Skip to content

भविष्यपर्व · अध्यायः ९५

Pañcanavatitamo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

41 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

पञ्चनवतितमोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । निवृत्तेष्वथ सैन्येषु वृष्णिवीरेषु चैव हि । भीतेष्वथ महाराज हतेषु युधि सर्वतः ॥ १ ॥

pañcanavatitamo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | nivṛtteṣvatha sainyeṣu vṛṣṇivīreṣu caiva hi | bhīteṣvatha mahārāja hateṣu yudhi sarvataḥ || 1 ||

Report an error

दीपिकासु प्रशान्तासु निःशब्दे सति सर्वतः । जितमित्येव यन्मत्वा वृष्णीनां बलमुत्तमम् ॥ २ ॥

dīpikāsu praśāntāsu niḥśabde sati sarvataḥ | jitamityeva yanmatvā vṛṣṇīnāṃ balamuttamam || 2 ||

Report an error

ततः पौण्ड्रो महावीर्यो बभाषे सैनिकान् स्वकान् । शीघ्रं गच्छत राजेन्द्राष्टङ्कैः कुन्तैः पुरीमिमाम् ॥ ३ ॥

tataḥ pauṇḍro mahāvīryo babhāṣe sainikān svakān | śīghraṃ gacchata rājendrāṣṭaṅkaiḥ kuntaiḥ purīmimām || 3 ||

Report an error

कुठारैः कुन्तलैश्चैव पाषाणैः सर्वतोदिशम् । कर्षणस्थैः सुपाषाणैः सर्वतो यात भूमिपाः ॥ ४ ॥

kuṭhāraiḥ kuntalaiścaiva pāṣāṇaiḥ sarvatodiśam | karṣaṇasthaiḥ supāṣāṇaiḥ sarvato yāta bhūmipāḥ || 4 ||

Report an error

भिद्यन्तां प्राकारचयाः प्रासादाश्च समन्ततः । गृह्यन्तां कन्यकाः सर्वा दास्यश्चैव समन्ततः ॥ ५ ॥

bhidyantāṃ prākāracayāḥ prāsādāśca samantataḥ | gṛhyantāṃ kanyakāḥ sarvā dāsyaścaiva samantataḥ || 5 ||

Report an error

गृह्यन्तां वसुमुख्यानि धनानि सुबहून्यथ । ते तथेति महात्मानो राजानः सर्व एव तु ॥ ६ ॥

gṛhyantāṃ vasumukhyāni dhanāni subahūnyatha | te tatheti mahātmāno rājānaḥ sarva eva tu || 6 ||

Report an error

कुठारैः सर्वतश्चैव चिच्छिदुः पौण्ड्रकाज्ञया । प्राकारांश्चैव सर्वत्र प्रासादान् नरसंचयान् ॥ ७ ॥

kuṭhāraiḥ sarvataścaiva cicchiduḥ pauṇḍrakājñayā | prākārāṃścaiva sarvatra prāsādān narasaṃcayān || 7 ||

Report an error

अथ तत्र महाशब्दः प्रादुरासीत् समन्ततः । टङ्केषु पात्यमानेषु प्राकारेषु महाबलैः ॥ ८ ॥

atha tatra mahāśabdaḥ prādurāsīt samantataḥ | ṭaṅkeṣu pātyamāneṣu prākāreṣu mahābalaiḥ || 8 ||

Report an error

पूर्वद्वारे महाराज भिन्नाः प्राकारसंचयाः । श्रुत्वा शब्दं महाघोरं सात्यकिः क्रोधमूर्च्छितः ॥ ९ ॥

pūrvadvāre mahārāja bhinnāḥ prākārasaṃcayāḥ | śrutvā śabdaṃ mahāghoraṃ sātyakiḥ krodhamūrcchitaḥ || 9 ||

Report an error

मयि सर्वं समारोप्य केशवो यादवेश्वरः । गतः कैलासशिखरं द्रष्टुं शंकरमव्ययम् ॥ १० ॥

mayi sarvaṃ samāropya keśavo yādaveśvaraḥ | gataḥ kailāsaśikharaṃ draṣṭuṃ śaṃkaramavyayam || 10 ||

