Skip to content

विष्णुपर्व · अध्यायः ९५

Pañcanavatitamo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

39 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

पञ्चनवतितमोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । नभो नभस्येऽथ निरीक्ष्य मासि कामस्तदा तोयदवृन्दकीर्णम् । प्रभावतीं चारुविशालनेत्रामुवाच पूर्णेन्दुनिकाशवक्त्रः ॥ १ ॥

pañcanavatitamo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | nabho nabhasye'tha nirīkṣya māsi kāmastadā toyadavṛndakīrṇam | prabhāvatīṃ cāruviśālanetrāmuvāca pūrṇendunikāśavaktraḥ || 1 ||

Report an error

तवाननाभो वरगात्रि चन्द्रो न दृश्यते सुन्दरि चारुबिम्बः । त्वत्केशपाशप्रतिमैर्निरुद्धो बलाहकैश्चारुनिरन्तरोरु ॥ २ ॥

tavānanābho varagātri candro na dṛśyate sundari cārubimbaḥ | tvatkeśapāśapratimairniruddho balāhakaiścārunirantaroru || 2 ||

Report an error

संदृश्यते सुभ्रु तडिद् घनस्था त्वं हेमचार्वाभरणान्वितेव । मुञ्चन्ति धाराश्च घना नदन्तस्त्वद्धारयष्टेः सदृशा वराङ्गि ॥ ३ ॥

saṃdṛśyate subhru taḍid ghanasthā tvaṃ hemacārvābharaṇānviteva | muñcanti dhārāśca ghanā nadantastvaddhārayaṣṭeḥ sadṛśā varāṅgi || 3 ||

Report an error

घनप्रदेशेषु बलाकपङक्तयस्त्वद्दन्तपङ्क्तिप्रतिमाविभान्ति । निमग्नपद्मानि सरित्सु सुभ्रु न भान्ति तोयानि रयाकुलानि ॥ ४ ॥

ghanapradeśeṣu balākapaṅaktayastvaddantapaṅktipratimāvibhānti | nimagnapadmāni saritsu subhru na bhānti toyāni rayākulāni || 4 ||

Report an error

अमी घना वायुवशोपयाता बलाकमालामलचारुदन्ताः । अन्योन्यमभ्याहनितुं प्रवृत्ता वनेषु नागा इव शुक्लदन्ताः ॥ ५ ॥

amī ghanā vāyuvaśopayātā balākamālāmalacārudantāḥ | anyonyamabhyāhanituṃ pravṛttā vaneṣu nāgā iva śukladantāḥ || 5 ||

Report an error

धनुस्त्रिवर्णं वरगात्रि पश्य कृतं तवापाङ्गमिवाननस्थम् । विभूषयन्तं गगनं घनाश्च प्रहर्षणं कामिजनस्य कान्ते ॥ ६ ॥

dhanustrivarṇaṃ varagātri paśya kṛtaṃ tavāpāṅgamivānanastham | vibhūṣayantaṃ gaganaṃ ghanāśca praharṣaṇaṃ kāmijanasya kānte || 6 ||

Report an error

घनान् नदन्तः प्रतिनर्दमानान् निरीक्ष्यसुश्रोणि शिखीन्प्रहृष्टान् । समादृतानुद्धतपिच्छभारान् प्रियाभिरामानुपनृत्यमानान् ॥ ७ ॥

ghanān nadantaḥ pratinardamānān nirīkṣyasuśroṇi śikhīnprahṛṣṭān | samādṛtānuddhatapicchabhārān priyābhirāmānupanṛtyamānān || 7 ||

Report an error

हर्म्येषु चान्ये शशिपाण्डुरेषु यजन्ति सुश्रोणि मयूरसंघाः । मुहूर्तशोभामतिचारुरूपां दत्त्वा पतन्तो वलभीपुटेषु ॥ ८ ॥

harmyeṣu cānye śaśipāṇḍureṣu yajanti suśroṇi mayūrasaṃghāḥ | muhūrtaśobhāmaticārurūpāṃ dattvā patanto valabhīpuṭeṣu || 8 ||

