भविष्यपर्व · अध्यायः ९५
Pañcanavatitamo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
41 verses·Sanskrit with transliteration
पञ्चनवतितमोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
निवृत्तेष्वथ सैन्येषु वृष्णिवीरेषु चैव हि ।
भीतेष्वथ महाराज हतेषु युधि सर्वतः ॥ १ ॥
pañcanavatitamo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
nivṛtteṣvatha sainyeṣu vṛṣṇivīreṣu caiva hi |
bhīteṣvatha mahārāja hateṣu yudhi sarvataḥ || 1 ||
दीपिकासु प्रशान्तासु निःशब्दे सति सर्वतः ।
जितमित्येव यन्मत्वा वृष्णीनां बलमुत्तमम् ॥ २ ॥
dīpikāsu praśāntāsu niḥśabde sati sarvataḥ |
jitamityeva yanmatvā vṛṣṇīnāṃ balamuttamam || 2 ||
ततः पौण्ड्रो महावीर्यो बभाषे सैनिकान् स्वकान् ।
शीघ्रं गच्छत राजेन्द्राष्टङ्कैः कुन्तैः पुरीमिमाम् ॥ ३ ॥
tataḥ pauṇḍro mahāvīryo babhāṣe sainikān svakān |
śīghraṃ gacchata rājendrāṣṭaṅkaiḥ kuntaiḥ purīmimām || 3 ||
कुठारैः कुन्तलैश्चैव पाषाणैः सर्वतोदिशम् ।
कर्षणस्थैः सुपाषाणैः सर्वतो यात भूमिपाः ॥ ४ ॥
kuṭhāraiḥ kuntalaiścaiva pāṣāṇaiḥ sarvatodiśam |
karṣaṇasthaiḥ supāṣāṇaiḥ sarvato yāta bhūmipāḥ || 4 ||
भिद्यन्तां प्राकारचयाः प्रासादाश्च समन्ततः ।
गृह्यन्तां कन्यकाः सर्वा दास्यश्चैव समन्ततः ॥ ५ ॥
bhidyantāṃ prākāracayāḥ prāsādāśca samantataḥ |
gṛhyantāṃ kanyakāḥ sarvā dāsyaścaiva samantataḥ || 5 ||
गृह्यन्तां वसुमुख्यानि धनानि सुबहून्यथ ।
ते तथेति महात्मानो राजानः सर्व एव तु ॥ ६ ॥
gṛhyantāṃ vasumukhyāni dhanāni subahūnyatha |
te tatheti mahātmāno rājānaḥ sarva eva tu || 6 ||
कुठारैः सर्वतश्चैव चिच्छिदुः पौण्ड्रकाज्ञया ।
प्राकारांश्चैव सर्वत्र प्रासादान् नरसंचयान् ॥ ७ ॥
kuṭhāraiḥ sarvataścaiva cicchiduḥ pauṇḍrakājñayā |
prākārāṃścaiva sarvatra prāsādān narasaṃcayān || 7 ||
अथ तत्र महाशब्दः प्रादुरासीत् समन्ततः ।
टङ्केषु पात्यमानेषु प्राकारेषु महाबलैः ॥ ८ ॥
atha tatra mahāśabdaḥ prādurāsīt samantataḥ |
ṭaṅkeṣu pātyamāneṣu prākāreṣu mahābalaiḥ || 8 ||
पूर्वद्वारे महाराज भिन्नाः प्राकारसंचयाः ।
श्रुत्वा शब्दं महाघोरं सात्यकिः क्रोधमूर्च्छितः ॥ ९ ॥
pūrvadvāre mahārāja bhinnāḥ prākārasaṃcayāḥ |
śrutvā śabdaṃ mahāghoraṃ sātyakiḥ krodhamūrcchitaḥ || 9 ||
मयि सर्वं समारोप्य केशवो यादवेश्वरः ।
