Skip to content

विष्णुपर्व · अध्यायः ९४

Caturnavatitamo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

51 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

चतुर्नवतितमोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । आविष्टेयं मया बाला सर्वथेत्यवगम्य तु । कार्ष्णिर्हृष्टेन मनसा हंसीमिदमुवाच ह ॥ १ ॥

caturnavatitamo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | āviṣṭeyaṃ mayā bālā sarvathetyavagamya tu | kārṣṇirhṛṣṭena manasā haṃsīmidamuvāca ha || 1 ||

Report an error

दैत्येन्द्रतनयां प्राप्तमवगच्छस्व मामिह । षट्पदैः सह षट्पादो भूत्वा माल्ये निलीय हि ॥ २ ॥

daityendratanayāṃ prāptamavagacchasva māmiha | ṣaṭpadaiḥ saha ṣaṭpādo bhūtvā mālye nilīya hi || 2 ||

Report an error

विधेयोऽस्मि प्रभावत्या यथेष्टं मयि वर्तताम् । इत्युक्त्वा दर्शयामास सुरूपो रूपमात्मनः ॥ ३ ॥

vidheyo'smi prabhāvatyā yatheṣṭaṃ mayi vartatām | ityuktvā darśayāmāsa surūpo rūpamātmanaḥ || 3 ||

Report an error

तद्धर्म्यपृष्ठं प्रभया द्योतितं तस्य धीमतः । अभिभूता प्रभा चैव राजंश्चन्द्रोद्भवा शुभा ॥ ४ ॥

taddharmyapṛṣṭhaṃ prabhayā dyotitaṃ tasya dhīmataḥ | abhibhūtā prabhā caiva rājaṃścandrodbhavā śubhā || 4 ||

Report an error

प्रभावत्यास्तु तं दृष्ट्वा ववृधे कामसागरः । चन्द्रस्येवोदये प्राप्ते पर्वण्यां सरितां पतिः ॥ ५ ॥

prabhāvatyāstu taṃ dṛṣṭvā vavṛdhe kāmasāgaraḥ | candrasyevodaye prāpte parvaṇyāṃ saritāṃ patiḥ || 5 ||

Report an error

सलज्जाधोमुखी किञ्चित्किञ्चित्तिर्यगवेक्षिणी । प्रभावती तदा तस्थौ निश्चलं कमलेक्षणा ॥ ६ ॥

salajjādhomukhī kiñcitkiñcittiryagavekṣiṇī | prabhāvatī tadā tasthau niścalaṃ kamalekṣaṇā || 6 ||

Report an error

करेणाधःप्रदेशे तां चारुभूषणभूषिताम् । स्पृष्ट्वोवाच वरारोहां रोमाञ्चिततनुस्ततः ॥ ७ ॥

kareṇādhaḥpradeśe tāṃ cārubhūṣaṇabhūṣitām | spṛṣṭvovāca varārohāṃ romāñcitatanustataḥ || 7 ||

Report an error

मनोरथशतैर्लब्धं किं पूर्णेन्दुसमप्रभम् । अधोमुखं मुखं कृत्वा न मां किञ्चित्प्रभाषसे ॥ ८ ॥

manorathaśatairlabdhaṃ kiṃ pūrṇendusamaprabham | adhomukhaṃ mukhaṃ kṛtvā na māṃ kiñcitprabhāṣase || 8 ||

Report an error

प्रभोपमर्दं मा कार्षीर्वदनस्य वरानने । साध्वसं त्यज्यतां भीरु दासः साध्वनुगृह्यताम् ॥ ९ ॥

prabhopamardaṃ mā kārṣīrvadanasya varānane | sādhvasaṃ tyajyatāṃ bhīru dāsaḥ sādhvanugṛhyatām || 9 ||

Report an error

न कालमिव पश्यामि भीरु भीरुत्वमुत्सृज । याचाम्येषोऽञ्जलिं कृत्वा प्राप्तकालं निबोध मे ॥ १० ॥

na kālamiva paśyāmi bhīru bhīrutvamutsṛja | yācāmyeṣo'ñjaliṃ kṛtvā prāptakālaṃ nibodha me || 10 ||

