Skip to content

हरिवंशपर्व · अध्यायः २३

Trayoviṃśatitamo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

36 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

त्रयोविंशतितमोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच । ते योगधर्मनिरताः सप्त मानसचारिणः । पद्मगर्भोऽरविन्दाक्षः क्षीरगर्भः सुलोचनः ॥ १ ॥

trayoviṃśatitamo'dhyāyaḥ | mārkaṇḍeya uvāca | te yogadharmaniratāḥ sapta mānasacāriṇaḥ | padmagarbho'ravindākṣaḥ kṣīragarbhaḥ sulocanaḥ || 1 ||

Report an error

उरुबिन्दुः सुबिन्दुश्च हैमगर्भस्तु सप्तमः । वाय्वम्बुभक्षाः सततं शरीराण्युपशोषयन् ॥ २ ॥

urubinduḥ subinduśca haimagarbhastu saptamaḥ | vāyvambubhakṣāḥ satataṃ śarīrāṇyupaśoṣayan || 2 ||

Report an error

राजा विभ्राजमानस्तु वपुषा तद् वनं तदा । चचारान्तःपुरवृतो नन्दनं मघवानिव ॥ ३ ॥

rājā vibhrājamānastu vapuṣā tad vanaṃ tadā | cacārāntaḥpuravṛto nandanaṃ maghavāniva || 3 ||

Report an error

स तानपश्यत्खचरान् योगधर्मात्मकान् नृप । निर्वेदाच्च तमेवार्थमनुध्यायन् पुरं ययौ ॥ ४ ॥

sa tānapaśyatkhacarān yogadharmātmakān nṛpa | nirvedācca tamevārthamanudhyāyan puraṃ yayau || 4 ||

Report an error

अणुहो नाम तस्याऽऽसीत्पुत्रः परमधार्मिकः । अणुधर्मरतिर्नित्यमणुं सोऽभ्यगमत्पदम् ॥ ५ ॥

aṇuho nāma tasyā''sītputraḥ paramadhārmikaḥ | aṇudharmaratirnityamaṇuṃ so'bhyagamatpadam || 5 ||

Report an error

प्रादात्कन्यां शुकस्तस्मै कृत्वीं पूजिललक्षणाम् । सत्यशीलगुणोपेतां योगधर्मरतां सदा ॥ ६ ॥

prādātkanyāṃ śukastasmai kṛtvīṃ pūjilalakṣaṇām | satyaśīlaguṇopetāṃ yogadharmaratāṃ sadā || 6 ||

Report an error

सा ह्युद्दिष्टा पुरा भीष्म पितृकन्या मनीषिणी । सनत्कुमारेण तदा संनिधौ मम शोभना ॥ ७ ॥

sā hyuddiṣṭā purā bhīṣma pitṛkanyā manīṣiṇī | sanatkumāreṇa tadā saṃnidhau mama śobhanā || 7 ||

Report an error

सत्यधर्मभृतां श्रेष्ठा दुर्विज्ञेया कृतात्मभिः । योगा च योगपत्नी च योगमाता तथैव च ॥ ८ ॥

satyadharmabhṛtāṃ śreṣṭhā durvijñeyā kṛtātmabhiḥ | yogā ca yogapatnī ca yogamātā tathaiva ca || 8 ||

Report an error

यथा ते कथितं पूर्वं पितृकल्पेषु वै मया । विभ्राजस्त्वणुहं राज्ये स्थापयित्वा नरेश्वरः ॥ ९ ॥

yathā te kathitaṃ pūrvaṃ pitṛkalpeṣu vai mayā | vibhrājastvaṇuhaṃ rājye sthāpayitvā nareśvaraḥ || 9 ||

Report an error

आमन्त्र्य पौरान्प्रीतात्मा ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य च । प्रायात् सरस्तपश्चर्तुं यत्र ते सहचारिणः ॥ १० ॥

āmantrya paurānprītātmā brāhmaṇān svasti vācya ca | prāyāt sarastapaścartuṃ yatra te sahacāriṇaḥ || 10 ||

Report an error

स वै तत्र निराहारो वायुभक्षो महातपाः । त्यक्त्वा कामांस्तपस्तेपे सरसस्तस्य पार्श्वतः ॥ ११ ॥

sa vai tatra nirāhāro vāyubhakṣo mahātapāḥ | tyaktvā kāmāṃstapastepe sarasastasya pārśvataḥ || 11 ||

Report an error

तस्य संकल्प आसीच्च तेषामेकतरस्य वै । पुत्रत्वं प्राप्य योगेन युज्येयमिति भारत ॥ १२ ॥

tasya saṃkalpa āsīcca teṣāmekatarasya vai | putratvaṃ prāpya yogena yujyeyamiti bhārata || 12 ||