गतः कैलासशिखरं द्रष्टुं शंकरमव्ययम् ॥ १० ॥
mayi sarvaṃ samāropya keśavo yādaveśvaraḥ |
gataḥ kailāsaśikharaṃ draṣṭuṃ śaṃkaramavyayam || 10 ||
अवश्यं हि मया रक्ष्या पुरी द्वारवती त्वियम् ।
इति संचिन्त्य मनसा धनुरादाय सत्वरम् ॥ ११ ॥
avaśyaṃ hi mayā rakṣyā purī dvāravatī tviyam |
iti saṃcintya manasā dhanurādāya satvaram || 11 ||
रथं महान्तमारुह्य दारुकस्य महात्मनः ।
पुत्रेण संस्कृतं घोरं यन्ता च स्वयमेव हि ॥ १२ ॥
rathaṃ mahāntamāruhya dārukasya mahātmanaḥ |
putreṇa saṃskṛtaṃ ghoraṃ yantā ca svayameva hi || 12 ||
धनुर्महत् तदादाय शरांश्चाशीविषोपमान् ।
आमुच्य कवचं घोरं शस्त्रसम्पातदुःसहम् ॥ १३ ॥
dhanurmahat tadādāya śarāṃścāśīviṣopamān |
āmucya kavacaṃ ghoraṃ śastrasampātaduḥsaham || 13 ||
अङ्गदी कुण्डली तूणी शरी चापी गदासिमान् ।
ययौ युद्धाय शैनेयः संस्मरन् कैशवं वचः ॥ १४ ॥
aṅgadī kuṇḍalī tūṇī śarī cāpī gadāsimān |
yayau yuddhāya śaineyaḥ saṃsmaran kaiśavaṃ vacaḥ || 14 ||
दीपिकादीपिते देशे ययौ सात्यकिरुत्तमः ।
तथैव बलदेवोऽपि रथमारुह्य भास्वरम् ॥ १५ ॥
dīpikādīpite deśe yayau sātyakiruttamaḥ |
tathaiva baladevo'pi rathamāruhya bhāsvaram || 15 ||
गदी शरी महावीर्यः प्रायाद् रणचिकीर्षया ।
सिंहनादं प्रकुर्वन्तो मुञ्चन्तो भैरवं रवम् ॥ १६ ॥
gadī śarī mahāvīryaḥ prāyād raṇacikīrṣayā |
siṃhanādaṃ prakurvanto muñcanto bhairavaṃ ravam || 16 ||
उद्धवोऽपि बली साक्षाद् गजमारुह्य सत्वरम् ।
मत्तं महारवं घोरं संग्रामे नीतिमत्तरः ॥ १७ ॥
uddhavo'pi balī sākṣād gajamāruhya satvaram |
mattaṃ mahāravaṃ ghoraṃ saṃgrāme nītimattaraḥ || 17 ||
ययौ नीतिं विचिन्वानः परां प्रीतिं महाबलः ।
अन्ये च वृष्णयः सर्वे ययुः संग्रामलालसाः ॥ १८ ॥
yayau nītiṃ vicinvānaḥ parāṃ prītiṃ mahābalaḥ |
anye ca vṛṣṇayaḥ sarve yayuḥ saṃgrāmalālasāḥ || 18 ||
रथान्गजान्समारुह्य हार्दिक्यप्रमुखास्तथा ।
दीपिकाभिश्च सर्वत्र पुरोवृत्ताभिरीश्वराः ॥ १९ ॥
rathāngajānsamāruhya hārdikyapramukhāstathā |
dīpikābhiśca sarvatra purovṛttābhirīśvarāḥ || 19 ||
सिंहनादं प्रकुर्वन्तः स्मरन्तः कैशवं वचः ।
पूर्वद्वारं समागम्य वृष्णयो युद्धलालसाः ॥ २० ॥
siṃhanādaṃ prakurvantaḥ smarantaḥ kaiśavaṃ vacaḥ |
pūrvadvāraṃ samāgamya vṛṣṇayo yuddhalālasāḥ || 20 ||
ते समेत्य यथायोगं स्थितास्तत्र महाबलाः ।
स्थिते सैन्ये महाघोरे दीपिकादीपिते पथि ॥ २१ ॥
