विष्णुपर्व · अध्यायः ९४
Caturnavatitamo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
51 verses·Sanskrit with transliteration
चतुर्नवतितमोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
आविष्टेयं मया बाला सर्वथेत्यवगम्य तु ।
कार्ष्णिर्हृष्टेन मनसा हंसीमिदमुवाच ह ॥ १ ॥
caturnavatitamo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
āviṣṭeyaṃ mayā bālā sarvathetyavagamya tu |
kārṣṇirhṛṣṭena manasā haṃsīmidamuvāca ha || 1 ||
दैत्येन्द्रतनयां प्राप्तमवगच्छस्व मामिह ।
षट्पदैः सह षट्पादो भूत्वा माल्ये निलीय हि ॥ २ ॥
daityendratanayāṃ prāptamavagacchasva māmiha |
ṣaṭpadaiḥ saha ṣaṭpādo bhūtvā mālye nilīya hi || 2 ||
विधेयोऽस्मि प्रभावत्या यथेष्टं मयि वर्तताम् ।
इत्युक्त्वा दर्शयामास सुरूपो रूपमात्मनः ॥ ३ ॥
vidheyo'smi prabhāvatyā yatheṣṭaṃ mayi vartatām |
ityuktvā darśayāmāsa surūpo rūpamātmanaḥ || 3 ||
तद्धर्म्यपृष्ठं प्रभया द्योतितं तस्य धीमतः ।
अभिभूता प्रभा चैव राजंश्चन्द्रोद्भवा शुभा ॥ ४ ॥
taddharmyapṛṣṭhaṃ prabhayā dyotitaṃ tasya dhīmataḥ |
abhibhūtā prabhā caiva rājaṃścandrodbhavā śubhā || 4 ||
प्रभावत्यास्तु तं दृष्ट्वा ववृधे कामसागरः ।
चन्द्रस्येवोदये प्राप्ते पर्वण्यां सरितां पतिः ॥ ५ ॥
prabhāvatyāstu taṃ dṛṣṭvā vavṛdhe kāmasāgaraḥ |
candrasyevodaye prāpte parvaṇyāṃ saritāṃ patiḥ || 5 ||
सलज्जाधोमुखी किञ्चित्किञ्चित्तिर्यगवेक्षिणी ।
प्रभावती तदा तस्थौ निश्चलं कमलेक्षणा ॥ ६ ॥
salajjādhomukhī kiñcitkiñcittiryagavekṣiṇī |
prabhāvatī tadā tasthau niścalaṃ kamalekṣaṇā || 6 ||
करेणाधःप्रदेशे तां चारुभूषणभूषिताम् ।
स्पृष्ट्वोवाच वरारोहां रोमाञ्चिततनुस्ततः ॥ ७ ॥
kareṇādhaḥpradeśe tāṃ cārubhūṣaṇabhūṣitām |
spṛṣṭvovāca varārohāṃ romāñcitatanustataḥ || 7 ||
मनोरथशतैर्लब्धं किं पूर्णेन्दुसमप्रभम् ।
अधोमुखं मुखं कृत्वा न मां किञ्चित्प्रभाषसे ॥ ८ ॥
manorathaśatairlabdhaṃ kiṃ pūrṇendusamaprabham |
adhomukhaṃ mukhaṃ kṛtvā na māṃ kiñcitprabhāṣase || 8 ||
प्रभोपमर्दं मा कार्षीर्वदनस्य वरानने ।
साध्वसं त्यज्यतां भीरु दासः साध्वनुगृह्यताम् ॥ ९ ॥
prabhopamardaṃ mā kārṣīrvadanasya varānane |
sādhvasaṃ tyajyatāṃ bhīru dāsaḥ sādhvanugṛhyatām || 9 ||
न कालमिव पश्यामि भीरु भीरुत्वमुत्सृज ।