Report an error

कृत्वाभिसन्धिं तपसा महता स समन्वितः । महातपाः स विभ्राजो विरराजांशुमानिव ॥ १३ ॥

kṛtvābhisandhiṃ tapasā mahatā sa samanvitaḥ | mahātapāḥ sa vibhrājo virarājāṃśumāniva || 13 ||

Report an error

ततो विभ्राजितं तेन वैभ्राजं नाम तद्वनम् । सरस्तच्च कुरुश्रेष्ठ वैभ्राजमिति संज्ञितम् ॥ १४ ॥

tato vibhrājitaṃ tena vaibhrājaṃ nāma tadvanam | sarastacca kuruśreṣṭha vaibhrājamiti saṃjñitam || 14 ||

Report an error

तत्र ते शकुना राजंश्चत्वारो योगधर्मिणः । योगभ्रष्टास्त्रयश्चैव देहन्यासकृतोऽभवन् ॥ १५ ॥

tatra te śakunā rājaṃścatvāro yogadharmiṇaḥ | yogabhraṣṭāstrayaścaiva dehanyāsakṛto'bhavan || 15 ||

Report an error

काम्पिल्ये नगरे ते तु ब्रह्मदत्तपुरोगमाः । जाताः सप्त महात्मानः सर्वे विगतकल्मषाः ॥ १६ ॥

kāmpilye nagare te tu brahmadattapurogamāḥ | jātāḥ sapta mahātmānaḥ sarve vigatakalmaṣāḥ || 16 ||

Report an error

ज्ञानध्यानतपःपूजावेदवेदाङ्गपारगाः । स्मृतिमन्तोऽत्र चत्वारस्त्रयस्तु परिमोहिताः ॥ १७ ॥

jñānadhyānatapaḥpūjāvedavedāṅgapāragāḥ | smṛtimanto'tra catvārastrayastu parimohitāḥ || 17 ||

Report an error

स्वतन्त्रस्त्वणुहाज्जज्ञे ब्रह्मदत्तो महायशाः । यथा ह्यासीत्पक्षिभावे संकल्पः पूर्वचिन्तितः । ज्ञानध्यानतपःपूतो वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १८ ॥

svatantrastvaṇuhājjajñe brahmadatto mahāyaśāḥ | yathā hyāsītpakṣibhāve saṃkalpaḥ pūrvacintitaḥ | jñānadhyānatapaḥpūto vedavedāṅgapāragaḥ || 18 ||

Report an error

छिद्रदर्शी सुनेत्रश्च तथा बाभ्रव्यवत्सयोः । जातौ श्रोत्रियदायादौ वेदवेदाङ्गपारगौ ॥ १९ ॥

chidradarśī sunetraśca tathā bābhravyavatsayoḥ | jātau śrotriyadāyādau vedavedāṅgapāragau || 19 ||

Report an error

सहायौ ब्रह्मदत्तस्य पूर्वजातिसहोषितौ । पाञ्चालः पाञ्चिकश्चैव कण्डरीकस्तथापरः ॥ २० ॥

sahāyau brahmadattasya pūrvajātisahoṣitau | pāñcālaḥ pāñcikaścaiva kaṇḍarīkastathāparaḥ || 20 ||

Report an error

पाञ्चालो बह्वृचस्त्वासीदाचार्यत्वं चकार ह । द्विवेदः कण्डरीकस्तु छन्दोगोऽध्वर्युरेव च ॥ २१ ॥

pāñcālo bahvṛcastvāsīdācāryatvaṃ cakāra ha | dvivedaḥ kaṇḍarīkastu chandogo'dhvaryureva ca || 21 ||

Report an error

सर्वसत्त्वरुतज्ञस्तु राजाऽऽसीदणुहात्मजः । पाञ्चालकण्डरीकाभ्यां तस्य सख्यमभूत्तदा ॥ २२ ॥

sarvasattvarutajñastu rājā''sīdaṇuhātmajaḥ | pāñcālakaṇḍarīkābhyāṃ tasya sakhyamabhūttadā || 22 ||

Report an error

ते ग्राम्यधर्माभिरताः कामस्य वशवर्तिनः । पूर्वजातिकृतेनासन् धर्मकामार्थकोविदाः ॥ २३ ॥

te grāmyadharmābhiratāḥ kāmasya vaśavartinaḥ | pūrvajātikṛtenāsan dharmakāmārthakovidāḥ || 23 ||

Report an error

अणुहस्तु नृपश्रेष्ठो ब्रह्मदत्तमकल्मषम् । राज्येऽभिषिच्य योगात्मा परां गतिमवाप्तवान् ॥ २४ ॥

aṇuhastu nṛpaśreṣṭho brahmadattamakalmaṣam | rājye'bhiṣicya yogātmā parāṃ gatimavāptavān || 24 ||