Report an error

प्रक्लिन्नपक्षास्तरुमस्तकेषु मुहूर्तचूडामणितां विधाय । प्रयान्ति भूमिं नवशाद्वलानामाशङ्कमाना धृतचारुदेहाः ॥ ९ ॥

praklinnapakṣāstarumastakeṣu muhūrtacūḍāmaṇitāṃ vidhāya | prayānti bhūmiṃ navaśādvalānāmāśaṅkamānā dhṛtacārudehāḥ || 9 ||

Report an error

प्रवाति धारान्तरनिःसृतश्च सुखोऽनिलश्चन्दनपङ्कशीतः । कदम्बसर्जार्जुनपुष्पभूतं समावहन् गन्धमनङ्गबन्धुम् ॥ १० ॥

pravāti dhārāntaraniḥsṛtaśca sukho'nilaścandanapaṅkaśītaḥ | kadambasarjārjunapuṣpabhūtaṃ samāvahan gandhamanaṅgabandhum || 10 ||

Report an error

रतिश्रमस्वेदविनाशहेतुर्नवोदभारानयने च हेतुः । न मारुतः स्याद् यदि चारुगात्रि न मेघकालो मम वल्लभः स्यात् ॥ ११ ॥

ratiśramasvedavināśaheturnavodabhārānayane ca hetuḥ | na mārutaḥ syād yadi cārugātri na meghakālo mama vallabhaḥ syāt || 11 ||

Report an error

एवंविधेषु प्रियसङ्गमेषु रतावसाने यदुपैति वायुः । रतिश्रमस्वेदहरः सुगन्धी ततः परं किं सुखमस्ति लोके ॥ १२ ॥

evaṃvidheṣu priyasaṅgameṣu ratāvasāne yadupaiti vāyuḥ | ratiśramasvedaharaḥ sugandhī tataḥ paraṃ kiṃ sukhamasti loke || 12 ||

Report an error

जलाप्लुतानीक्ष्य महानदीनां सुगात्रि हंसाः पुलिनानि हृष्टाः । गताः भ्रमं मानसवासलुब्धाः ससारसाः क्रौञ्चगणानुविद्धाः ॥ १३ ॥

jalāplutānīkṣya mahānadīnāṃ sugātri haṃsāḥ pulināni hṛṣṭāḥ | gatāḥ bhramaṃ mānasavāsalubdhāḥ sasārasāḥ krauñcagaṇānuviddhāḥ || 13 ||

Report an error

न भान्ति नद्यो न सरांसि चैव हतत्विषीवायतचारुनेत्रे । गतेषु हंसेष्वथ सारसेषु रथाङ्गतुल्याह्वयनेषु चैव ॥ १४ ॥

na bhānti nadyo na sarāṃsi caiva hatatviṣīvāyatacārunetre | gateṣu haṃseṣvatha sāraseṣu rathāṅgatulyāhvayaneṣu caiva || 14 ||

Report an error

भोगैकदेशेन शुभं शयानं ध्रुवं जगन्नाथमुपेन्द्रमीशम् । निद्राभ्युपेता वरकालतज्ज्ञा श्रियं प्रणम्योत्तरचारुरूपाम् ॥ १५ ॥

bhogaikadeśena śubhaṃ śayānaṃ dhruvaṃ jagannāthamupendramīśam | nidrābhyupetā varakālatajjñā śriyaṃ praṇamyottaracārurūpām || 15 ||

Report an error

निद्रायमाणे भगवत्युपेन्द्रे मेघाम्बराक्रान्तनिशाकरोऽद्य । पद्मामलाभः कमलायताक्षि कृष्णस्य वक्त्रानुकृतिं करोति ॥ १६ ॥

nidrāyamāṇe bhagavatyupendre meghāmbarākrāntaniśākaro'dya | padmāmalābhaḥ kamalāyatākṣi kṛṣṇasya vaktrānukṛtiṃ karoti || 16 ||