याचाम्येषोऽञ्जलिं कृत्वा प्राप्तकालं निबोध मे ॥ १० ॥
na kālamiva paśyāmi bhīru bhīrutvamutsṛja |
yācāmyeṣo'ñjaliṃ kṛtvā prāptakālaṃ nibodha me || 10 ||
गान्धर्वेण विवाहेन कुरुष्वानुग्रहं मम ।
देशकालानुरूपेण रूपेणाप्रतिमा सती ॥ ११ ॥
gāndharveṇa vivāhena kuruṣvānugrahaṃ mama |
deśakālānurūpeṇa rūpeṇāpratimā satī || 11 ||
उपस्पृश्य ततो भैमो मणिस्थं जातवेदसम् ।
जुहाव समये वीरः पुष्पैर्मन्त्रानुदीरयन् ॥ १२ ॥
upaspṛśya tato bhaimo maṇisthaṃ jātavedasam |
juhāva samaye vīraḥ puṣpairmantrānudīrayan || 12 ||
जग्राहाथ करं तस्या वराभरणभूषितम् ।
चक्रे प्रदक्षिणं चैवं तं मणिस्थं हुताशनम् ॥ १३ ॥
jagrāhātha karaṃ tasyā varābharaṇabhūṣitam |
cakre pradakṣiṇaṃ caivaṃ taṃ maṇisthaṃ hutāśanam || 13 ||
प्रजज्वाल स तेजस्वी मानयन्नच्युतात्मजम् ।
भगवाञ्जगतः साक्षी शुभस्याथाशुभस्य च ॥ १४ ॥
prajajvāla sa tejasvī mānayannacyutātmajam |
bhagavāñjagataḥ sākṣī śubhasyāthāśubhasya ca || 14 ||
उद्दिश्य दक्षिणां वीरो विप्राणां यदुनन्दनः ।
उवाच हंसीं द्वारस्थां तिष्ठावां रक्ष पक्षिणि ॥ १५ ॥
uddiśya dakṣiṇāṃ vīro viprāṇāṃ yadunandanaḥ |
uvāca haṃsīṃ dvārasthāṃ tiṣṭhāvāṃ rakṣa pakṣiṇi || 15 ||
तस्यां प्रणम्य यातायां कामस्तां चारुलोचनाम् ।
प्रहाय दक्षिणे हस्ते निनाय शयनोत्तमम् ॥ १६ ॥
tasyāṃ praṇamya yātāyāṃ kāmastāṃ cārulocanām |
prahāya dakṣiṇe haste nināya śayanottamam || 16 ||
ऊरावेवोपवेश्यैनां सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ।
चुचुम्ब शनकैर्गण्डं वासयन् मुखमारुतैः ॥ १७ ॥
ūrāvevopaveśyaināṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ |
cucumba śanakairgaṇḍaṃ vāsayan mukhamārutaiḥ || 17 ||
ततोऽस्याश्च पपौ वक्त्रपद्मं मधुकरो यथा ।
आलिलिङ्गे च सुश्रोणीं क्रमेण रतिकोविदः ॥ १८ ॥
tato'syāśca papau vaktrapadmaṃ madhukaro yathā |
āliliṅge ca suśroṇīṃ krameṇa ratikovidaḥ || 18 ||
अरीरमद् रहस्येनां न चोद्वेजितवांस्तदा ।
अपकृष्टं चरत्यर्थं रतिकार्यविशारदः ।
उवास स तया सार्द्धं रमन् कृष्णसुतः प्रभुः ॥ १९ ॥
arīramad rahasyenāṃ na codvejitavāṃstadā |
apakṛṣṭaṃ caratyarthaṃ ratikāryaviśāradaḥ |
uvāsa sa tayā sārddhaṃ raman kṛṣṇasutaḥ prabhuḥ || 19 ||
अरुणोदयकाले च ययौ यत्र नटालयम् ।
अकामया प्रभावत्या कथञ्चित्स विसर्जितः ॥ २० ॥