te sametya yathāyogaṃ sthitāstatra mahābalāḥ |
sthite sainye mahāghore dīpikādīpite pathi || 21 ||
शिनिर्वीरः शरी चापी गदी तूणीरवान्विभो ।
वायव्यास्त्रं समादाय योजयित्वा महाशरम् ॥ २२ ॥
śinirvīraḥ śarī cāpī gadī tūṇīravānvibho |
vāyavyāstraṃ samādāya yojayitvā mahāśaram || 22 ||
आकर्णं तूर्णमाकृष्य धनुःप्रवरमुत्तमम् ।
मुमोच परसैन्येषु शिनिर्वीरः प्रतापवान् ॥ २३ ॥
ākarṇaṃ tūrṇamākṛṣya dhanuḥpravaramuttamam |
mumoca parasainyeṣu śinirvīraḥ pratāpavān || 23 ||
वायव्यास्त्रेण ते सर्वे तत्रस्था नरसत्तमाः ।
विजिता ह्यस्त्रवीर्येण यत्र तिष्ठति पौण्ड्रकः ॥ २४ ॥
vāyavyāstreṇa te sarve tatrasthā narasattamāḥ |
vijitā hyastravīryeṇa yatra tiṣṭhati pauṇḍrakaḥ || 24 ||
तत्र गत्वा स्थिताः सर्वे निर्धूता वातरंहसा ।
यत्र पूर्वं स्थिताः सर्वे विद्रुता राजसत्तमाः ॥ २५ ॥
tatra gatvā sthitāḥ sarve nirdhūtā vātaraṃhasā |
yatra pūrvaṃ sthitāḥ sarve vidrutā rājasattamāḥ || 25 ||
तत्र स्थित्वा च शैनेयः शरमादाय सत्वरम् ।
निशितं सर्पभोगाभं बभाषे सात्यकिस्तदा ॥ २६ ॥
tatra sthitvā ca śaineyaḥ śaramādāya satvaram |
niśitaṃ sarpabhogābhaṃ babhāṣe sātyakistadā || 26 ||
क्व इदानीं महाबुद्धिः पौण्ड्रको राजसत्तमः ।
स्थितोऽस्मि व्यवसायेन शरी चापी महाबलः ॥ २७ ॥
kva idānīṃ mahābuddhiḥ pauṇḍrako rājasattamaḥ |
sthito'smi vyavasāyena śarī cāpī mahābalaḥ || 27 ||
यदि द्रष्टा दुरात्मानं ततो हन्ता नृपाधमम् ।
भृत्योऽस्मि केशवस्याहं जिघांसुः पौण्ड्रकं स्थितः ॥ २८ ॥
yadi draṣṭā durātmānaṃ tato hantā nṛpādhamam |
bhṛtyo'smi keśavasyāhaṃ jighāṃsuḥ pauṇḍrakaṃ sthitaḥ || 28 ||
छित्त्वा शिरस्तु तस्यास्य सर्वक्षत्रस्य पश्यतः ।
बलिं दास्यामि गृध्रेभ्यः श्वभ्यश्चैव दुरात्मनः ॥ २९ ॥
chittvā śirastu tasyāsya sarvakṣatrasya paśyataḥ |
baliṃ dāsyāmi gṛdhrebhyaḥ śvabhyaścaiva durātmanaḥ || 29 ||
को नाम ईदृशं कर्म चौरवच्च समाचरेत् ।
सुप्तेषु निशि सर्वत्र यादवेषु महात्मसु ॥ ३० ॥
ko nāma īdṛśaṃ karma cauravacca samācaret |
supteṣu niśi sarvatra yādaveṣu mahātmasu || 30 ||
चौरोऽयं सर्वथा राजा न हि राजा बलान्वितः ।
यदि शक्तो न कुर्याच्च चौर्यमेवं नृपाधमः ॥ ३१ ॥
cauro'yaṃ sarvathā rājā na hi rājā balānvitaḥ |
yadi śakto na kuryācca cauryamevaṃ nṛpādhamaḥ || 31 ||
