भविष्यपर्व · अध्यायः ९६
Ṣaṇṇavatitamo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
38 verses·Sanskrit with transliteration
षण्णवतितमोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
ततः क्रुद्धो महाराज सात्यकिर्वृष्णिपुङ्गवः ।
उवाच वचनं राजन् वासुदेवं स्मरन्निव ॥ १ ॥
ṣaṇṇavatitamo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
tataḥ kruddho mahārāja sātyakirvṛṣṇipuṅgavaḥ |
uvāca vacanaṃ rājan vāsudevaṃ smaranniva || 1 ||
अवोचदीदृशं वाक्यं वासुदेवं नृपाधमः ।
को नाम जगतां नाथमित्थं ब्रूयाज्जिजीविषुः ॥ २ ॥
avocadīdṛśaṃ vākyaṃ vāsudevaṃ nṛpādhamaḥ |
ko nāma jagatāṃ nāthamitthaṃ brūyājjijīviṣuḥ || 2 ||
मृत्युस्त्वां सर्वथा याति वदन्तं तादृशं वचः ।
जिह्वा ते शतधा दीर्याद् वदतस्तादृशं वचः ॥ ३ ॥
mṛtyustvāṃ sarvathā yāti vadantaṃ tādṛśaṃ vacaḥ |
jihvā te śatadhā dīryād vadatastādṛśaṃ vacaḥ || 3 ||
एष ते पातयिष्यामि शिरः कायाच्च पौण्ड्रक ।
यन्नाम वासुदेवेति तव सम्प्रति वर्तते ॥ ४ ॥
eṣa te pātayiṣyāmi śiraḥ kāyācca pauṇḍraka |
yannāma vāsudeveti tava samprati vartate || 4 ||
यावत् पतति कायात्ते शिरस्तावत्प्रवर्तते ।
स एव श्वो न भगवान् वासुदेवो भविष्यसि ॥ ५ ॥
yāvat patati kāyātte śirastāvatpravartate |
sa eva śvo na bhagavān vāsudevo bhaviṣyasi || 5 ||
एक एव जगन्नाथः कर्ता सर्वस्य सर्वगः ।
दुरात्मन् सर्वथा देवो भविष्यति न संशयः ॥ ६ ॥
eka eva jagannāthaḥ kartā sarvasya sarvagaḥ |
durātman sarvathā devo bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 6 ||
एष तेऽहं शिरः कायात् पातयिष्यामि राजक ।
यदसौ भगवान् विष्णुर्नागमिष्यति साम्प्रतम् ॥ ७ ॥
eṣa te'haṃ śiraḥ kāyāt pātayiṣyāmi rājaka |
yadasau bhagavān viṣṇurnāgamiṣyati sāmpratam || 7 ||
अस्त्रवीर्यं बलं चैव सर्वं दर्शय साम्प्रतम् ।
नातः परतरं राजन् वीर्यं च तव वर्तते ॥ ८ ॥
astravīryaṃ balaṃ caiva sarvaṃ darśaya sāmpratam |
nātaḥ parataraṃ rājan vīryaṃ ca tava vartate || 8 ||
सर्वं दर्शय यत्नेन स्थितोऽस्मि व्यवसायवान् ।
शरी चापी गदी खड्गी सर्वथाहमुपस्थितः ॥ ९ ॥
sarvaṃ darśaya yatnena sthito'smi vyavasāyavān |
śarī cāpī gadī khaḍgī sarvathāhamupasthitaḥ || 9 ||
नैतन्नगरमायासीः सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम् ।
सर्वथा कृतकृत्योऽस्मि दृष्ट्वा त्वां वासुदेवकम् ॥ १० ॥
naitannagaramāyāsīḥ satyametad bravīmyaham |
sarvathā kṛtakṛtyo'smi dṛṣṭvā tvāṃ vāsudevakam || 10 ||
तवाङ्गं तिलशः कृत्वा श्वभ्यो दास्यामि राजक ।
इत्युक्त्वा बाणमादाय वासुदेवं महाबलः ॥ ११ ॥
tavāṅgaṃ tilaśaḥ kṛtvā śvabhyo dāsyāmi rājaka |
ityuktvā bāṇamādāya vāsudevaṃ mahābalaḥ || 11 ||
आकर्णपूर्णमाकृष्य विव्याध निशितं शरम् ।
स तेन विद्धो यदुना वासुदेवः प्रतापवान् ॥ १२ ॥
ākarṇapūrṇamākṛṣya vivyādha niśitaṃ śaram |
sa tena viddho yadunā vāsudevaḥ pratāpavān || 12 ||
वमञ्छोणितमत्युष्णमङ्गान्नेत्रान्नृपोत्तम ।
ततश्चुक्रोध नृपतिर्वासुदेवः प्रतापवान् ॥ १३ ॥
vamañchoṇitamatyuṣṇamaṅgānnetrānnṛpottama |
tataścukrodha nṛpatirvāsudevaḥ pratāpavān || 13 ||
नवभिर्दशभिश्चैव शरैः संनतपर्वभिः ।
विव्याध सात्यकिं राजा नदंश्च बहुधा किल ॥ १४ ॥
navabhirdaśabhiścaiva śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
vivyādha sātyakiṃ rājā nadaṃśca bahudhā kila || 14 ||