aruṇodayakāle ca yayau yatra naṭālayam |
akāmayā prabhāvatyā kathañcitsa visarjitaḥ || 20 ||
तामेव मनसा कान्तां कान्तरूपां समुद्वहन् ।
त ऊषुर्नटवेषेण कार्यार्थं भैमवंशजाः ॥ २१ ॥
tāmeva manasā kāntāṃ kāntarūpāṃ samudvahan |
ta ūṣurnaṭaveṣeṇa kāryārthaṃ bhaimavaṃśajāḥ || 21 ||
प्रतीक्षन्तस्तदा वाक्यमिन्द्रकेशवयोस्तदा ।
उद्योगं वज्रनाभस्य त्रैलोक्यविजयं प्रति ॥ २२ ॥
pratīkṣantastadā vākyamindrakeśavayostadā |
udyogaṃ vajranābhasya trailokyavijayaṃ prati || 22 ||
प्रतीक्षन्तो महात्मानो गुह्यसंरक्षणे रताः ।
कश्यपस्य मुनेः सत्रं यावत् तावन्नराधिप ॥ २३ ॥
pratīkṣanto mahātmāno guhyasaṃrakṣaṇe ratāḥ |
kaśyapasya muneḥ satraṃ yāvat tāvannarādhipa || 23 ||
देवासुराणां सर्वेषामविरोधो महात्मनाम् ।
त्रैलोक्यविजयार्थाय यततां धर्मचारिणाम् ॥ २४ ॥
devāsurāṇāṃ sarveṣāmavirodho mahātmanām |
trailokyavijayārthāya yatatāṃ dharmacāriṇām || 24 ||
एवं कालं प्रतीक्षाणां वसतां तत्र धीमताम् ।
सम्प्राप्तः प्रावृषो रम्यः सर्वभूतमनोहरः ॥ २५ ॥
evaṃ kālaṃ pratīkṣāṇāṃ vasatāṃ tatra dhīmatām |
samprāptaḥ prāvṛṣo ramyaḥ sarvabhūtamanoharaḥ || 25 ||
अहर्निशं च वृत्तान्तं प्रयच्छन्ति मनोजवाः ।
शक्रकेशवयोर्हंसाः कुमाराणां महात्मनाम् ॥ २६ ॥
aharniśaṃ ca vṛttāntaṃ prayacchanti manojavāḥ |
śakrakeśavayorhaṃsāḥ kumārāṇāṃ mahātmanām || 26 ||
रेमे सह प्रभावत्या प्रद्युम्नश्चानुरूपया ।
रात्रौ रात्रौ महातेजा धार्तराष्ट्राभिरक्षितः ॥ २७ ॥
reme saha prabhāvatyā pradyumnaścānurūpayā |
rātrau rātrau mahātejā dhārtarāṣṭrābhirakṣitaḥ || 27 ||
तैर्हि वज्रपुरं हंसैर्वसद्भिर्वासवाज्ञया ।
व्याप्तं नृप नटांस्तांश्च न विदुः कालमोहिताः ॥ २८ ॥
tairhi vajrapuraṃ haṃsairvasadbhirvāsavājñayā |
vyāptaṃ nṛpa naṭāṃstāṃśca na viduḥ kālamohitāḥ || 28 ||
दिवापि रौक्मिणेयस्तु प्रभावत्या नृपालये ।
तिष्ठत्यन्तर्हितो वीरो हंससंघाभिरक्षितः ॥ २९ ॥
divāpi raukmiṇeyastu prabhāvatyā nṛpālaye |
tiṣṭhatyantarhito vīro haṃsasaṃghābhirakṣitaḥ || 29 ||
माययास्य प्रतिच्छाया दृश्यते हि नटालये ।
देहार्धेन तु कौरव्य सिषेवेऽसौ प्रभावतीम् ॥ ३० ॥
māyayāsya praticchāyā dṛśyate hi naṭālaye |
dehārdhena tu kauravya siṣeve'sau prabhāvatīm || 30 ||
संनतिं विनयं शीलं लीलां दाक्ष्यमथार्जवम् ।
