हरिवंशपर्व · अध्यायः २४
Caturviśatitamo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
38 verses·Sanskrit with transliteration
चतुर्विशतितमोऽध्यायः ।
मार्कण्डेय उवाच ।
ब्रह्मदत्तस्य तनयः स विभ्राजस्त्वजायत ।
योगात्मा तपसा युक्तो विष्वक्सेन इति श्रुतः ॥ १ ॥
caturviśatitamo'dhyāyaḥ |
mārkaṇḍeya uvāca |
brahmadattasya tanayaḥ sa vibhrājastvajāyata |
yogātmā tapasā yukto viṣvaksena iti śrutaḥ || 1 ||
कदाचिद् ब्रह्मदत्तस्तु भार्यया सहितो वने ।
विजहार प्रहृष्टात्मा यथा शच्या शचीपतिः ॥ २ ॥
kadācid brahmadattastu bhāryayā sahito vane |
vijahāra prahṛṣṭātmā yathā śacyā śacīpatiḥ || 2 ||
ततः पिपीलिकरुतं स शुश्राव नराधिपः ।
कामिनीं कामिनस्तस्य याचतः क्रोशतो भृशम् ॥ ३ ॥
tataḥ pipīlikarutaṃ sa śuśrāva narādhipaḥ |
kāminīṃ kāminastasya yācataḥ krośato bhṛśam || 3 ||
श्रुत्वा तु याच्यमाना तां क्रुद्धां सूक्ष्मां पिपीलिकाम् ।
ब्रह्मदत्तो महाहासमकस्मादेव चाहसत् ॥ ४ ॥
śrutvā tu yācyamānā tāṃ kruddhāṃ sūkṣmāṃ pipīlikām |
brahmadatto mahāhāsamakasmādeva cāhasat || 4 ||
ततः सा संनतिर्दीना व्रीडितेवाभवत्तदा ।
निराहारा बहुतिथं बभूव वरवर्णिनी ॥ ५ ॥
tataḥ sā saṃnatirdīnā vrīḍitevābhavattadā |
nirāhārā bahutithaṃ babhūva varavarṇinī || 5 ||
प्रसाद्यमाना भर्त्रा सा तमुवाच शुचिस्मिता ।
त्वया च हसिता राजन् नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ६ ॥
prasādyamānā bhartrā sā tamuvāca śucismitā |
tvayā ca hasitā rājan nāhaṃ jīvitumutsahe || 6 ||
स तत्कारणमाचख्यौ न च सा श्रद्दधाति तत् ।
उवाच चैनं कुपिता नैष भावोऽस्ति मानुषे ॥ ७ ॥
sa tatkāraṇamācakhyau na ca sā śraddadhāti tat |
uvāca cainaṃ kupitā naiṣa bhāvo'sti mānuṣe || 7 ||
को वै पिपीलिकरुतं मानुषो वेत्तुमर्हति ।
ऋते देवप्रसादाद् वा पूर्वजातिकृतेन वा ॥ ८ ॥
ko vai pipīlikarutaṃ mānuṣo vettumarhati |
ṛte devaprasādād vā pūrvajātikṛtena vā || 8 ||
तपोबलेन वा राजन् विद्यया वा नराधिप ।
यद्येष वै प्रभावस्ते सर्वसत्त्वरुतज्ञता ॥ ९ ॥
tapobalena vā rājan vidyayā vā narādhipa |
yadyeṣa vai prabhāvaste sarvasattvarutajñatā || 9 ||
यथाहमेतज्जानीयां तथा प्रत्याययस्व माम् ।
प्राणान् वापि परित्यक्ष्ये राजन् सत्येन ते शपे ॥ १० ॥
yathāhametajjānīyāṃ tathā pratyāyayasva mām |
prāṇān vāpi parityakṣye rājan satyena te śape || 10 ||
तत् तस्या वचनं श्रुत्वा महिष्याः परुषाक्षरम् ।
स राजा परमापन्नो देवश्रेष्ठमगात् ततः ॥ ११ ॥
tat tasyā vacanaṃ śrutvā mahiṣyāḥ paruṣākṣaram |
sa rājā paramāpanno devaśreṣṭhamagāt tataḥ || 11 ||
शरण्यं सर्वभूतेशं भक्त्या नारायणं हरिम् ।
समाहितो निराहारः षड्रात्रेण महायशाः ॥ १२ ॥
śaraṇyaṃ sarvabhūteśaṃ bhaktyā nārāyaṇaṃ harim |
samāhito nirāhāraḥ ṣaḍrātreṇa mahāyaśāḥ || 12 ||
ददर्श दर्शने राजा देवं नारायणं प्रभुम् ।
उवाच चैनं भगवान् सर्वभूतानुकम्पकः ॥ १३ ॥
