हरिवंशपर्व · अध्यायः २३
Trayoviṃśatitamo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
36 verses·Sanskrit with transliteration
त्रयोविंशतितमोऽध्यायः ।
मार्कण्डेय उवाच ।
ते योगधर्मनिरताः सप्त मानसचारिणः ।
पद्मगर्भोऽरविन्दाक्षः क्षीरगर्भः सुलोचनः ॥ १ ॥
trayoviṃśatitamo'dhyāyaḥ |
mārkaṇḍeya uvāca |
te yogadharmaniratāḥ sapta mānasacāriṇaḥ |
padmagarbho'ravindākṣaḥ kṣīragarbhaḥ sulocanaḥ || 1 ||
उरुबिन्दुः सुबिन्दुश्च हैमगर्भस्तु सप्तमः ।
वाय्वम्बुभक्षाः सततं शरीराण्युपशोषयन् ॥ २ ॥
urubinduḥ subinduśca haimagarbhastu saptamaḥ |
vāyvambubhakṣāḥ satataṃ śarīrāṇyupaśoṣayan || 2 ||
राजा विभ्राजमानस्तु वपुषा तद् वनं तदा ।
चचारान्तःपुरवृतो नन्दनं मघवानिव ॥ ३ ॥
rājā vibhrājamānastu vapuṣā tad vanaṃ tadā |
cacārāntaḥpuravṛto nandanaṃ maghavāniva || 3 ||
स तानपश्यत्खचरान् योगधर्मात्मकान् नृप ।
निर्वेदाच्च तमेवार्थमनुध्यायन् पुरं ययौ ॥ ४ ॥
sa tānapaśyatkhacarān yogadharmātmakān nṛpa |
nirvedācca tamevārthamanudhyāyan puraṃ yayau || 4 ||
अणुहो नाम तस्याऽऽसीत्पुत्रः परमधार्मिकः ।
अणुधर्मरतिर्नित्यमणुं सोऽभ्यगमत्पदम् ॥ ५ ॥
aṇuho nāma tasyā''sītputraḥ paramadhārmikaḥ |
aṇudharmaratirnityamaṇuṃ so'bhyagamatpadam || 5 ||
प्रादात्कन्यां शुकस्तस्मै कृत्वीं पूजिललक्षणाम् ।
सत्यशीलगुणोपेतां योगधर्मरतां सदा ॥ ६ ॥
prādātkanyāṃ śukastasmai kṛtvīṃ pūjilalakṣaṇām |
satyaśīlaguṇopetāṃ yogadharmaratāṃ sadā || 6 ||
सा ह्युद्दिष्टा पुरा भीष्म पितृकन्या मनीषिणी ।
सनत्कुमारेण तदा संनिधौ मम शोभना ॥ ७ ॥
sā hyuddiṣṭā purā bhīṣma pitṛkanyā manīṣiṇī |
sanatkumāreṇa tadā saṃnidhau mama śobhanā || 7 ||
सत्यधर्मभृतां श्रेष्ठा दुर्विज्ञेया कृतात्मभिः ।
योगा च योगपत्नी च योगमाता तथैव च ॥ ८ ॥
satyadharmabhṛtāṃ śreṣṭhā durvijñeyā kṛtātmabhiḥ |
yogā ca yogapatnī ca yogamātā tathaiva ca || 8 ||
यथा ते कथितं पूर्वं पितृकल्पेषु वै मया ।
विभ्राजस्त्वणुहं राज्ये स्थापयित्वा नरेश्वरः ॥ ९ ॥
yathā te kathitaṃ pūrvaṃ pitṛkalpeṣu vai mayā |
vibhrājastvaṇuhaṃ rājye sthāpayitvā nareśvaraḥ || 9 ||
आमन्त्र्य पौरान्प्रीतात्मा ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य च ।
प्रायात् सरस्तपश्चर्तुं यत्र ते सहचारिणः ॥ १० ॥
āmantrya paurānprītātmā brāhmaṇān svasti vācya ca |
prāyāt sarastapaścartuṃ yatra te sahacāriṇaḥ || 10 ||
स वै तत्र निराहारो वायुभक्षो महातपाः ।
त्यक्त्वा कामांस्तपस्तेपे सरसस्तस्य पार्श्वतः ॥ ११ ॥
sa vai tatra nirāhāro vāyubhakṣo mahātapāḥ |
tyaktvā kāmāṃstapastepe sarasastasya pārśvataḥ || 11 ||
तस्य संकल्प आसीच्च तेषामेकतरस्य वै ।
पुत्रत्वं प्राप्य योगेन युज्येयमिति भारत ॥ १२ ॥