Report an error

अवश्यं हि मया रक्ष्या पुरी द्वारवती त्वियम् । इति संचिन्त्य मनसा धनुरादाय सत्वरम् ॥ ११ ॥

avaśyaṃ hi mayā rakṣyā purī dvāravatī tviyam | iti saṃcintya manasā dhanurādāya satvaram || 11 ||

Report an error

रथं महान्तमारुह्य दारुकस्य महात्मनः । पुत्रेण संस्कृतं घोरं यन्ता च स्वयमेव हि ॥ १२ ॥

rathaṃ mahāntamāruhya dārukasya mahātmanaḥ | putreṇa saṃskṛtaṃ ghoraṃ yantā ca svayameva hi || 12 ||

Report an error

धनुर्महत् तदादाय शरांश्चाशीविषोपमान् । आमुच्य कवचं घोरं शस्त्रसम्पातदुःसहम् ॥ १३ ॥

dhanurmahat tadādāya śarāṃścāśīviṣopamān | āmucya kavacaṃ ghoraṃ śastrasampātaduḥsaham || 13 ||

Report an error

अङ्गदी कुण्डली तूणी शरी चापी गदासिमान् । ययौ युद्धाय शैनेयः संस्मरन् कैशवं वचः ॥ १४ ॥

aṅgadī kuṇḍalī tūṇī śarī cāpī gadāsimān | yayau yuddhāya śaineyaḥ saṃsmaran kaiśavaṃ vacaḥ || 14 ||

Report an error

दीपिकादीपिते देशे ययौ सात्यकिरुत्तमः । तथैव बलदेवोऽपि रथमारुह्य भास्वरम् ॥ १५ ॥

dīpikādīpite deśe yayau sātyakiruttamaḥ | tathaiva baladevo'pi rathamāruhya bhāsvaram || 15 ||

Report an error

गदी शरी महावीर्यः प्रायाद् रणचिकीर्षया । सिंहनादं प्रकुर्वन्तो मुञ्चन्तो भैरवं रवम् ॥ १६ ॥

gadī śarī mahāvīryaḥ prāyād raṇacikīrṣayā | siṃhanādaṃ prakurvanto muñcanto bhairavaṃ ravam || 16 ||

Report an error

उद्धवोऽपि बली साक्षाद् गजमारुह्य सत्वरम् । मत्तं महारवं घोरं संग्रामे नीतिमत्तरः ॥ १७ ॥

uddhavo'pi balī sākṣād gajamāruhya satvaram | mattaṃ mahāravaṃ ghoraṃ saṃgrāme nītimattaraḥ || 17 ||

Report an error

ययौ नीतिं विचिन्वानः परां प्रीतिं महाबलः । अन्ये च वृष्णयः सर्वे ययुः संग्रामलालसाः ॥ १८ ॥

yayau nītiṃ vicinvānaḥ parāṃ prītiṃ mahābalaḥ | anye ca vṛṣṇayaḥ sarve yayuḥ saṃgrāmalālasāḥ || 18 ||

Report an error

रथान्गजान्समारुह्य हार्दिक्यप्रमुखास्तथा । दीपिकाभिश्च सर्वत्र पुरोवृत्ताभिरीश्वराः ॥ १९ ॥

rathāngajānsamāruhya hārdikyapramukhāstathā | dīpikābhiśca sarvatra purovṛttābhirīśvarāḥ || 19 ||

Report an error

सिंहनादं प्रकुर्वन्तः स्मरन्तः कैशवं वचः । पूर्वद्वारं समागम्य वृष्णयो युद्धलालसाः ॥ २० ॥

siṃhanādaṃ prakurvantaḥ smarantaḥ kaiśavaṃ vacaḥ | pūrvadvāraṃ samāgamya vṛṣṇayo yuddhalālasāḥ || 20 ||