dadarśa darśane rājā devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum |
uvāca cainaṃ bhagavān sarvabhūtānukampakaḥ || 13 ||
ब्रह्मदत्त प्रभाते त्वं कल्याणं समवाप्स्यसि ।
इत्युक्त्वा भगवान् देवस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ १४ ॥
brahmadatta prabhāte tvaṃ kalyāṇaṃ samavāpsyasi |
ityuktvā bhagavān devastatraivāntaradhīyata || 14 ||
चतुर्णां तु पिता योऽसौ ब्राह्मणानां महात्मनाम् ।
श्लोकं सोऽधीत्य पुत्रेभ्यः कृतकृत्य इवाभवत् ॥ १५ ॥
caturṇāṃ tu pitā yo'sau brāhmaṇānāṃ mahātmanām |
ślokaṃ so'dhītya putrebhyaḥ kṛtakṛtya ivābhavat || 15 ||
स राजानमथान्विच्छन्सहमन्त्रिणमच्युतम् ।
न ददर्शान्तरं किंचिच्छ्लोकं श्रावयितुं तदा ॥ १६ ॥
sa rājānamathānvicchansahamantriṇamacyutam |
na dadarśāntaraṃ kiṃcicchlokaṃ śrāvayituṃ tadā || 16 ||
अथ राजा सरःस्नातो लब्ध्वा लब्ध्वा नारायणाद्वरम् ।
प्रविवेश पुरीं प्रीतो रथमारुह्य काञ्चनम् ॥ १७ ॥
atha rājā saraḥsnāto labdhvā labdhvā nārāyaṇādvaram |
praviveśa purīṃ prīto rathamāruhya kāñcanam || 17 ||
तस्य रश्मीन्प्रत्यगृह्णात्कण्डरीको द्विजर्षभः ।
चामरं व्यजनं चापि बाभ्रव्यः समवाक्षिपत् ॥ १८ ॥
tasya raśmīnpratyagṛhṇātkaṇḍarīko dvijarṣabhaḥ |
cāmaraṃ vyajanaṃ cāpi bābhravyaḥ samavākṣipat || 18 ||
इदमन्तरमित्येव ततः स ब्राह्मणस्तदा ।
श्रावयामास राजानं श्लोकं तं सचिवौ च तौ ॥ १९ ॥
idamantaramityeva tataḥ sa brāhmaṇastadā |
śrāvayāmāsa rājānaṃ ślokaṃ taṃ sacivau ca tau || 19 ||
सप्त व्याधा दशार्णेषु मृगाः कालञ्जरे गिरौ ।
चक्रवाकाः शरद्वीपे हंसाः सरसि मानसे ॥ २० ॥
sapta vyādhā daśārṇeṣu mṛgāḥ kālañjare girau |
cakravākāḥ śaradvīpe haṃsāḥ sarasi mānase || 20 ||
तेऽभिजाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
प्रस्थिता दीर्घमध्वानं यूयं किमवसीदथ ॥ २१ ॥
te'bhijātāḥ kurukṣetre brāhmaṇā vedapāragāḥ |
prasthitā dīrghamadhvānaṃ yūyaṃ kimavasīdatha || 21 ||
तच्छ्रुत्वा मोहमगमद् ब्रह्मदत्तो नराधिपः ।
सचिवश्चास्य पाञ्चाल्यः कण्डरीकश्च भारत ॥ २२ ॥
tacchrutvā mohamagamad brahmadatto narādhipaḥ |
sacivaścāsya pāñcālyaḥ kaṇḍarīkaśca bhārata || 22 ||
स्रस्तरश्मिप्रतोदौ तौ पतितव्यञ्जनावुभौ ।
दृष्ट्वा बभूवुरस्वस्थाः पौराश्च सुहृदस्तथा ॥ २३ ॥
srastaraśmipratodau tau patitavyañjanāvubhau |
dṛṣṭvā babhūvurasvasthāḥ paurāśca suhṛdastathā || 23 ||
मुहूर्तमेव राजा स सह ताभ्यां रथे स्थितः ।
प्रतिलभ्य ततः संगं प्रत्यागच्छदरिंदमः ॥ २४ ॥
muhūrtameva rājā sa saha tābhyāṃ rathe sthitaḥ |
pratilabhya tataḥ saṃgaṃ pratyāgacchadariṃdamaḥ || 24 ||
ततस्ते तत्सरः स्मृत्वा योगं तमुपलभ्य च ।
ब्राह्मणं विपुलैरर्थैर्भोगैश्च समयोजयन् ॥ २५ ॥
tataste tatsaraḥ smṛtvā yogaṃ tamupalabhya ca |
brāhmaṇaṃ vipulairarthairbhogaiśca samayojayan || 25 ||