Report an error

गान्धर्वेण विवाहेन कुरुष्वानुग्रहं मम । देशकालानुरूपेण रूपेणाप्रतिमा सती ॥ ११ ॥

gāndharveṇa vivāhena kuruṣvānugrahaṃ mama | deśakālānurūpeṇa rūpeṇāpratimā satī || 11 ||

Report an error

उपस्पृश्य ततो भैमो मणिस्थं जातवेदसम् । जुहाव समये वीरः पुष्पैर्मन्त्रानुदीरयन् ॥ १२ ॥

upaspṛśya tato bhaimo maṇisthaṃ jātavedasam | juhāva samaye vīraḥ puṣpairmantrānudīrayan || 12 ||

Report an error

जग्राहाथ करं तस्या वराभरणभूषितम् । चक्रे प्रदक्षिणं चैवं तं मणिस्थं हुताशनम् ॥ १३ ॥

jagrāhātha karaṃ tasyā varābharaṇabhūṣitam | cakre pradakṣiṇaṃ caivaṃ taṃ maṇisthaṃ hutāśanam || 13 ||

Report an error

प्रजज्वाल स तेजस्वी मानयन्नच्युतात्मजम् । भगवाञ्जगतः साक्षी शुभस्याथाशुभस्य च ॥ १४ ॥

prajajvāla sa tejasvī mānayannacyutātmajam | bhagavāñjagataḥ sākṣī śubhasyāthāśubhasya ca || 14 ||

Report an error

उद्दिश्य दक्षिणां वीरो विप्राणां यदुनन्दनः । उवाच हंसीं द्वारस्थां तिष्ठावां रक्ष पक्षिणि ॥ १५ ॥

uddiśya dakṣiṇāṃ vīro viprāṇāṃ yadunandanaḥ | uvāca haṃsīṃ dvārasthāṃ tiṣṭhāvāṃ rakṣa pakṣiṇi || 15 ||

Report an error

तस्यां प्रणम्य यातायां कामस्तां चारुलोचनाम् । प्रहाय दक्षिणे हस्ते निनाय शयनोत्तमम् ॥ १६ ॥

tasyāṃ praṇamya yātāyāṃ kāmastāṃ cārulocanām | prahāya dakṣiṇe haste nināya śayanottamam || 16 ||

Report an error

ऊरावेवोपवेश्यैनां सान्त्वयित्वा पुनः पुनः । चुचुम्ब शनकैर्गण्डं वासयन् मुखमारुतैः ॥ १७ ॥

ūrāvevopaveśyaināṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ | cucumba śanakairgaṇḍaṃ vāsayan mukhamārutaiḥ || 17 ||

Report an error

ततोऽस्याश्च पपौ वक्त्रपद्मं मधुकरो यथा । आलिलिङ्गे च सुश्रोणीं क्रमेण रतिकोविदः ॥ १८ ॥

tato'syāśca papau vaktrapadmaṃ madhukaro yathā | āliliṅge ca suśroṇīṃ krameṇa ratikovidaḥ || 18 ||

Report an error

अरीरमद् रहस्येनां न चोद्वेजितवांस्तदा । अपकृष्टं चरत्यर्थं रतिकार्यविशारदः । उवास स तया सार्द्धं रमन् कृष्णसुतः प्रभुः ॥ १९ ॥

arīramad rahasyenāṃ na codvejitavāṃstadā | apakṛṣṭaṃ caratyarthaṃ ratikāryaviśāradaḥ | uvāsa sa tayā sārddhaṃ raman kṛṣṇasutaḥ prabhuḥ || 19 ||

Report an error

अरुणोदयकाले च ययौ यत्र नटालयम् । अकामया प्रभावत्या कथञ्चित्स विसर्जितः ॥ २० ॥

aruṇodayakāle ca yayau yatra naṭālayam | akāmayā prabhāvatyā kathañcitsa visarjitaḥ || 20 ||