Report an error

ते समेत्य यथायोगं स्थितास्तत्र महाबलाः । स्थिते सैन्ये महाघोरे दीपिकादीपिते पथि ॥ २१ ॥

te sametya yathāyogaṃ sthitāstatra mahābalāḥ | sthite sainye mahāghore dīpikādīpite pathi || 21 ||

Report an error

शिनिर्वीरः शरी चापी गदी तूणीरवान्विभो । वायव्यास्त्रं समादाय योजयित्वा महाशरम् ॥ २२ ॥

śinirvīraḥ śarī cāpī gadī tūṇīravānvibho | vāyavyāstraṃ samādāya yojayitvā mahāśaram || 22 ||

Report an error

आकर्णं तूर्णमाकृष्य धनुःप्रवरमुत्तमम् । मुमोच परसैन्येषु शिनिर्वीरः प्रतापवान् ॥ २३ ॥

ākarṇaṃ tūrṇamākṛṣya dhanuḥpravaramuttamam | mumoca parasainyeṣu śinirvīraḥ pratāpavān || 23 ||

Report an error

वायव्यास्त्रेण ते सर्वे तत्रस्था नरसत्तमाः । विजिता ह्यस्त्रवीर्येण यत्र तिष्ठति पौण्ड्रकः ॥ २४ ॥

vāyavyāstreṇa te sarve tatrasthā narasattamāḥ | vijitā hyastravīryeṇa yatra tiṣṭhati pauṇḍrakaḥ || 24 ||

Report an error

तत्र गत्वा स्थिताः सर्वे निर्धूता वातरंहसा । यत्र पूर्वं स्थिताः सर्वे विद्रुता राजसत्तमाः ॥ २५ ॥

tatra gatvā sthitāḥ sarve nirdhūtā vātaraṃhasā | yatra pūrvaṃ sthitāḥ sarve vidrutā rājasattamāḥ || 25 ||

Report an error

तत्र स्थित्वा च शैनेयः शरमादाय सत्वरम् । निशितं सर्पभोगाभं बभाषे सात्यकिस्तदा ॥ २६ ॥

tatra sthitvā ca śaineyaḥ śaramādāya satvaram | niśitaṃ sarpabhogābhaṃ babhāṣe sātyakistadā || 26 ||

Report an error

क्व इदानीं महाबुद्धिः पौण्ड्रको राजसत्तमः । स्थितोऽस्मि व्यवसायेन शरी चापी महाबलः ॥ २७ ॥

kva idānīṃ mahābuddhiḥ pauṇḍrako rājasattamaḥ | sthito'smi vyavasāyena śarī cāpī mahābalaḥ || 27 ||

Report an error

यदि द्रष्टा दुरात्मानं ततो हन्ता नृपाधमम् । भृत्योऽस्मि केशवस्याहं जिघांसुः पौण्ड्रकं स्थितः ॥ २८ ॥

yadi draṣṭā durātmānaṃ tato hantā nṛpādhamam | bhṛtyo'smi keśavasyāhaṃ jighāṃsuḥ pauṇḍrakaṃ sthitaḥ || 28 ||

Report an error

छित्त्वा शिरस्तु तस्यास्य सर्वक्षत्रस्य पश्यतः । बलिं दास्यामि गृध्रेभ्यः श्वभ्यश्चैव दुरात्मनः ॥ २९ ॥

chittvā śirastu tasyāsya sarvakṣatrasya paśyataḥ | baliṃ dāsyāmi gṛdhrebhyaḥ śvabhyaścaiva durātmanaḥ || 29 ||

Report an error

को नाम ईदृशं कर्म चौरवच्च समाचरेत् । सुप्तेषु निशि सर्वत्र यादवेषु महात्मसु ॥ ३० ॥

ko nāma īdṛśaṃ karma cauravacca samācaret | supteṣu niśi sarvatra yādaveṣu mahātmasu || 30 ||

Report an error

चौरोऽयं सर्वथा राजा न हि राजा बलान्वितः । यदि शक्तो न कुर्याच्च चौर्यमेवं नृपाधमः ॥ ३१ ॥

cauro'yaṃ sarvathā rājā na hi rājā balānvitaḥ | yadi śakto na kuryācca cauryamevaṃ nṛpādhamaḥ || 31 ||

