भविष्यपर्व · अध्यायः ७५
Pañcasaptatitamo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
30 verses·Sanskrit with transliteration
पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ।
श्रीभगवानुवाच ।
सात्यके शृणु मद्वाक्यं यत्तो भव युधां वर ।
त्वं तु खड्गी गदी भूत्वा चापपाणिस्तनुत्रवान् ॥ १ ॥
pañcasaptatitamo'dhyāyaḥ |
śrībhagavānuvāca |
sātyake śṛṇu madvākyaṃ yatto bhava yudhāṃ vara |
tvaṃ tu khaḍgī gadī bhūtvā cāpapāṇistanutravān || 1 ||
तिष्ठ यत्नेन रक्षस्व पुरीं बहुनृपाश्रयाम् ।
न च निद्रा त्वया कार्या रात्रौ यदुवृष प्रभो ॥ २ ॥
tiṣṭha yatnena rakṣasva purīṃ bahunṛpāśrayām |
na ca nidrā tvayā kāryā rātrau yaduvṛṣa prabho || 2 ||
न च व्याख्या त्वया कार्या शास्त्राणां शास्त्रतत्पर ।
न च वादस्त्वया कार्यो वादिभिः सह वृष्णिप ॥ ३ ॥
na ca vyākhyā tvayā kāryā śāstrāṇāṃ śāstratatpara |
na ca vādastvayā kāryo vādibhiḥ saha vṛṣṇipa || 3 ||
त्वं हि योद्धा बली ज्ञाता धनुर्वेदाख्यवेदवित् ।
तथा कुरु यथा वीर नोपहास्या भवेदियम् ॥ ४ ॥
tvaṃ hi yoddhā balī jñātā dhanurvedākhyavedavit |
tathā kuru yathā vīra nopahāsyā bhavediyam || 4 ||
सात्यकिरुवाच ।
करिष्यामि वचस्तुभ्यं यथाशक्ति जनार्दन ।
आज्ञा तव जगन्नाथ धार्या यत्नेन मे सदा ॥ ५ ॥
sātyakiruvāca |
kariṣyāmi vacastubhyaṃ yathāśakti janārdana |
ājñā tava jagannātha dhāryā yatnena me sadā || 5 ||
भृत्यवत् प्रचरिष्यामि कामपालस्य माधव ।
यावदागमनं तुभ्यं तावत्स्थास्यामि यत्नतः ॥ ६ ॥
bhṛtyavat pracariṣyāmi kāmapālasya mādhava |
yāvadāgamanaṃ tubhyaṃ tāvatsthāsyāmi yatnataḥ || 6 ||
प्रसादस्तव गोविन्द यदि स्यान्मयि माधव ।
किं नाम मे च दुःसाध्यं शत्रूणां निग्रहे रणे ॥ ७ ॥
prasādastava govinda yadi syānmayi mādhava |
kiṃ nāma me ca duḥsādhyaṃ śatrūṇāṃ nigrahe raṇe || 7 ||
यदि शक्रं यमं वापि कुबेरमपि पाशिनम् ।
सर्वानेतान्विजेष्यामि किमु पौण्ड्रं नृपोत्तमम् ॥ ८ ॥
yadi śakraṃ yamaṃ vāpi kuberamapi pāśinam |
sarvānetānvijeṣyāmi kimu pauṇḍraṃ nṛpottamam || 8 ||
गच्छ कार्य कुरुष्वेदं यत्तोऽहं सततं हरे ।
उद्धवं पुनराहेदं कृष्णः पद्मनिभेक्षणः ॥ ९ ॥
gaccha kārya kuruṣvedaṃ yatto'haṃ satataṃ hare |
uddhavaṃ punarāhedaṃ kṛṣṇaḥ padmanibhekṣaṇaḥ || 9 ||
शृणूद्धव त्वं वाक्यं मे कुर्यास्त्वेतत्प्रयत्नवान् ।