Report an error

ब्रह्मदत्तस्य भार्या तु देवलस्यात्मजाभवत् । असितस्य हि दुर्धर्षा संनतिर्नाम नामतः ॥ २५ ॥

brahmadattasya bhāryā tu devalasyātmajābhavat | asitasya hi durdharṣā saṃnatirnāma nāmataḥ || 25 ||

Report an error

तामेकभावसम्पन्नां लेभे कन्यामनुत्तमाम् । संनतिं संनतिमतीं देवलाद् योगधर्मिणीम् ॥ २६ ॥

tāmekabhāvasampannāṃ lebhe kanyāmanuttamām | saṃnatiṃ saṃnatimatīṃ devalād yogadharmiṇīm || 26 ||

Report an error

पञ्चमः पाञ्चिकस्तत्र सप्तजातिषु भारत । षष्ठस्तु कण्डरीकोऽभूद् ब्रह्मदत्तश्च सप्तमः ॥ २७ ॥

pañcamaḥ pāñcikastatra saptajātiṣu bhārata | ṣaṣṭhastu kaṇḍarīko'bhūd brahmadattaśca saptamaḥ || 27 ||

Report an error

शेषा विहङ्गमा ये वै काम्पिल्यं सहचारिणः । ते जाताः श्रोत्रियकुले सुदरिद्रे सहोदराः ॥ २८ ॥

śeṣā vihaṅgamā ye vai kāmpilyaṃ sahacāriṇaḥ | te jātāḥ śrotriyakule sudaridre sahodarāḥ || 28 ||

Report an error

धृतिमान् सुमना विद्वांस्तत्त्वदर्शी च नामतः । वेदाध्ययनसम्पन्नाश्चत्वारश्छिद्रदर्शिनः ॥ २९ ॥

dhṛtimān sumanā vidvāṃstattvadarśī ca nāmataḥ | vedādhyayanasampannāścatvāraśchidradarśinaḥ || 29 ||

Report an error

तेषां संवित्तथोत्पन्ना पूर्वजातिकृता तदा । ये योगनिरताः सिद्धाः प्रस्थिताः सर्व एव हि ॥ ३० ॥

teṣāṃ saṃvittathotpannā pūrvajātikṛtā tadā | ye yoganiratāḥ siddhāḥ prasthitāḥ sarva eva hi || 30 ||

Report an error

आमन्त्र्य पितरं तात पिता तानब्रवीत् तदा । अधर्मं एव युष्माकं यन्मां त्यक्त्वा गमिष्यथ ॥ ३१ ॥

āmantrya pitaraṃ tāta pitā tānabravīt tadā | adharmaṃ eva yuṣmākaṃ yanmāṃ tyaktvā gamiṣyatha || 31 ||

Report an error

दारिद्रयमनपाकृत्य पुत्रार्थांश्चैव पुष्कलान् । शुश्रूषामप्रयुज्यैव कथं वै गन्तुमर्हथ ॥ ३२ ॥

dāridrayamanapākṛtya putrārthāṃścaiva puṣkalān | śuśrūṣāmaprayujyaiva kathaṃ vai gantumarhatha || 32 ||

Report an error

ते तमूचुर्द्विजाः सर्वे पितरं पुनरेव च । करिष्यामो विधानं ते येन त्वं वर्तयिष्यसि ॥ ३३ ॥

te tamūcurdvijāḥ sarve pitaraṃ punareva ca | kariṣyāmo vidhānaṃ te yena tvaṃ vartayiṣyasi || 33 ||

Report an error

इमं श्लोकं महार्थं त्वं राजानं सहमन्त्रिणम् । श्रावयेथाः समागम्य ब्रह्मदत्तमकल्मषम् ॥ ३४ ॥

imaṃ ślokaṃ mahārthaṃ tvaṃ rājānaṃ sahamantriṇam | śrāvayethāḥ samāgamya brahmadattamakalmaṣam || 34 ||

Report an error

प्रीतात्मा दास्यति स ते ग्रामान् भोगांश्च पुष्कलान् । यथेप्सितांश्च सर्वार्थान् गच्छ तात यथेप्सितम् ॥ ३५ ॥

prītātmā dāsyati sa te grāmān bhogāṃśca puṣkalān | yathepsitāṃśca sarvārthān gaccha tāta yathepsitam || 35 ||

Report an error

एतावदुक्त्वा ते सर्वे पूजयित्वा च तं गुरुम् । योगधर्ममनुप्राप्य परां निर्वृतिमाययुः ॥ ३६ ॥

etāvaduktvā te sarve pūjayitvā ca taṃ gurum | yogadharmamanuprāpya parāṃ nirvṛtimāyayuḥ || 36 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).