Report an error

कदम्बनीपार्जुनकेतकानां स्रजो ध्रुवं कृष्णमुपानयन्ति । पुष्पाणि चान्यान्यृतवः समस्ताः कृष्णात् प्रसादानभिकाङ्क्षमाणाः ॥ १७ ॥

kadambanīpārjunaketakānāṃ srajo dhruvaṃ kṛṣṇamupānayanti | puṣpāṇi cānyānyṛtavaḥ samastāḥ kṛṣṇāt prasādānabhikāṅkṣamāṇāḥ || 17 ||

Report an error

नागाश्चरन्तो विषदिग्धवक्त्राः स्पृशन्ति पुष्पाण्यपि पादपान्यान् । पेपीयमानान् भ्रमरैर्जनानां कौतूहलं ते जनयन्त्यतीव ॥ १८ ॥

nāgāścaranto viṣadigdhavaktrāḥ spṛśanti puṣpāṇyapi pādapānyān | pepīyamānān bhramarairjanānāṃ kautūhalaṃ te janayantyatīva || 18 ||

Report an error

तोयातिभाराम्बुदवृन्दनद्धं नभः पतिष्यन्तमिवाभिवीक्ष्य । निपानगम्भीरमभिन्नवृष्टं मनोहरं चारुमुखस्तनोरु ॥ १९ ॥

toyātibhārāmbudavṛndanaddhaṃ nabhaḥ patiṣyantamivābhivīkṣya | nipānagambhīramabhinnavṛṣṭaṃ manoharaṃ cārumukhastanoru || 19 ||

Report an error

बलाकमालाकुलमाल्यदाम्ना निरीक्ष रम्यं घनवृन्दमेतत् । सस्यानि भूमावभिवर्षमाणं जगद्धितार्थं विमलाङ्गयष्टे ॥ २० ॥

balākamālākulamālyadāmnā nirīkṣa ramyaṃ ghanavṛndametat | sasyāni bhūmāvabhivarṣamāṇaṃ jagaddhitārthaṃ vimalāṅgayaṣṭe || 20 ||

Report an error

जलावलम्बाम्बुदवृन्दकर्षी घनैर्घनान् योधयतीव वायुः । प्रवृत्तचक्रो नृपतिर्वनस्थान् गजान्गजैः स्वैरिव वीर्यदृप्तान् ॥ २१ ॥

jalāvalambāmbudavṛndakarṣī ghanairghanān yodhayatīva vāyuḥ | pravṛttacakro nṛpatirvanasthān gajāngajaiḥ svairiva vīryadṛptān || 21 ||

Report an error

अभौममम्भो विसृजन्ति मेघाः पूतं पवित्रं पवनैः सुगन्धि । हर्षावहं चातकबर्हिणानां वराण्डजानां जलदप्रियाणाम् ॥ २२ ॥

abhaumamambho visṛjanti meghāḥ pūtaṃ pavitraṃ pavanaiḥ sugandhi | harṣāvahaṃ cātakabarhiṇānāṃ varāṇḍajānāṃ jaladapriyāṇām || 22 ||

Report an error

प्लवंगमः पोडशपक्षशायी विरौति गोष्ठः सहकामिनीभिः । ऋचो द्विजातिः प्रियसत्यधर्मा यथा सुशिष्यैः परिवार्यमाणः ॥ २३ ॥

plavaṃgamaḥ poḍaśapakṣaśāyī virauti goṣṭhaḥ sahakāminībhiḥ | ṛco dvijātiḥ priyasatyadharmā yathā suśiṣyaiḥ parivāryamāṇaḥ || 23 ||