अभिषिच्य स्वराज्ये तु विष्वक्सेनमरिंदमम् ।
जगाम ब्रह्मदत्तोऽथ सदारो वनमेव ह ॥ २६ ॥
abhiṣicya svarājye tu viṣvaksenamariṃdamam |
jagāma brahmadatto'tha sadāro vanameva ha || 26 ||
अथैनं संनतिर्धीरा देवलस्य सुता तदा ।
उवाच परमप्रीता योगाद् वनगतं नृपम् ॥ २७ ॥
athainaṃ saṃnatirdhīrā devalasya sutā tadā |
uvāca paramaprītā yogād vanagataṃ nṛpam || 27 ||
जानन्त्या ते महाराज पिपीलिकरुतज्ञताम् ।
चोदितः क्रोधमुद्दिश्य सक्तः कामेषु वै मया ॥ २८ ॥
jānantyā te mahārāja pipīlikarutajñatām |
coditaḥ krodhamuddiśya saktaḥ kāmeṣu vai mayā || 28 ||
इतो वयं गमिष्यामो गतिमिष्टामनुत्तमाम् ।
तव चान्तर्हितो योगस्ततः संस्मारितो मया ॥ २९ ॥
ito vayaṃ gamiṣyāmo gatimiṣṭāmanuttamām |
tava cāntarhito yogastataḥ saṃsmārito mayā || 29 ||
स राजा परमप्रीतः पत्न्याः श्रुत्वा वचस्तदा ।
प्राप्य योगं बलादेव गतिं प्राप सुदुर्लभाम् ॥ ३० ॥
sa rājā paramaprītaḥ patnyāḥ śrutvā vacastadā |
prāpya yogaṃ balādeva gatiṃ prāpa sudurlabhām || 30 ||
कण्डरीकोऽपि धर्मात्मा सांख्ययोगमनुत्तमम् ।
प्राप्य योगगतिं सिद्धो विशुद्धस्तेन कर्मणा ॥ ३१ ॥
kaṇḍarīko'pi dharmātmā sāṃkhyayogamanuttamam |
prāpya yogagatiṃ siddho viśuddhastena karmaṇā || 31 ||
क्रमं प्रणीय पाञ्चाल्यः शिक्षां चोत्पाद्य केवलाम् ।
योगाचार्यगतिं प्राप यशश्चाग्र्यं महातपाः ॥ ३२ ॥
kramaṃ praṇīya pāñcālyaḥ śikṣāṃ cotpādya kevalām |
yogācāryagatiṃ prāpa yaśaścāgryaṃ mahātapāḥ || 32 ||
एवमेतत् पुरावृत्तं मम प्रत्यक्षमच्युत ।
तद् धारयस्व गाङ्गेय श्रेयसा योक्ष्यसे ततः ॥ ३३ ॥
evametat purāvṛttaṃ mama pratyakṣamacyuta |
tad dhārayasva gāṅgeya śreyasā yokṣyase tataḥ || 33 ||
ये चान्ये धारयिष्यन्ति तेषां चरितमुत्तमम् ।
तिर्यग्योनिषु ते जातु न गमिष्यन्ति कर्हिचित् ॥ ३४ ॥
ye cānye dhārayiṣyanti teṣāṃ caritamuttamam |
tiryagyoniṣu te jātu na gamiṣyanti karhicit || 34 ||
श्रुत्वा चेदमुपाख्यानं महार्थं महतां गतिम् ।
योगधर्मो हृदि सदा परिवर्तति भारत ॥ ३५ ॥
śrutvā cedamupākhyānaṃ mahārthaṃ mahatāṃ gatim |
yogadharmo hṛdi sadā parivartati bhārata || 35 ||
स तेनैवानुबन्धेन कदाचिल्लभते शमम् ।
ततो योगगतिं याति शुद्धां तां भुवि दुर्लभाम् ॥ ३६ ॥
sa tenaivānubandhena kadācillabhate śamam |
tato yogagatiṃ yāti śuddhāṃ tāṃ bhuvi durlabhām || 36 ||
वैशम्पायन उवाच ।
एवमेतत् पुरा गीतं मार्कण्डेयेन धीमता ।
श्राद्धस्य फलमुद्दिश्य सोमस्याप्यायनाय वै ॥ ३७ ॥
vaiśampāyana uvāca |
evametat purā gītaṃ mārkaṇḍeyena dhīmatā |
śrāddhasya phalamuddiśya somasyāpyāyanāya vai || 37 ||
सोमो हि भगवान् देवो लोकस्याप्यायनं परम् ।
वृष्णिवंशप्रसङ्गेन तस्य वंशं निबोध मे ॥ ३८ ॥
somo hi bhagavān devo lokasyāpyāyanaṃ param |
vṛṣṇivaṃśaprasaṅgena tasya vaṃśaṃ nibodha me || 38 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).