Report an error

तामेव मनसा कान्तां कान्तरूपां समुद्वहन् । त ऊषुर्नटवेषेण कार्यार्थं भैमवंशजाः ॥ २१ ॥

tāmeva manasā kāntāṃ kāntarūpāṃ samudvahan | ta ūṣurnaṭaveṣeṇa kāryārthaṃ bhaimavaṃśajāḥ || 21 ||

Report an error

प्रतीक्षन्तस्तदा वाक्यमिन्द्रकेशवयोस्तदा । उद्योगं वज्रनाभस्य त्रैलोक्यविजयं प्रति ॥ २२ ॥

pratīkṣantastadā vākyamindrakeśavayostadā | udyogaṃ vajranābhasya trailokyavijayaṃ prati || 22 ||

Report an error

प्रतीक्षन्तो महात्मानो गुह्यसंरक्षणे रताः । कश्यपस्य मुनेः सत्रं यावत् तावन्नराधिप ॥ २३ ॥

pratīkṣanto mahātmāno guhyasaṃrakṣaṇe ratāḥ | kaśyapasya muneḥ satraṃ yāvat tāvannarādhipa || 23 ||

Report an error

देवासुराणां सर्वेषामविरोधो महात्मनाम् । त्रैलोक्यविजयार्थाय यततां धर्मचारिणाम् ॥ २४ ॥

devāsurāṇāṃ sarveṣāmavirodho mahātmanām | trailokyavijayārthāya yatatāṃ dharmacāriṇām || 24 ||

Report an error

एवं कालं प्रतीक्षाणां वसतां तत्र धीमताम् । सम्प्राप्तः प्रावृषो रम्यः सर्वभूतमनोहरः ॥ २५ ॥

evaṃ kālaṃ pratīkṣāṇāṃ vasatāṃ tatra dhīmatām | samprāptaḥ prāvṛṣo ramyaḥ sarvabhūtamanoharaḥ || 25 ||

Report an error

अहर्निशं च वृत्तान्तं प्रयच्छन्ति मनोजवाः । शक्रकेशवयोर्हंसाः कुमाराणां महात्मनाम् ॥ २६ ॥

aharniśaṃ ca vṛttāntaṃ prayacchanti manojavāḥ | śakrakeśavayorhaṃsāḥ kumārāṇāṃ mahātmanām || 26 ||

Report an error

रेमे सह प्रभावत्या प्रद्युम्नश्चानुरूपया । रात्रौ रात्रौ महातेजा धार्तराष्ट्राभिरक्षितः ॥ २७ ॥

reme saha prabhāvatyā pradyumnaścānurūpayā | rātrau rātrau mahātejā dhārtarāṣṭrābhirakṣitaḥ || 27 ||

Report an error

तैर्हि वज्रपुरं हंसैर्वसद्भिर्वासवाज्ञया । व्याप्तं नृप नटांस्तांश्च न विदुः कालमोहिताः ॥ २८ ॥

tairhi vajrapuraṃ haṃsairvasadbhirvāsavājñayā | vyāptaṃ nṛpa naṭāṃstāṃśca na viduḥ kālamohitāḥ || 28 ||

Report an error

दिवापि रौक्मिणेयस्तु प्रभावत्या नृपालये । तिष्ठत्यन्तर्हितो वीरो हंससंघाभिरक्षितः ॥ २९ ॥

divāpi raukmiṇeyastu prabhāvatyā nṛpālaye | tiṣṭhatyantarhito vīro haṃsasaṃghābhirakṣitaḥ || 29 ||

Report an error

माययास्य प्रतिच्छाया दृश्यते हि नटालये । देहार्धेन तु कौरव्य सिषेवेऽसौ प्रभावतीम् ॥ ३० ॥

māyayāsya praticchāyā dṛśyate hi naṭālaye | dehārdhena tu kauravya siṣeve'sau prabhāvatīm || 30 ||