Report an error

गुणो महांस्तोयदकालजोऽयमबुद्धमेघस्वनभीषितानाम् । परिष्वजन्तः परिवर्द्धयन्ति विनापि शय्यासमयं प्रियाणाम् ॥ २४ ॥

guṇo mahāṃstoyadakālajo'yamabuddhameghasvanabhīṣitānām | pariṣvajantaḥ parivarddhayanti vināpi śayyāsamayaṃ priyāṇām || 24 ||

Report an error

दोषोऽयमेकः सलिलागमस्य मां प्रत्युदारान्वयवर्णशीले । न दृश्यते यत् तव वक्त्रतुल्यो धनग्रहग्रस्ततनुः शशाङ्कः ॥ २५ ॥

doṣo'yamekaḥ salilāgamasya māṃ pratyudārānvayavarṇaśīle | na dṛśyate yat tava vaktratulyo dhanagrahagrastatanuḥ śaśāṅkaḥ || 25 ||

Report an error

प्रदृश्यते भीरु यदा शशाङ्को घनान्तरस्थो जगतः प्रदीपः । तदानुपश्यन्ति जनाः प्रहृष्टा बन्धुं प्रवासादिव संनिवृत्तम् ॥ २६ ॥

pradṛśyate bhīru yadā śaśāṅko ghanāntarastho jagataḥ pradīpaḥ | tadānupaśyanti janāḥ prahṛṣṭā bandhuṃ pravāsādiva saṃnivṛttam || 26 ||

Report an error

विलापसाक्षी प्रियहीनितानां संदृश्यते भीरु यदा शशाङ्कः । नेत्रोत्सवः प्रोषितकामुकानां दृष्ट्वैव कान्तं भवतीत्यवैमि ॥ २७ ॥

vilāpasākṣī priyahīnitānāṃ saṃdṛśyate bhīru yadā śaśāṅkaḥ | netrotsavaḥ proṣitakāmukānāṃ dṛṣṭvaiva kāntaṃ bhavatītyavaimi || 27 ||

Report an error

नेत्रोत्सवः कान्तसमागतानां दावाग्नितुल्यः प्रियहीनितानाम् । तेनैव देहेन वराङ्गनानां चन्द्रोऽपि तावत्प्रियविप्रियश्च ॥ २८ ॥

netrotsavaḥ kāntasamāgatānāṃ dāvāgnitulyaḥ priyahīnitānām | tenaiva dehena varāṅganānāṃ candro'pi tāvatpriyavipriyaśca || 28 ||

Report an error

विनापि चन्द्रेण पुरे पितुस्ते यतः प्रभा चन्द्रगभस्तिगौरी । गुणागुणांश्चन्द्रमसा न वेद्मि यतस्ततोऽहं प्रशशंसयिष्ये ॥ २९ ॥

vināpi candreṇa pure pituste yataḥ prabhā candragabhastigaurī | guṇāguṇāṃścandramasā na vedmi yatastato'haṃ praśaśaṃsayiṣye || 29 ||

Report an error

अवाप यो ब्राह्मणराज्यमीड्यो दुरापमन्यैः सुकृतैस्तपोभिः । गायन्ति विप्राः पवमानसंज्ञं समागताः पर्वणि चाप्युदारम् ॥ ३० ॥

avāpa yo brāhmaṇarājyamīḍyo durāpamanyaiḥ sukṛtaistapobhiḥ | gāyanti viprāḥ pavamānasaṃjñaṃ samāgatāḥ parvaṇi cāpyudāram || 30 ||

Report an error

पिता बुधस्योत्तरवीर्यकर्मा पुरूरवा यस्य सुतो नृदेवः । प्राणाग्निरीड्योऽग्निमजीजनद् यो नष्टं शमीगर्भभवं भवात्मा ॥ ३१ ॥

pitā budhasyottaravīryakarmā purūravā yasya suto nṛdevaḥ | prāṇāgnirīḍyo'gnimajījanad yo naṣṭaṃ śamīgarbhabhavaṃ bhavātmā || 31 ||