स्पृहयन्त्यसुरा दृष्ट्वा विद्वत्तां च महात्मनाम् ॥ ३१ ॥
saṃnatiṃ vinayaṃ śīlaṃ līlāṃ dākṣyamathārjavam |
spṛhayantyasurā dṛṣṭvā vidvattāṃ ca mahātmanām || 31 ||
रूपं विलासं गन्धं च मञ्जुभाषामथार्यताम् ।
तासां यादवनारीणां स्पृहयन्त्यसुरस्त्रियः ॥ ३२ ॥
rūpaṃ vilāsaṃ gandhaṃ ca mañjubhāṣāmathāryatām |
tāsāṃ yādavanārīṇāṃ spṛhayantyasurastriyaḥ || 32 ||
वज्रनाभस्य तु भ्राता सुनाभो नाम विश्रुतः ।
दुहितृद्वयं च नृपते तस्य रूपगुणान्वितम् ॥ ३३ ॥
vajranābhasya tu bhrātā sunābho nāma viśrutaḥ |
duhitṛdvayaṃ ca nṛpate tasya rūpaguṇānvitam || 33 ||
एका चन्द्रवती नाम्ना गुणवत्यथ चापरा ।
प्रभावत्यालयं ते तु व्रजतः खलु नित्यदा ॥ ३४ ॥
ekā candravatī nāmnā guṇavatyatha cāparā |
prabhāvatyālayaṃ te tu vrajataḥ khalu nityadā || 34 ||
ददृशाते तु ते तत्र रतिसक्तां प्रभावतीम् ।
परिपप्रच्छतुश्चैव विस्रम्भोपगतां सतीम् ॥ ३५ ॥
dadṛśāte tu te tatra ratisaktāṃ prabhāvatīm |
paripapracchatuścaiva visrambhopagatāṃ satīm || 35 ||
सोवाच मम विद्यास्ति याधीता काङ्क्षितं पतिम् ।
रत्यर्थं साऽऽनयत्याशु सौभाग्यं च प्रयच्छति ॥ ३६ ॥
sovāca mama vidyāsti yādhītā kāṅkṣitaṃ patim |
ratyarthaṃ sā''nayatyāśu saubhāgyaṃ ca prayacchati || 36 ||
देवं वा दानवं वापि विवशं सद्य एव हि ।
साहं रमामि कान्तेन देवपुत्रेण धीमता ॥ ३७ ॥
devaṃ vā dānavaṃ vāpi vivaśaṃ sadya eva hi |
sāhaṃ ramāmi kāntena devaputreṇa dhīmatā || 37 ||
दृश्यतां मत्प्रभावेण प्रद्युम्नः सुप्रियो मम ।
ते दृष्ट्वा विस्मयं याते रूपयौवनसम्पदम् ॥ ३८ ॥
dṛśyatāṃ matprabhāveṇa pradyumnaḥ supriyo mama |
te dṛṣṭvā vismayaṃ yāte rūpayauvanasampadam || 38 ||
पुनरेवाब्रवीत् ते तु भगिन्यौ चारुहासिनी ।
प्रभावती वरारोहा कालप्राप्तमिदं वचः ॥ ३९ ॥
punarevābravīt te tu bhaginyau cāruhāsinī |
prabhāvatī varārohā kālaprāptamidaṃ vacaḥ || 39 ||
देवा धर्मरता नित्यं दम्भशीला महासुराः ।
देवास्तपसि रक्ता हि सुखे रक्ता महासुराः ॥ ४० ॥
devā dharmaratā nityaṃ dambhaśīlā mahāsurāḥ |
devāstapasi raktā hi sukhe raktā mahāsurāḥ || 40 ||
देवाः सत्ये रता नित्यमनृते तु महासुराः ।
धर्मस्तपश्च सत्यं च यत्र तत्र जयो धुवम् ॥ ४१ ॥
devāḥ satye ratā nityamanṛte tu mahāsurāḥ |