Report an error

संनतिं विनयं शीलं लीलां दाक्ष्यमथार्जवम् । स्पृहयन्त्यसुरा दृष्ट्वा विद्वत्तां च महात्मनाम् ॥ ३१ ॥

saṃnatiṃ vinayaṃ śīlaṃ līlāṃ dākṣyamathārjavam | spṛhayantyasurā dṛṣṭvā vidvattāṃ ca mahātmanām || 31 ||

Report an error

रूपं विलासं गन्धं च मञ्जुभाषामथार्यताम् । तासां यादवनारीणां स्पृहयन्त्यसुरस्त्रियः ॥ ३२ ॥

rūpaṃ vilāsaṃ gandhaṃ ca mañjubhāṣāmathāryatām | tāsāṃ yādavanārīṇāṃ spṛhayantyasurastriyaḥ || 32 ||

Report an error

वज्रनाभस्य तु भ्राता सुनाभो नाम विश्रुतः । दुहितृद्वयं च नृपते तस्य रूपगुणान्वितम् ॥ ३३ ॥

vajranābhasya tu bhrātā sunābho nāma viśrutaḥ | duhitṛdvayaṃ ca nṛpate tasya rūpaguṇānvitam || 33 ||

Report an error

एका चन्द्रवती नाम्ना गुणवत्यथ चापरा । प्रभावत्यालयं ते तु व्रजतः खलु नित्यदा ॥ ३४ ॥

ekā candravatī nāmnā guṇavatyatha cāparā | prabhāvatyālayaṃ te tu vrajataḥ khalu nityadā || 34 ||

Report an error

ददृशाते तु ते तत्र रतिसक्तां प्रभावतीम् । परिपप्रच्छतुश्चैव विस्रम्भोपगतां सतीम् ॥ ३५ ॥

dadṛśāte tu te tatra ratisaktāṃ prabhāvatīm | paripapracchatuścaiva visrambhopagatāṃ satīm || 35 ||

Report an error

सोवाच मम विद्यास्ति याधीता काङ्क्षितं पतिम् । रत्यर्थं साऽऽनयत्याशु सौभाग्यं च प्रयच्छति ॥ ३६ ॥

sovāca mama vidyāsti yādhītā kāṅkṣitaṃ patim | ratyarthaṃ sā''nayatyāśu saubhāgyaṃ ca prayacchati || 36 ||

Report an error

देवं वा दानवं वापि विवशं सद्य एव हि । साहं रमामि कान्तेन देवपुत्रेण धीमता ॥ ३७ ॥

devaṃ vā dānavaṃ vāpi vivaśaṃ sadya eva hi | sāhaṃ ramāmi kāntena devaputreṇa dhīmatā || 37 ||

Report an error

दृश्यतां मत्प्रभावेण प्रद्युम्नः सुप्रियो मम । ते दृष्ट्वा विस्मयं याते रूपयौवनसम्पदम् ॥ ३८ ॥

dṛśyatāṃ matprabhāveṇa pradyumnaḥ supriyo mama | te dṛṣṭvā vismayaṃ yāte rūpayauvanasampadam || 38 ||

Report an error

पुनरेवाब्रवीत् ते तु भगिन्यौ चारुहासिनी । प्रभावती वरारोहा कालप्राप्तमिदं वचः ॥ ३९ ॥

punarevābravīt te tu bhaginyau cāruhāsinī | prabhāvatī varārohā kālaprāptamidaṃ vacaḥ || 39 ||

Report an error

देवा धर्मरता नित्यं दम्भशीला महासुराः । देवास्तपसि रक्ता हि सुखे रक्ता महासुराः ॥ ४० ॥

devā dharmaratā nityaṃ dambhaśīlā mahāsurāḥ | devāstapasi raktā hi sukhe raktā mahāsurāḥ || 40 ||

Report an error

देवाः सत्ये रता नित्यमनृते तु महासुराः । धर्मस्तपश्च सत्यं च यत्र तत्र जयो धुवम् ॥ ४१ ॥

devāḥ satye ratā nityamanṛte tu mahāsurāḥ | dharmastapaśca satyaṃ ca yatra tatra jayo dhuvam || 41 ||