Report an error

अहोऽस्य बलिनो राज्ञश्चौरकार्यं प्रकुर्वतः । सर्वथाऽऽगमनं तस्य न हि पश्यामि साम्प्रतम् ॥ ३२ ॥

aho'sya balino rājñaścaurakāryaṃ prakurvataḥ | sarvathā''gamanaṃ tasya na hi paśyāmi sāmpratam || 32 ||

Report an error

इत्युक्त्वा सात्यकिर्वीरः प्रजहास महाबलः । विस्फार्य सुदृढं चापं संदधे कार्मुके शरम् ॥ ३३ ॥

ityuktvā sātyakirvīraḥ prajahāsa mahābalaḥ | visphārya sudṛḍhaṃ cāpaṃ saṃdadhe kārmuke śaram || 33 ||

Report an error

आकर्ण्य वचनं वीरः सात्यकेस्तस्य धीमतः । क्व नु कृष्णः क्व गोपालः कुतः सोऽथ प्रवर्तते ॥ ३४ ॥

ākarṇya vacanaṃ vīraḥ sātyakestasya dhīmataḥ | kva nu kṛṣṇaḥ kva gopālaḥ kutaḥ so'tha pravartate || 34 ||

Report an error

स्त्रीहन्ता पशुहन्ता च क्व च स्वामीति सेवितः । स इदानीं क्व वर्तेत गृहीत्वा मम नाम तत् ॥ ३५ ॥

strīhantā paśuhantā ca kva ca svāmīti sevitaḥ | sa idānīṃ kva varteta gṛhītvā mama nāma tat || 35 ||

Report an error

हन्ता सख्युर्महावीर्यो नरकस्य महात्मनः । ममैव तात युद्धेऽस्मिन्हते तस्मिन्दुरात्मनि ॥ ३६ ॥

hantā sakhyurmahāvīryo narakasya mahātmanaḥ | mamaiva tāta yuddhe'sminhate tasmindurātmani || 36 ||

Report an error

गच्छ त्वं कामतो वीर योद्धुं न क्षमते भवान् । अथवा तिष्ठ किंचित्तु ततो द्रष्टासि मे बलम् ॥ ३७ ॥

gaccha tvaṃ kāmato vīra yoddhuṃ na kṣamate bhavān | athavā tiṣṭha kiṃcittu tato draṣṭāsi me balam || 37 ||

Report an error

शिरस्ते पातयिष्यामि शरैर्घोरैर्दुरासदैः । हतस्य तव वीरेह भूमिः पास्यति शोणितम् ॥ ३८ ॥

śiraste pātayiṣyāmi śarairghorairdurāsadaiḥ | hatasya tava vīreha bhūmiḥ pāsyati śoṇitam || 38 ||

Report an error

श्रोष्यते स तथा गोपो हतः सात्यकिरित्यपि । यो गर्वस्तस्य गोपस्य सर्वदा वर्तते महान् ॥ ३९ ॥

śroṣyate sa tathā gopo hataḥ sātyakirityapi | yo garvastasya gopasya sarvadā vartate mahān || 39 ||

Report an error

विनश्यति स तु क्षिप्रं हते त्वयि यदूत्तम । त्वयि रक्षां समादिश्य गोपः कैलासपर्वतम् ॥ ४० ॥

vinaśyati sa tu kṣipraṃ hate tvayi yadūttama | tvayi rakṣāṃ samādiśya gopaḥ kailāsaparvatam || 40 ||

Report an error

गत इत्येवमस्माभिः श्रुतं पूर्वं महामते । शरं गृहाण निशितं यदि शक्तोऽसि सात्यके । इत्युक्त्वा बाणमादाय ययौ योद्धं व्यवस्थितः ॥ ४१ ॥

gata ityevamasmābhiḥ śrutaṃ pūrvaṃ mahāmate | śaraṃ gṛhāṇa niśitaṃ yadi śakto'si sātyake | ityuktvā bāṇamādāya yayau yoddhaṃ vyavasthitaḥ || 41 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).