tasya saṃkalpa āsīcca teṣāmekatarasya vai |
putratvaṃ prāpya yogena yujyeyamiti bhārata || 12 ||
कृत्वाभिसन्धिं तपसा महता स समन्वितः ।
महातपाः स विभ्राजो विरराजांशुमानिव ॥ १३ ॥
kṛtvābhisandhiṃ tapasā mahatā sa samanvitaḥ |
mahātapāḥ sa vibhrājo virarājāṃśumāniva || 13 ||
ततो विभ्राजितं तेन वैभ्राजं नाम तद्वनम् ।
सरस्तच्च कुरुश्रेष्ठ वैभ्राजमिति संज्ञितम् ॥ १४ ॥
tato vibhrājitaṃ tena vaibhrājaṃ nāma tadvanam |
sarastacca kuruśreṣṭha vaibhrājamiti saṃjñitam || 14 ||
तत्र ते शकुना राजंश्चत्वारो योगधर्मिणः ।
योगभ्रष्टास्त्रयश्चैव देहन्यासकृतोऽभवन् ॥ १५ ॥
tatra te śakunā rājaṃścatvāro yogadharmiṇaḥ |
yogabhraṣṭāstrayaścaiva dehanyāsakṛto'bhavan || 15 ||
काम्पिल्ये नगरे ते तु ब्रह्मदत्तपुरोगमाः ।
जाताः सप्त महात्मानः सर्वे विगतकल्मषाः ॥ १६ ॥
kāmpilye nagare te tu brahmadattapurogamāḥ |
jātāḥ sapta mahātmānaḥ sarve vigatakalmaṣāḥ || 16 ||
ज्ञानध्यानतपःपूजावेदवेदाङ्गपारगाः ।
स्मृतिमन्तोऽत्र चत्वारस्त्रयस्तु परिमोहिताः ॥ १७ ॥
jñānadhyānatapaḥpūjāvedavedāṅgapāragāḥ |
smṛtimanto'tra catvārastrayastu parimohitāḥ || 17 ||
स्वतन्त्रस्त्वणुहाज्जज्ञे ब्रह्मदत्तो महायशाः ।
यथा ह्यासीत्पक्षिभावे संकल्पः पूर्वचिन्तितः ।
ज्ञानध्यानतपःपूतो वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १८ ॥
svatantrastvaṇuhājjajñe brahmadatto mahāyaśāḥ |
yathā hyāsītpakṣibhāve saṃkalpaḥ pūrvacintitaḥ |
jñānadhyānatapaḥpūto vedavedāṅgapāragaḥ || 18 ||
छिद्रदर्शी सुनेत्रश्च तथा बाभ्रव्यवत्सयोः ।
जातौ श्रोत्रियदायादौ वेदवेदाङ्गपारगौ ॥ १९ ॥
chidradarśī sunetraśca tathā bābhravyavatsayoḥ |
jātau śrotriyadāyādau vedavedāṅgapāragau || 19 ||
सहायौ ब्रह्मदत्तस्य पूर्वजातिसहोषितौ ।
पाञ्चालः पाञ्चिकश्चैव कण्डरीकस्तथापरः ॥ २० ॥
sahāyau brahmadattasya pūrvajātisahoṣitau |
pāñcālaḥ pāñcikaścaiva kaṇḍarīkastathāparaḥ || 20 ||
पाञ्चालो बह्वृचस्त्वासीदाचार्यत्वं चकार ह ।
द्विवेदः कण्डरीकस्तु छन्दोगोऽध्वर्युरेव च ॥ २१ ॥
pāñcālo bahvṛcastvāsīdācāryatvaṃ cakāra ha |
dvivedaḥ kaṇḍarīkastu chandogo'dhvaryureva ca || 21 ||
सर्वसत्त्वरुतज्ञस्तु राजाऽऽसीदणुहात्मजः ।
पाञ्चालकण्डरीकाभ्यां तस्य सख्यमभूत्तदा ॥ २२ ॥
sarvasattvarutajñastu rājā''sīdaṇuhātmajaḥ |
pāñcālakaṇḍarīkābhyāṃ tasya sakhyamabhūttadā || 22 ||
ते ग्राम्यधर्माभिरताः कामस्य वशवर्तिनः ।
पूर्वजातिकृतेनासन् धर्मकामार्थकोविदाः ॥ २३ ॥
te grāmyadharmābhiratāḥ kāmasya vaśavartinaḥ |
pūrvajātikṛtenāsan dharmakāmārthakovidāḥ || 23 ||
अणुहस्तु नृपश्रेष्ठो ब्रह्मदत्तमकल्मषम् ।
राज्येऽभिषिच्य योगात्मा परां गतिमवाप्तवान् ॥ २४ ॥
aṇuhastu nṛpaśreṣṭho brahmadattamakalmaṣam |