Report an error

देवपुत्रौ वरयतां पतिविद्यां ददाम्यहम् । उचितौ मत्प्रभावेण सद्य एवोपलप्स्यथः ॥ ४२ ॥

devaputrau varayatāṃ patividyāṃ dadāmyaham | ucitau matprabhāveṇa sadya evopalapsyathaḥ || 42 ||

Report an error

तां तथेत्यूचतुर्हृष्टे भगिन्यौ चारुलोचनाम् । परिपप्रच्छ भैमं च कार्यं तत् पतिमानिनी ॥ ४३ ॥

tāṃ tathetyūcaturhṛṣṭe bhaginyau cārulocanām | paripapraccha bhaimaṃ ca kāryaṃ tat patimāninī || 43 ||

Report an error

स पितृव्यं गदं वीरं साम्बं चाथाब्रवीत् तदा । रूपान्वितौ सुशीलौ च शूरौ च रणकर्मणि ॥ ४४ ॥

sa pitṛvyaṃ gadaṃ vīraṃ sāmbaṃ cāthābravīt tadā | rūpānvitau suśīlau ca śūrau ca raṇakarmaṇi || 44 ||

Report an error

प्रभावत्युवाच । परितुष्टेन दत्ता मे विद्या दुर्वाससा पुरा । परितुष्टेन सौभाग्यं सदा कन्यात्वमेव च ॥ ४५ ॥

prabhāvatyuvāca | parituṣṭena dattā me vidyā durvāsasā purā | parituṣṭena saubhāgyaṃ sadā kanyātvameva ca || 45 ||

Report an error

देवदानवयक्षाणां यं ध्यास्यति स ते पतिः । भवितेति मया चैव वीरोऽयमभिकाङ्क्षितः ॥ ४६ ॥

devadānavayakṣāṇāṃ yaṃ dhyāsyati sa te patiḥ | bhaviteti mayā caiva vīro'yamabhikāṅkṣitaḥ || 46 ||

Report an error

गृह्णीतं तदिमां विद्यां सद्यो वां प्रियसङ्गमः । ततो जगृहतुर्हृष्टे तां विद्यां भगिनीमुखात् ॥ ४७ ॥

gṛhṇītaṃ tadimāṃ vidyāṃ sadyo vāṃ priyasaṅgamaḥ | tato jagṛhaturhṛṣṭe tāṃ vidyāṃ bhaginīmukhāt || 47 ||

Report an error

दध्यतुर्गदसाम्बौ च विद्यामभ्यस्य ते शुभे । तौ प्रद्युम्नेन सहितौ प्रविष्टौ भैमनन्दनौ ॥ ४८ ॥

dadhyaturgadasāmbau ca vidyāmabhyasya te śubhe | tau pradyumnena sahitau praviṣṭau bhaimanandanau || 48 ||

Report an error

प्रच्छन्नौ मायया वीरौ कार्ष्णिना मायिना नृप । गान्धर्वेण विवाहेन तावप्यरिबलार्दनौ ॥ ४९ ॥

pracchannau māyayā vīrau kārṣṇinā māyinā nṛpa | gāndharveṇa vivāhena tāvapyaribalārdanau || 49 ||

Report an error

पाणिं जगृहतुर्वीरौ मन्त्रपूर्वं सतां प्रियौ । चन्द्रवत्या गदः साम्बो गुणवत्या च कैशविः ॥ ५० ॥

pāṇiṃ jagṛhaturvīrau mantrapūrvaṃ satāṃ priyau | candravatyā gadaḥ sāmbo guṇavatyā ca kaiśaviḥ || 50 ||

Report an error

रेमिरेऽसुरकन्याभिर्वीरास्ते यदुपुङ्गवाः । मार्गमाणास्त्वनुज्ञां ते शक्रकेशवयोस्तदा ॥ ५१ ॥

remire'surakanyābhirvīrāste yadupuṅgavāḥ | mārgamāṇāstvanujñāṃ te śakrakeśavayostadā || 51 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).