रक्ष्या नयेन राजेन्द्र पुरी द्वारवती त्वया ॥ १० ॥
śṛṇūddhava tvaṃ vākyaṃ me kuryāstvetatprayatnavān |
rakṣyā nayena rājendra purī dvāravatī tvayā || 10 ||
यत्तो भव सदा तात कुरु साहय्यमत्र नः ।
लज्जा मम समुत्पन्ना वदतस्तव साम्प्रतम् ॥ ११ ॥
yatto bhava sadā tāta kuru sāhayyamatra naḥ |
lajjā mama samutpannā vadatastava sāmpratam || 11 ||
त्वं हि नेता समस्तस्य विद्यापारस्य सर्वतः ।
को नु शक्ष्यति मेधावी वक्तुं विद्यावतः पुरः ॥ १२ ॥
tvaṃ hi netā samastasya vidyāpārasya sarvataḥ |
ko nu śakṣyati medhāvī vaktuṃ vidyāvataḥ puraḥ || 12 ||
यत् कार्यं तद्भवान् वेत्ति ह्यकार्यं वापि सर्वतः ।
अतोऽहं विरमे तात वक्तुं सम्प्रति वृष्णिप ॥ १३ ॥
yat kāryaṃ tadbhavān vetti hyakāryaṃ vāpi sarvataḥ |
ato'haṃ virame tāta vaktuṃ samprati vṛṣṇipa || 13 ||
उद्धव उवाच ।
किमिदं तव गोविन्द वर्तते मां प्रति प्रभो ।
अहो प्रसन्नता मह्यं किंतु प्रीतिरियं तव ॥ १४ ॥
uddhava uvāca |
kimidaṃ tava govinda vartate māṃ prati prabho |
aho prasannatā mahyaṃ kiṃtu prītiriyaṃ tava || 14 ||
जानाम्यहं जगन्नाथ प्रसादस्यैष विस्तरः ।
यस्य प्रसन्नो भवति तस्य किं नास्ति केशव ॥ १५ ॥
jānāmyahaṃ jagannātha prasādasyaiṣa vistaraḥ |
yasya prasanno bhavati tasya kiṃ nāsti keśava || 15 ||
त्वं हि सर्वस्य जगतः कर्ता हर्ता प्रधानतः ।
प्रभवः सर्वकार्याणां वक्ता श्रोता प्रमाणवित् ॥ १६ ॥
tvaṃ hi sarvasya jagataḥ kartā hartā pradhānataḥ |
prabhavaḥ sarvakāryāṇāṃ vaktā śrotā pramāṇavit || 16 ||
ध्याता ध्यानमयो ध्येय इति ब्रह्मविदो विदुः ।
जेता देवरिपूणां च गोप्ता नाकसदां भवान् ॥ १७ ॥
dhyātā dhyānamayo dhyeya iti brahmavido viduḥ |
jetā devaripūṇāṃ ca goptā nākasadāṃ bhavān || 17 ||
त्वन्नाथा वयमेवेति जीवामो निहतद्विषः ।
इयं नीतिरहं मन्ये नेता नीतेर्यतो भवान् ॥ १८ ॥
tvannāthā vayameveti jīvāmo nihatadviṣaḥ |
iyaṃ nītirahaṃ manye netā nīteryato bhavān || 18 ||
को नु नाम नयो वेद त्वां विना साम्प्रतं वद ।
नीतिस्त्वं सर्वकार्याणामिति मे निश्चिता मतिः ॥ १९ ॥
ko nu nāma nayo veda tvāṃ vinā sāmprataṃ vada |
nītistvaṃ sarvakāryāṇāmiti me niścitā matiḥ || 19 ||
दुर्गाढो नयमार्गोऽयमित्याहुस्तद्विदो जनाः ।
चतुर्धा प्रोच्यते नीतिः सामदाने जनार्दन ॥ २० ॥
durgāḍho nayamārgo'yamityāhustadvido janāḥ |
