Skip to content

हरिवंशपर्व · अध्यायः २४

Caturviśatitamo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

38 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

चतुर्विशतितमोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच । ब्रह्मदत्तस्य तनयः स विभ्राजस्त्वजायत । योगात्मा तपसा युक्तो विष्वक्सेन इति श्रुतः ॥ १ ॥

caturviśatitamo'dhyāyaḥ | mārkaṇḍeya uvāca | brahmadattasya tanayaḥ sa vibhrājastvajāyata | yogātmā tapasā yukto viṣvaksena iti śrutaḥ || 1 ||

Report an error

कदाचिद् ब्रह्मदत्तस्तु भार्यया सहितो वने । विजहार प्रहृष्टात्मा यथा शच्या शचीपतिः ॥ २ ॥

kadācid brahmadattastu bhāryayā sahito vane | vijahāra prahṛṣṭātmā yathā śacyā śacīpatiḥ || 2 ||

Report an error

ततः पिपीलिकरुतं स शुश्राव नराधिपः । कामिनीं कामिनस्तस्य याचतः क्रोशतो भृशम् ॥ ३ ॥

tataḥ pipīlikarutaṃ sa śuśrāva narādhipaḥ | kāminīṃ kāminastasya yācataḥ krośato bhṛśam || 3 ||

Report an error

श्रुत्वा तु याच्यमाना तां क्रुद्धां सूक्ष्मां पिपीलिकाम् । ब्रह्मदत्तो महाहासमकस्मादेव चाहसत् ॥ ४ ॥

śrutvā tu yācyamānā tāṃ kruddhāṃ sūkṣmāṃ pipīlikām | brahmadatto mahāhāsamakasmādeva cāhasat || 4 ||

Report an error

ततः सा संनतिर्दीना व्रीडितेवाभवत्तदा । निराहारा बहुतिथं बभूव वरवर्णिनी ॥ ५ ॥

tataḥ sā saṃnatirdīnā vrīḍitevābhavattadā | nirāhārā bahutithaṃ babhūva varavarṇinī || 5 ||

Report an error

प्रसाद्यमाना भर्त्रा सा तमुवाच शुचिस्मिता । त्वया च हसिता राजन् नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ६ ॥

prasādyamānā bhartrā sā tamuvāca śucismitā | tvayā ca hasitā rājan nāhaṃ jīvitumutsahe || 6 ||

Report an error

स तत्कारणमाचख्यौ न च सा श्रद्दधाति तत् । उवाच चैनं कुपिता नैष भावोऽस्ति मानुषे ॥ ७ ॥

sa tatkāraṇamācakhyau na ca sā śraddadhāti tat | uvāca cainaṃ kupitā naiṣa bhāvo'sti mānuṣe || 7 ||

Report an error

को वै पिपीलिकरुतं मानुषो वेत्तुमर्हति । ऋते देवप्रसादाद् वा पूर्वजातिकृतेन वा ॥ ८ ॥

ko vai pipīlikarutaṃ mānuṣo vettumarhati | ṛte devaprasādād vā pūrvajātikṛtena vā || 8 ||

Report an error

तपोबलेन वा राजन् विद्यया वा नराधिप । यद्येष वै प्रभावस्ते सर्वसत्त्वरुतज्ञता ॥ ९ ॥

tapobalena vā rājan vidyayā vā narādhipa | yadyeṣa vai prabhāvaste sarvasattvarutajñatā || 9 ||

Report an error

यथाहमेतज्जानीयां तथा प्रत्याययस्व माम् । प्राणान् वापि परित्यक्ष्ये राजन् सत्येन ते शपे ॥ १० ॥

yathāhametajjānīyāṃ tathā pratyāyayasva mām | prāṇān vāpi parityakṣye rājan satyena te śape || 10 ||

Report an error

तत् तस्या वचनं श्रुत्वा महिष्याः परुषाक्षरम् । स राजा परमापन्नो देवश्रेष्ठमगात् ततः ॥ ११ ॥

tat tasyā vacanaṃ śrutvā mahiṣyāḥ paruṣākṣaram | sa rājā paramāpanno devaśreṣṭhamagāt tataḥ || 11 ||

Report an error

शरण्यं सर्वभूतेशं भक्त्या नारायणं हरिम् । समाहितो निराहारः षड्रात्रेण महायशाः ॥ १२ ॥

śaraṇyaṃ sarvabhūteśaṃ bhaktyā nārāyaṇaṃ harim | samāhito nirāhāraḥ ṣaḍrātreṇa mahāyaśāḥ || 12 ||

Report an error

ददर्श दर्शने राजा देवं नारायणं प्रभुम् । उवाच चैनं भगवान् सर्वभूतानुकम्पकः ॥ १३ ॥

dadarśa darśane rājā devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum | uvāca cainaṃ bhagavān sarvabhūtānukampakaḥ || 13 ||