rājye'bhiṣicya yogātmā parāṃ gatimavāptavān || 24 ||
ब्रह्मदत्तस्य भार्या तु देवलस्यात्मजाभवत् ।
असितस्य हि दुर्धर्षा संनतिर्नाम नामतः ॥ २५ ॥
brahmadattasya bhāryā tu devalasyātmajābhavat |
asitasya hi durdharṣā saṃnatirnāma nāmataḥ || 25 ||
तामेकभावसम्पन्नां लेभे कन्यामनुत्तमाम् ।
संनतिं संनतिमतीं देवलाद् योगधर्मिणीम् ॥ २६ ॥
tāmekabhāvasampannāṃ lebhe kanyāmanuttamām |
saṃnatiṃ saṃnatimatīṃ devalād yogadharmiṇīm || 26 ||
पञ्चमः पाञ्चिकस्तत्र सप्तजातिषु भारत ।
षष्ठस्तु कण्डरीकोऽभूद् ब्रह्मदत्तश्च सप्तमः ॥ २७ ॥
pañcamaḥ pāñcikastatra saptajātiṣu bhārata |
ṣaṣṭhastu kaṇḍarīko'bhūd brahmadattaśca saptamaḥ || 27 ||
शेषा विहङ्गमा ये वै काम्पिल्यं सहचारिणः ।
ते जाताः श्रोत्रियकुले सुदरिद्रे सहोदराः ॥ २८ ॥
śeṣā vihaṅgamā ye vai kāmpilyaṃ sahacāriṇaḥ |
te jātāḥ śrotriyakule sudaridre sahodarāḥ || 28 ||
धृतिमान् सुमना विद्वांस्तत्त्वदर्शी च नामतः ।
वेदाध्ययनसम्पन्नाश्चत्वारश्छिद्रदर्शिनः ॥ २९ ॥
dhṛtimān sumanā vidvāṃstattvadarśī ca nāmataḥ |
vedādhyayanasampannāścatvāraśchidradarśinaḥ || 29 ||
तेषां संवित्तथोत्पन्ना पूर्वजातिकृता तदा ।
ये योगनिरताः सिद्धाः प्रस्थिताः सर्व एव हि ॥ ३० ॥
teṣāṃ saṃvittathotpannā pūrvajātikṛtā tadā |
ye yoganiratāḥ siddhāḥ prasthitāḥ sarva eva hi || 30 ||
आमन्त्र्य पितरं तात पिता तानब्रवीत् तदा ।
अधर्मं एव युष्माकं यन्मां त्यक्त्वा गमिष्यथ ॥ ३१ ॥
āmantrya pitaraṃ tāta pitā tānabravīt tadā |
adharmaṃ eva yuṣmākaṃ yanmāṃ tyaktvā gamiṣyatha || 31 ||
दारिद्रयमनपाकृत्य पुत्रार्थांश्चैव पुष्कलान् ।
शुश्रूषामप्रयुज्यैव कथं वै गन्तुमर्हथ ॥ ३२ ॥
dāridrayamanapākṛtya putrārthāṃścaiva puṣkalān |
śuśrūṣāmaprayujyaiva kathaṃ vai gantumarhatha || 32 ||
ते तमूचुर्द्विजाः सर्वे पितरं पुनरेव च ।
करिष्यामो विधानं ते येन त्वं वर्तयिष्यसि ॥ ३३ ॥
te tamūcurdvijāḥ sarve pitaraṃ punareva ca |
kariṣyāmo vidhānaṃ te yena tvaṃ vartayiṣyasi || 33 ||
इमं श्लोकं महार्थं त्वं राजानं सहमन्त्रिणम् ।
श्रावयेथाः समागम्य ब्रह्मदत्तमकल्मषम् ॥ ३४ ॥
imaṃ ślokaṃ mahārthaṃ tvaṃ rājānaṃ sahamantriṇam |
śrāvayethāḥ samāgamya brahmadattamakalmaṣam || 34 ||
प्रीतात्मा दास्यति स ते ग्रामान् भोगांश्च पुष्कलान् ।
यथेप्सितांश्च सर्वार्थान् गच्छ तात यथेप्सितम् ॥ ३५ ॥
prītātmā dāsyati sa te grāmān bhogāṃśca puṣkalān |
yathepsitāṃśca sarvārthān gaccha tāta yathepsitam || 35 ||
एतावदुक्त्वा ते सर्वे पूजयित्वा च तं गुरुम् ।
योगधर्ममनुप्राप्य परां निर्वृतिमाययुः ॥ ३६ ॥
etāvaduktvā te sarve pūjayitvā ca taṃ gurum |
yogadharmamanuprāpya parāṃ nirvṛtimāyayuḥ || 36 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).