ्रमरैर्जनानां कौतूहलं ते जनयन्त्यतीव ॥ १८ ॥
nāgāścaranto viṣadigdhavaktrāḥ spṛśanti puṣpāṇyapi pādapānyān |
pepīyamānān bhramarairjanānāṃ kautūhalaṃ te janayantyatīva || 18 ||
तोयातिभाराम्बुदवृन्दनद्धं नभः पतिष्यन्तमिवाभिवीक्ष्य ।
निपानगम्भीरमभिन्नवृष्टं मनोहरं चारुमुखस्तनोरु ॥ १९ ॥
toyātibhārāmbudavṛndanaddhaṃ nabhaḥ patiṣyantamivābhivīkṣya |
nipānagambhīramabhinnavṛṣṭaṃ manoharaṃ cārumukhastanoru || 19 ||
बलाकमालाकुलमाल्यदाम्ना निरीक्ष रम्यं घनवृन्दमेतत् ।
सस्यानि भूमावभिवर्षमाणं जगद्धितार्थं विमलाङ्गयष्टे ॥ २० ॥
balākamālākulamālyadāmnā nirīkṣa ramyaṃ ghanavṛndametat |
sasyāni bhūmāvabhivarṣamāṇaṃ jagaddhitārthaṃ vimalāṅgayaṣṭe || 20 ||
जलावलम्बाम्बुदवृन्दकर्षी घनैर्घनान् योधयतीव वायुः ।
प्रवृत्तचक्रो नृपतिर्वनस्थान् गजान्गजैः स्वैरिव वीर्यदृप्तान् ॥ २१ ॥
jalāvalambāmbudavṛndakarṣī ghanairghanān yodhayatīva vāyuḥ |
pravṛttacakro nṛpatirvanasthān gajāngajaiḥ svairiva vīryadṛptān || 21 ||
अभौममम्भो विसृजन्ति मेघाः पूतं पवित्रं पवनैः सुगन्धि ।
हर्षावहं चातकबर्हिणानां वराण्डजानां जलदप्रियाणाम् ॥ २२ ॥
abhaumamambho visṛjanti meghāḥ pūtaṃ pavitraṃ pavanaiḥ sugandhi |
harṣāvahaṃ cātakabarhiṇānāṃ varāṇḍajānāṃ jaladapriyāṇām || 22 ||
प्लवंगमः पोडशपक्षशायी विरौति गोष्ठः सहकामिनीभिः ।
ऋचो द्विजातिः प्रियसत्यधर्मा यथा सुशिष्यैः परिवार्यमाणः ॥ २३ ॥
plavaṃgamaḥ poḍaśapakṣaśāyī virauti goṣṭhaḥ sahakāminībhiḥ |
ṛco dvijātiḥ priyasatyadharmā yathā suśiṣyaiḥ parivāryamāṇaḥ || 23 ||
गुणो महांस्तोयदकालजोऽयमबुद्धमेघस्वनभीषितानाम् ।
परिष्वजन्तः परिवर्द्धयन्ति विनापि शय्यासमयं प्रियाणाम् ॥ २४ ॥
guṇo mahāṃstoyadakālajo'yamabuddhameghasvanabhīṣitānām |
pariṣvajantaḥ parivarddhayanti vināpi śayyāsamayaṃ priyāṇām || 24 ||
दोषोऽयमेकः सलिलागमस्य मां प्रत्युदारान्वयवर्णशीले ।
न दृश्यते यत् तव वक्त्रतुल्यो धनग्रहग्रस्ततनुः शशाङ्कः ॥ २५ ॥
doṣo'yamekaḥ salilāgamasya māṃ pratyudārānvayavarṇaśīle |
na dṛśyate yat tava vaktratulyo dhanagrahagrastatanuḥ śaśāṅkaḥ || 25 ||
प्रदृश्यते भीरु यदा शशाङ्को घनान्तरस्थो जगतः प्रदीपः ।
तदानुपश्यन्ति जनाः प्रहृष्टा बन्धुं प्रवासादिव संनिवृत्तम् ॥ २६ ॥
pradṛśyate bhīru yadā śaśāṅko ghanāntarastho jagataḥ pradīpaḥ |
tadānupaśyanti janāḥ prahṛṣṭā bandhuṃ pravāsādiva saṃnivṛttam || 26 ||
विलापसाक्षी प्रियहीनितानां संदृश्यते भीरु यदा शशाङ्कः ।
नेत्रोत्सवः प्रोषितकामुकानां दृष्ट्वैव कान्तं भवतीत्यवैमि ॥ २७ ॥
vilāpasākṣī priyahīnitānāṃ saṃdṛśyate bhīru yadā śaśāṅkaḥ |
netrotsavaḥ proṣitakāmukānāṃ dṛṣṭvaiva kāntaṃ bhavatītyavaimi || 27 ||
नेत्रोत्सवः कान्तसमागतानां दावाग्नितुल्यः प्रियहीनितानाम् ।
तेनैव देहेन वराङ्गनानां चन्द्रोऽपि तावत्प्रियविप्रियश्च ॥ २८ ॥
netrotsavaḥ kāntasamāgatānāṃ dāvāgnitulyaḥ priyahīnitānām |
tenaiva dehena varāṅganānāṃ candro'pi tāvatpriyavipriyaśca || 28 ||
विनापि चन्द्रेण पुरे पितुस्ते यतः प्रभा चन्द्रगभस्तिगौरी ।