अहोऽस्य बलिनो राज्ञश्चौरकार्यं प्रकुर्वतः ।
सर्वथाऽऽगमनं तस्य न हि पश्यामि साम्प्रतम् ॥ ३२ ॥
aho'sya balino rājñaścaurakāryaṃ prakurvataḥ |
sarvathā''gamanaṃ tasya na hi paśyāmi sāmpratam || 32 ||
इत्युक्त्वा सात्यकिर्वीरः प्रजहास महाबलः ।
विस्फार्य सुदृढं चापं संदधे कार्मुके शरम् ॥ ३३ ॥
ityuktvā sātyakirvīraḥ prajahāsa mahābalaḥ |
visphārya sudṛḍhaṃ cāpaṃ saṃdadhe kārmuke śaram || 33 ||
आकर्ण्य वचनं वीरः सात्यकेस्तस्य धीमतः ।
क्व नु कृष्णः क्व गोपालः कुतः सोऽथ प्रवर्तते ॥ ३४ ॥
ākarṇya vacanaṃ vīraḥ sātyakestasya dhīmataḥ |
kva nu kṛṣṇaḥ kva gopālaḥ kutaḥ so'tha pravartate || 34 ||
स्त्रीहन्ता पशुहन्ता च क्व च स्वामीति सेवितः ।
स इदानीं क्व वर्तेत गृहीत्वा मम नाम तत् ॥ ३५ ॥
strīhantā paśuhantā ca kva ca svāmīti sevitaḥ |
sa idānīṃ kva varteta gṛhītvā mama nāma tat || 35 ||
हन्ता सख्युर्महावीर्यो नरकस्य महात्मनः ।
ममैव तात युद्धेऽस्मिन्हते तस्मिन्दुरात्मनि ॥ ३६ ॥
hantā sakhyurmahāvīryo narakasya mahātmanaḥ |
mamaiva tāta yuddhe'sminhate tasmindurātmani || 36 ||
गच्छ त्वं कामतो वीर योद्धुं न क्षमते भवान् ।
अथवा तिष्ठ किंचित्तु ततो द्रष्टासि मे बलम् ॥ ३७ ॥
gaccha tvaṃ kāmato vīra yoddhuṃ na kṣamate bhavān |
athavā tiṣṭha kiṃcittu tato draṣṭāsi me balam || 37 ||
शिरस्ते पातयिष्यामि शरैर्घोरैर्दुरासदैः ।
हतस्य तव वीरेह भूमिः पास्यति शोणितम् ॥ ३८ ॥
śiraste pātayiṣyāmi śarairghorairdurāsadaiḥ |
hatasya tava vīreha bhūmiḥ pāsyati śoṇitam || 38 ||
श्रोष्यते स तथा गोपो हतः सात्यकिरित्यपि ।
यो गर्वस्तस्य गोपस्य सर्वदा वर्तते महान् ॥ ३९ ॥
śroṣyate sa tathā gopo hataḥ sātyakirityapi |
yo garvastasya gopasya sarvadā vartate mahān || 39 ||
विनश्यति स तु क्षिप्रं हते त्वयि यदूत्तम ।
त्वयि रक्षां समादिश्य गोपः कैलासपर्वतम् ॥ ४० ॥
vinaśyati sa tu kṣipraṃ hate tvayi yadūttama |
tvayi rakṣāṃ samādiśya gopaḥ kailāsaparvatam || 40 ||
गत इत्येवमस्माभिः श्रुतं पूर्वं महामते ।
शरं गृहाण निशितं यदि शक्तोऽसि सात्यके ।
इत्युक्त्वा बाणमादाय ययौ योद्धं व्यवस्थितः ॥ ४१ ॥
gata ityevamasmābhiḥ śrutaṃ pūrvaṃ mahāmate |
śaraṃ gṛhāṇa niśitaṃ yadi śakto'si sātyake |
ityuktvā bāṇamādāya yayau yoddhaṃ vyavasthitaḥ || 41 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).