Report an error

ब्रह्मदत्त प्रभाते त्वं कल्याणं समवाप्स्यसि । इत्युक्त्वा भगवान् देवस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ १४ ॥

brahmadatta prabhāte tvaṃ kalyāṇaṃ samavāpsyasi | ityuktvā bhagavān devastatraivāntaradhīyata || 14 ||

Report an error

चतुर्णां तु पिता योऽसौ ब्राह्मणानां महात्मनाम् । श्लोकं सोऽधीत्य पुत्रेभ्यः कृतकृत्य इवाभवत् ॥ १५ ॥

caturṇāṃ tu pitā yo'sau brāhmaṇānāṃ mahātmanām | ślokaṃ so'dhītya putrebhyaḥ kṛtakṛtya ivābhavat || 15 ||

Report an error

स राजानमथान्विच्छन्सहमन्त्रिणमच्युतम् । न ददर्शान्तरं किंचिच्छ्लोकं श्रावयितुं तदा ॥ १६ ॥

sa rājānamathānvicchansahamantriṇamacyutam | na dadarśāntaraṃ kiṃcicchlokaṃ śrāvayituṃ tadā || 16 ||

Report an error

अथ राजा सरःस्नातो लब्ध्वा लब्ध्वा नारायणाद्वरम् । प्रविवेश पुरीं प्रीतो रथमारुह्य काञ्चनम् ॥ १७ ॥

atha rājā saraḥsnāto labdhvā labdhvā nārāyaṇādvaram | praviveśa purīṃ prīto rathamāruhya kāñcanam || 17 ||

Report an error

तस्य रश्मीन्प्रत्यगृह्णात्कण्डरीको द्विजर्षभः । चामरं व्यजनं चापि बाभ्रव्यः समवाक्षिपत् ॥ १८ ॥

tasya raśmīnpratyagṛhṇātkaṇḍarīko dvijarṣabhaḥ | cāmaraṃ vyajanaṃ cāpi bābhravyaḥ samavākṣipat || 18 ||

Report an error

इदमन्तरमित्येव ततः स ब्राह्मणस्तदा । श्रावयामास राजानं श्लोकं तं सचिवौ च तौ ॥ १९ ॥

idamantaramityeva tataḥ sa brāhmaṇastadā | śrāvayāmāsa rājānaṃ ślokaṃ taṃ sacivau ca tau || 19 ||

Report an error

सप्त व्याधा दशार्णेषु मृगाः कालञ्जरे गिरौ । चक्रवाकाः शरद्वीपे हंसाः सरसि मानसे ॥ २० ॥

sapta vyādhā daśārṇeṣu mṛgāḥ kālañjare girau | cakravākāḥ śaradvīpe haṃsāḥ sarasi mānase || 20 ||

Report an error

तेऽभिजाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः । प्रस्थिता दीर्घमध्वानं यूयं किमवसीदथ ॥ २१ ॥

te'bhijātāḥ kurukṣetre brāhmaṇā vedapāragāḥ | prasthitā dīrghamadhvānaṃ yūyaṃ kimavasīdatha || 21 ||

Report an error

तच्छ्रुत्वा मोहमगमद् ब्रह्मदत्तो नराधिपः । सचिवश्चास्य पाञ्चाल्यः कण्डरीकश्च भारत ॥ २२ ॥

tacchrutvā mohamagamad brahmadatto narādhipaḥ | sacivaścāsya pāñcālyaḥ kaṇḍarīkaśca bhārata || 22 ||

Report an error

स्रस्तरश्मिप्रतोदौ तौ पतितव्यञ्जनावुभौ । दृष्ट्वा बभूवुरस्वस्थाः पौराश्च सुहृदस्तथा ॥ २३ ॥

srastaraśmipratodau tau patitavyañjanāvubhau | dṛṣṭvā babhūvurasvasthāḥ paurāśca suhṛdastathā || 23 ||

Report an error

मुहूर्तमेव राजा स सह ताभ्यां रथे स्थितः । प्रतिलभ्य ततः संगं प्रत्यागच्छदरिंदमः ॥ २४ ॥

muhūrtameva rājā sa saha tābhyāṃ rathe sthitaḥ | pratilabhya tataḥ saṃgaṃ pratyāgacchadariṃdamaḥ || 24 ||

Report an error

ततस्ते तत्सरः स्मृत्वा योगं तमुपलभ्य च । ब्राह्मणं विपुलैरर्थैर्भोगैश्च समयोजयन् ॥ २५ ॥

tataste tatsaraḥ smṛtvā yogaṃ tamupalabhya ca | brāhmaṇaṃ vipulairarthairbhogaiśca samayojayan || 25 ||