dharmastapaśca satyaṃ ca yatra tatra jayo dhuvam || 41 ||
देवपुत्रौ वरयतां पतिविद्यां ददाम्यहम् ।
उचितौ मत्प्रभावेण सद्य एवोपलप्स्यथः ॥ ४२ ॥
devaputrau varayatāṃ patividyāṃ dadāmyaham |
ucitau matprabhāveṇa sadya evopalapsyathaḥ || 42 ||
तां तथेत्यूचतुर्हृष्टे भगिन्यौ चारुलोचनाम् ।
परिपप्रच्छ भैमं च कार्यं तत् पतिमानिनी ॥ ४३ ॥
tāṃ tathetyūcaturhṛṣṭe bhaginyau cārulocanām |
paripapraccha bhaimaṃ ca kāryaṃ tat patimāninī || 43 ||
स पितृव्यं गदं वीरं साम्बं चाथाब्रवीत् तदा ।
रूपान्वितौ सुशीलौ च शूरौ च रणकर्मणि ॥ ४४ ॥
sa pitṛvyaṃ gadaṃ vīraṃ sāmbaṃ cāthābravīt tadā |
rūpānvitau suśīlau ca śūrau ca raṇakarmaṇi || 44 ||
प्रभावत्युवाच ।
परितुष्टेन दत्ता मे विद्या दुर्वाससा पुरा ।
परितुष्टेन सौभाग्यं सदा कन्यात्वमेव च ॥ ४५ ॥
prabhāvatyuvāca |
parituṣṭena dattā me vidyā durvāsasā purā |
parituṣṭena saubhāgyaṃ sadā kanyātvameva ca || 45 ||
देवदानवयक्षाणां यं ध्यास्यति स ते पतिः ।
भवितेति मया चैव वीरोऽयमभिकाङ्क्षितः ॥ ४६ ॥
devadānavayakṣāṇāṃ yaṃ dhyāsyati sa te patiḥ |
bhaviteti mayā caiva vīro'yamabhikāṅkṣitaḥ || 46 ||
गृह्णीतं तदिमां विद्यां सद्यो वां प्रियसङ्गमः ।
ततो जगृहतुर्हृष्टे तां विद्यां भगिनीमुखात् ॥ ४७ ॥
gṛhṇītaṃ tadimāṃ vidyāṃ sadyo vāṃ priyasaṅgamaḥ |
tato jagṛhaturhṛṣṭe tāṃ vidyāṃ bhaginīmukhāt || 47 ||
दध्यतुर्गदसाम्बौ च विद्यामभ्यस्य ते शुभे ।
तौ प्रद्युम्नेन सहितौ प्रविष्टौ भैमनन्दनौ ॥ ४८ ॥
dadhyaturgadasāmbau ca vidyāmabhyasya te śubhe |
tau pradyumnena sahitau praviṣṭau bhaimanandanau || 48 ||
प्रच्छन्नौ मायया वीरौ कार्ष्णिना मायिना नृप ।
गान्धर्वेण विवाहेन तावप्यरिबलार्दनौ ॥ ४९ ॥
pracchannau māyayā vīrau kārṣṇinā māyinā nṛpa |
gāndharveṇa vivāhena tāvapyaribalārdanau || 49 ||
पाणिं जगृहतुर्वीरौ मन्त्रपूर्वं सतां प्रियौ ।
चन्द्रवत्या गदः साम्बो गुणवत्या च कैशविः ॥ ५० ॥
pāṇiṃ jagṛhaturvīrau mantrapūrvaṃ satāṃ priyau |
candravatyā gadaḥ sāmbo guṇavatyā ca kaiśaviḥ || 50 ||
रेमिरेऽसुरकन्याभिर्वीरास्ते यदुपुङ्गवाः ।
मार्गमाणास्त्वनुज्ञां ते शक्रकेशवयोस्तदा ॥ ५१ ॥
remire'surakanyābhirvīrāste yadupuṅgavāḥ |
mārgamāṇāstvanujñāṃ te śakrakeśavayostadā || 51 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).