Report an error

तथैव पश्चाच्चकमे महात्मा पुरोर्वशीमप्सरसां वरिष्ठाम् । पीतः पुरा योऽमृतसर्वदेहो मुनिप्रवीरैर्वरगात्रि घोरैः ॥ ३२ ॥

tathaiva paścāccakame mahātmā purorvaśīmapsarasāṃ variṣṭhām | pītaḥ purā yo'mṛtasarvadeho munipravīrairvaragātri ghoraiḥ || 32 ||

Report an error

नृपः कुशाग्रैः पुनरेव यश्च धीमानतोऽग्निर्दिवि पूज्यते च । आयुश्च वंशे नहुषश्च यस्य यो देवराजत्वमवाप वीरः ॥ ३३ ॥

nṛpaḥ kuśāgraiḥ punareva yaśca dhīmānato'gnirdivi pūjyate ca | āyuśca vaṃśe nahuṣaśca yasya yo devarājatvamavāpa vīraḥ || 33 ||

Report an error

देवातिदेवो भगवान् प्रसूतो वंशे हरिर्यत्र जगत्प्रणेता । भैमः प्रवीरः सुरकार्यहेतोर्यः सुभ्रुदक्षस्य वृतः सुताभिः ॥ ३४ ॥

devātidevo bhagavān prasūto vaṃśe hariryatra jagatpraṇetā | bhaimaḥ pravīraḥ surakāryahetoryaḥ subhrudakṣasya vṛtaḥ sutābhiḥ || 34 ||

Report an error

बभूव राजाथ वसुश्च यस्य वंशे महात्मा शशिवंशदीपः । यश्चक्रवर्तित्वमवाप वीरः स्वैः कर्मभिः शक्रसमप्रभावः ॥ ३५ ॥

babhūva rājātha vasuśca yasya vaṃśe mahātmā śaśivaṃśadīpaḥ | yaścakravartitvamavāpa vīraḥ svaiḥ karmabhiḥ śakrasamaprabhāvaḥ || 35 ||

Report an error

यदुश्च राजा शशिवंशमुख्यो योऽवाप मह्यामधिराजभावम् । भोजाः कुले यस्य नराधिपस्य वीराः प्रसूताः सुरराजतुल्याः ॥ ३६ ॥

yaduśca rājā śaśivaṃśamukhyo yo'vāpa mahyāmadhirājabhāvam | bhojāḥ kule yasya narādhipasya vīrāḥ prasūtāḥ surarājatulyāḥ || 36 ||

Report an error

न कूटकृद् यस्य नृपोऽस्ति वंशे न नास्तिको नैष्कृतिकोऽपि वाथ । अश्रद्दधानोऽप्यथवा कदर्यः शौर्येण वा वारिरुहाक्षि हीनः ॥ ३७ ॥

na kūṭakṛd yasya nṛpo'sti vaṃśe na nāstiko naiṣkṛtiko'pi vātha | aśraddadhāno'pyathavā kadaryaḥ śauryeṇa vā vāriruhākṣi hīnaḥ || 37 ||

Report an error

वंशे वधूस्त्वं कमलायताक्षि श्लाघ्या गुणानामतिपात्रभूता । कुरु प्रणामं शिखराग्रदन्ति तस्य त्वमीशस्य सतां प्रियस्य ॥ ३८ ॥

vaṃśe vadhūstvaṃ kamalāyatākṣi ślāghyā guṇānāmatipātrabhūtā | kuru praṇāmaṃ śikharāgradanti tasya tvamīśasya satāṃ priyasya || 38 ||

Report an error

नारायणायात्मभवायनाय लोकायनाय त्रिदशायनाय । खगेन्द्रकेतोः पुरुषोत्तमाय कुरु प्रणामं श्वशुराय देवि ॥ ३९ ॥

nārāyaṇāyātmabhavāyanāya lokāyanāya tridaśāyanāya | khagendraketoḥ puruṣottamāya kuru praṇāmaṃ śvaśurāya devi || 39 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).