Report an error

अभिषिच्य स्वराज्ये तु विष्वक्सेनमरिंदमम् । जगाम ब्रह्मदत्तोऽथ सदारो वनमेव ह ॥ २६ ॥

abhiṣicya svarājye tu viṣvaksenamariṃdamam | jagāma brahmadatto'tha sadāro vanameva ha || 26 ||

Report an error

अथैनं संनतिर्धीरा देवलस्य सुता तदा । उवाच परमप्रीता योगाद् वनगतं नृपम् ॥ २७ ॥

athainaṃ saṃnatirdhīrā devalasya sutā tadā | uvāca paramaprītā yogād vanagataṃ nṛpam || 27 ||

Report an error

जानन्त्या ते महाराज पिपीलिकरुतज्ञताम् । चोदितः क्रोधमुद्दिश्य सक्तः कामेषु वै मया ॥ २८ ॥

jānantyā te mahārāja pipīlikarutajñatām | coditaḥ krodhamuddiśya saktaḥ kāmeṣu vai mayā || 28 ||

Report an error

इतो वयं गमिष्यामो गतिमिष्टामनुत्तमाम् । तव चान्तर्हितो योगस्ततः संस्मारितो मया ॥ २९ ॥

ito vayaṃ gamiṣyāmo gatimiṣṭāmanuttamām | tava cāntarhito yogastataḥ saṃsmārito mayā || 29 ||

Report an error

स राजा परमप्रीतः पत्न्याः श्रुत्वा वचस्तदा । प्राप्य योगं बलादेव गतिं प्राप सुदुर्लभाम् ॥ ३० ॥

sa rājā paramaprītaḥ patnyāḥ śrutvā vacastadā | prāpya yogaṃ balādeva gatiṃ prāpa sudurlabhām || 30 ||

Report an error

कण्डरीकोऽपि धर्मात्मा सांख्ययोगमनुत्तमम् । प्राप्य योगगतिं सिद्धो विशुद्धस्तेन कर्मणा ॥ ३१ ॥

kaṇḍarīko'pi dharmātmā sāṃkhyayogamanuttamam | prāpya yogagatiṃ siddho viśuddhastena karmaṇā || 31 ||

Report an error

क्रमं प्रणीय पाञ्चाल्यः शिक्षां चोत्पाद्य केवलाम् । योगाचार्यगतिं प्राप यशश्चाग्र्यं महातपाः ॥ ३२ ॥

kramaṃ praṇīya pāñcālyaḥ śikṣāṃ cotpādya kevalām | yogācāryagatiṃ prāpa yaśaścāgryaṃ mahātapāḥ || 32 ||

Report an error

एवमेतत् पुरावृत्तं मम प्रत्यक्षमच्युत । तद् धारयस्व गाङ्गेय श्रेयसा योक्ष्यसे ततः ॥ ३३ ॥

evametat purāvṛttaṃ mama pratyakṣamacyuta | tad dhārayasva gāṅgeya śreyasā yokṣyase tataḥ || 33 ||

Report an error

ये चान्ये धारयिष्यन्ति तेषां चरितमुत्तमम् । तिर्यग्योनिषु ते जातु न गमिष्यन्ति कर्हिचित् ॥ ३४ ॥

ye cānye dhārayiṣyanti teṣāṃ caritamuttamam | tiryagyoniṣu te jātu na gamiṣyanti karhicit || 34 ||

Report an error

श्रुत्वा चेदमुपाख्यानं महार्थं महतां गतिम् । योगधर्मो हृदि सदा परिवर्तति भारत ॥ ३५ ॥

śrutvā cedamupākhyānaṃ mahārthaṃ mahatāṃ gatim | yogadharmo hṛdi sadā parivartati bhārata || 35 ||

Report an error

स तेनैवानुबन्धेन कदाचिल्लभते शमम् । ततो योगगतिं याति शुद्धां तां भुवि दुर्लभाम् ॥ ३६ ॥

sa tenaivānubandhena kadācillabhate śamam | tato yogagatiṃ yāti śuddhāṃ tāṃ bhuvi durlabhām || 36 ||

Report an error

वैशम्पायन उवाच । एवमेतत् पुरा गीतं मार्कण्डेयेन धीमता । श्राद्धस्य फलमुद्दिश्य सोमस्याप्यायनाय वै ॥ ३७ ॥

vaiśampāyana uvāca | evametat purā gītaṃ mārkaṇḍeyena dhīmatā | śrāddhasya phalamuddiśya somasyāpyāyanāya vai || 37 ||

Report an error

सोमो हि भगवान् देवो लोकस्याप्यायनं परम् । वृष्णिवंशप्रसङ्गेन तस्य वंशं निबोध मे ॥ ३८ ॥

somo hi bhagavān devo lokasyāpyāyanaṃ param | vṛṣṇivaṃśaprasaṅgena tasya vaṃśaṃ nibodha me || 38 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).