caturdhā procyate nītiḥ sāmadāne janārdana || 20 ||
दण्डो भेदो मनुष्याणां निग्राहावग्रहे सदा ।
दण्ड्येषु दण्डमिच्छन्ति समान्यं तु नये हरे ॥ २१ ॥
daṇḍo bhedo manuṣyāṇāṃ nigrāhāvagrahe sadā |
daṇḍyeṣu daṇḍamicchanti samānyaṃ tu naye hare || 21 ||
बलवत्स्वथ दानं तु त्रयाणामप्यगोचरे ।
प्रयोक्तव्यो महाभेद इति नीतिमतां मतम् ॥ २२ ॥
balavatsvatha dānaṃ tu trayāṇāmapyagocare |
prayoktavyo mahābheda iti nītimatāṃ matam || 22 ||
तेषु तेष्वथ सर्वेषु प्रमाणं त्वां विदुर्बुधाः ।
किमत्र बहुनोक्तेन सर्वं त्वयि समर्पितम् ॥ २३ ॥
teṣu teṣvatha sarveṣu pramāṇaṃ tvāṃ vidurbudhāḥ |
kimatra bahunoktena sarvaṃ tvayi samarpitam || 23 ||
वैशम्पायन उवाच ।
इत्युक्त्वा विररामैव उद्धवो नीतिमत्तरः ।
ततः स भगवान् विष्णुरेवमेव नृपोत्तम ॥ २४ ॥
vaiśampāyana uvāca |
ityuktvā virarāmaiva uddhavo nītimattaraḥ |
tataḥ sa bhagavān viṣṇurevameva nṛpottama || 24 ||
कामपालं महाबाहुमुवाच यदुसंसदि ।
उग्रसेनं नृपं राजंस्तथा हार्दिक्यमेव च ॥ २५ ॥
kāmapālaṃ mahābāhumuvāca yadusaṃsadi |
ugrasenaṃ nṛpaṃ rājaṃstathā hārdikyameva ca || 25 ||
कामपालं पुनर्विष्णुरिदं प्रोवाच तत्त्ववित् ।
न प्रमादस्त्वया कार्यः सर्वदा यत्नवान् भव ॥ २६ ॥
kāmapālaṃ punarviṣṇuridaṃ provāca tattvavit |
na pramādastvayā kāryaḥ sarvadā yatnavān bhava || 26 ||
स्थिते त्वयि महाबाहो का पीडा जगतो भवेत् ।
गदी भव सदा त्वार्य न क्रीडा सर्वदा भवेत् ॥ २७ ॥
sthite tvayi mahābāho kā pīḍā jagato bhavet |
gadī bhava sadā tvārya na krīḍā sarvadā bhavet || 27 ||
रक्ष त्वं सर्वदा यत्नात् पुरीं द्वारवतीं प्रभो ।
नोपहास्या यथा स्याम तथा कुरु गदी भव ॥ २८ ॥
rakṣa tvaṃ sarvadā yatnāt purīṃ dvāravatīṃ prabho |
nopahāsyā yathā syāma tathā kuru gadī bhava || 28 ||
उत्साहः सर्वदा कार्यो निरुत्साहो न यत्नतः ।
बाढमित्यब्रवीद् रामः कृष्णं वृष्णिकुलोद्भवम् ॥ २९ ॥
utsāhaḥ sarvadā kāryo nirutsāho na yatnataḥ |
bāḍhamityabravīd rāmaḥ kṛṣṇaṃ vṛṣṇikulodbhavam || 29 ||
वृष्णयः सर्व एवैते स्वं स्वं सद्म समाययुः ।
गन्तुमैच्छज्जगन्नाथः कैलासं पर्वतोत्तमम् ॥ ३० ॥
vṛṣṇayaḥ sarva evaite svaṃ svaṃ sadma samāyayuḥ |
gantumaicchajjagannāthaḥ kailāsaṃ parvatottamam || 30 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).