गुणागुणांश्चन्द्रमसा न वेद्मि यतस्ततोऽहं प्रशशंसयिष्ये ॥ २९ ॥
vināpi candreṇa pure pituste yataḥ prabhā candragabhastigaurī |
guṇāguṇāṃścandramasā na vedmi yatastato'haṃ praśaśaṃsayiṣye || 29 ||
अवाप यो ब्राह्मणराज्यमीड्यो दुरापमन्यैः सुकृतैस्तपोभिः ।
गायन्ति विप्राः पवमानसंज्ञं समागताः पर्वणि चाप्युदारम् ॥ ३० ॥
avāpa yo brāhmaṇarājyamīḍyo durāpamanyaiḥ sukṛtaistapobhiḥ |
gāyanti viprāḥ pavamānasaṃjñaṃ samāgatāḥ parvaṇi cāpyudāram || 30 ||
पिता बुधस्योत्तरवीर्यकर्मा पुरूरवा यस्य सुतो नृदेवः ।
प्राणाग्निरीड्योऽग्निमजीजनद् यो नष्टं शमीगर्भभवं भवात्मा ॥ ३१ ॥
pitā budhasyottaravīryakarmā purūravā yasya suto nṛdevaḥ |
prāṇāgnirīḍyo'gnimajījanad yo naṣṭaṃ śamīgarbhabhavaṃ bhavātmā || 31 ||
तथैव पश्चाच्चकमे महात्मा पुरोर्वशीमप्सरसां वरिष्ठाम् ।
पीतः पुरा योऽमृतसर्वदेहो मुनिप्रवीरैर्वरगात्रि घोरैः ॥ ३२ ॥
tathaiva paścāccakame mahātmā purorvaśīmapsarasāṃ variṣṭhām |
pītaḥ purā yo'mṛtasarvadeho munipravīrairvaragātri ghoraiḥ || 32 ||
नृपः कुशाग्रैः पुनरेव यश्च धीमानतोऽग्निर्दिवि पूज्यते च ।
आयुश्च वंशे नहुषश्च यस्य यो देवराजत्वमवाप वीरः ॥ ३३ ॥
nṛpaḥ kuśāgraiḥ punareva yaśca dhīmānato'gnirdivi pūjyate ca |
āyuśca vaṃśe nahuṣaśca yasya yo devarājatvamavāpa vīraḥ || 33 ||
देवातिदेवो भगवान् प्रसूतो वंशे हरिर्यत्र जगत्प्रणेता ।
भैमः प्रवीरः सुरकार्यहेतोर्यः सुभ्रुदक्षस्य वृतः सुताभिः ॥ ३४ ॥
devātidevo bhagavān prasūto vaṃśe hariryatra jagatpraṇetā |
bhaimaḥ pravīraḥ surakāryahetoryaḥ subhrudakṣasya vṛtaḥ sutābhiḥ || 34 ||
बभूव राजाथ वसुश्च यस्य वंशे महात्मा शशिवंशदीपः ।
यश्चक्रवर्तित्वमवाप वीरः स्वैः कर्मभिः शक्रसमप्रभावः ॥ ३५ ॥
babhūva rājātha vasuśca yasya vaṃśe mahātmā śaśivaṃśadīpaḥ |
yaścakravartitvamavāpa vīraḥ svaiḥ karmabhiḥ śakrasamaprabhāvaḥ || 35 ||
यदुश्च राजा शशिवंशमुख्यो योऽवाप मह्यामधिराजभावम् ।
भोजाः कुले यस्य नराधिपस्य वीराः प्रसूताः सुरराजतुल्याः ॥ ३६ ॥
yaduśca rājā śaśivaṃśamukhyo yo'vāpa mahyāmadhirājabhāvam |
bhojāḥ kule yasya narādhipasya vīrāḥ prasūtāḥ surarājatulyāḥ || 36 ||
न कूटकृद् यस्य नृपोऽस्ति वंशे न नास्तिको नैष्कृतिकोऽपि वाथ ।
अश्रद्दधानोऽप्यथवा कदर्यः शौर्येण वा वारिरुहाक्षि हीनः ॥ ३७ ॥
na kūṭakṛd yasya nṛpo'sti vaṃśe na nāstiko naiṣkṛtiko'pi vātha |
aśraddadhāno'pyathavā kadaryaḥ śauryeṇa vā vāriruhākṣi hīnaḥ || 37 ||
वंशे वधूस्त्वं कमलायताक्षि श्लाघ्या गुणानामतिपात्रभूता ।
कुरु प्रणामं शिखराग्रदन्ति तस्य त्वमीशस्य सतां प्रियस्य ॥ ३८ ॥
vaṃśe vadhūstvaṃ kamalāyatākṣi ślāghyā guṇānāmatipātrabhūtā |
kuru praṇāmaṃ śikharāgradanti tasya tvamīśasya satāṃ priyasya || 38 ||
नारायणायात्मभवायनाय लोकायनाय त्रिदशायनाय ।
खगेन्द्रकेतोः पुरुषोत्तमाय कुरु प्रणामं श्वशुराय देवि ॥ ३९ ॥
nārāyaṇāyātmabhavāyanāya lokāyanāya tridaśāyanāya |
khagendraketoḥ puruṣottamāya kuru praṇāmaṃ śvaśurāya devi || 39 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).