ततो नाराचमादाय निशितं यमसंनिभम् ।
धनुराकृष्य भगवान् वासुदेवो नृपोत्तम ॥ १५ ॥
tato nārācamādāya niśitaṃ yamasaṃnibham |
dhanurākṛṣya bhagavān vāsudevo nṛpottama || 15 ||
विव्याध सात्यकिं भूयो निशि प्रह्रादयन् स्वकान् ।
नाराचेन समाविद्धः सात्यकिः सत्यसङ्गरः ॥ १६ ॥
vivyādha sātyakiṃ bhūyo niśi prahrādayan svakān |
nārācena samāviddhaḥ sātyakiḥ satyasaṅgaraḥ || 16 ||
ललाटे सुदृढं वीरो वृष्णीनामग्रणीस्तदा ।
निषसाद रथोपस्थे निश्चेष्ट इव सत्तमः ॥ १७ ॥
lalāṭe sudṛḍhaṃ vīro vṛṣṇīnāmagraṇīstadā |
niṣasāda rathopasthe niśceṣṭa iva sattamaḥ || 17 ||
ततः स पौण्ड्रको राजा विद्ध्वा दशभिराशुगैः ।
सारथिं पञ्चविंशत्या हयांश्च चतुरो नृप ॥ १८ ॥
tataḥ sa pauṇḍrako rājā viddhvā daśabhirāśugaiḥ |
sārathiṃ pañcaviṃśatyā hayāṃśca caturo nṛpa || 18 ||
ते हया रुधिराक्ताङ्गाः सारथिश्च समन्ततः ।
विह्वलाः समपद्यन्त वासुदेवस्य पश्यतः ॥ १९ ॥
te hayā rudhirāktāṅgāḥ sārathiśca samantataḥ |
vihvalāḥ samapadyanta vāsudevasya paśyataḥ || 19 ||
वासुदेवो रथे चापि सिंहनादं समाददे ।
तेन नादेन तत्राभूद् विबुद्धः सात्यकिर्नृप ॥ २० ॥
vāsudevo rathe cāpi siṃhanādaṃ samādade |
tena nādena tatrābhūd vibuddhaḥ sātyakirnṛpa || 20 ||
विद्धान् हयांस्तथा दृष्ट्वा सारथिं च तथागतम् ।
शैनेयोऽथ महावीर्यो रुषितो नृपसत्तम ॥ २१ ॥
viddhān hayāṃstathā dṛṣṭvā sārathiṃ ca tathāgatam |
śaineyo'tha mahāvīryo ruṣito nṛpasattama || 21 ||
अलं द्रक्ष्यामि ते वीर्यमित्युक्त्वा बाणमाददे ।
विव्याध तेन बाणेन वक्षस्येनं महाबलः ॥ २२ ॥
alaṃ drakṣyāmi te vīryamityuktvā bāṇamādade |
vivyādha tena bāṇena vakṣasyenaṃ mahābalaḥ || 22 ||
ततश्चचाल तेनाजौ वासुदेवः शरेण ह ।
सुस्राव रुधिरं घोरमत्युष्णं वक्षसो नृप ॥ २३ ॥
tataścacāla tenājau vāsudevaḥ śareṇa ha |
susrāva rudhiraṃ ghoramatyuṣṇaṃ vakṣaso nṛpa || 23 ||
रथोपस्थे पपाताशु निःश्वसन्नुरगो यथा ।
कृत्यं चापि न जानाति केवलं निषसाद ह ॥ २४ ॥
rathopasthe papātāśu niḥśvasannurago yathā |
kṛtyaṃ cāpi na jānāti kevalaṃ niṣasāda ha || 24 ||
।
सात्यकिस्तु रथं विद्ध्वा दशभिः सायकैस्तथा ।
ध्वजं चिच्छेद भल्लेन वासुदेवस्य वृष्णिपः ॥ २५ ॥
|
sātyakistu rathaṃ viddhvā daśabhiḥ sāyakaistathā |
dhvajaṃ ciccheda bhallena vāsudevasya vṛṣṇipaḥ || 25 ||
हयांश्च चतुरो हत्वा बाणैः सारथिमेव च ।
युयुधानोऽथ राजेन्द्र पौण्ड्रकस्य च पश्यतः ॥ २६ ॥
hayāṃśca caturo hatvā bāṇaiḥ sārathimeva ca |
yuyudhāno'tha rājendra pauṇḍrakasya ca paśyataḥ || 26 ||
सारथेश्च शिरः कायादहरत् स रथात् तदा ।
रथग्रन्थिं च चिच्छेद हयाश्च व्यसवोऽभवन् ॥ २७ ॥
sāratheśca śiraḥ kāyādaharat sa rathāt tadā |
rathagranthiṃ ca ciccheda hayāśca vyasavo'bhavan || 27 ||
चक्रं च तिलशः कृत्वा बाणैर्दशभिरञ्जसा ।
जहास विपुलं राजन् वासुदेवं महाबलः ॥ २८ ॥
cakraṃ ca tilaśaḥ kṛtvā bāṇairdaśabhirañjasā |
jahāsa vipulaṃ rājan vāsudevaṃ mahābalaḥ || 28 ||
ततः परं महत्प्रायं सात्यकिर्वृष्णिनन्दनः ।
शब्दं कृत्वा बली साक्षात् सर्वक्षत्रस्य पश्यतः ॥ २९ ॥
tataḥ paraṃ mahatprāyaṃ sātyakirvṛṣṇinandanaḥ |
śabdaṃ kṛtvā balī sākṣāt sarvakṣatrasya paśyataḥ || 29 ||
शरैः सप्ततिसंख्याकैरर्दयामास सत्वरम् ।
ते शराः शलभाकारा निपेतुः सर्वशस्तदा ॥ ३० ॥
śaraiḥ saptatisaṃkhyākairardayāmāsa satvaram |
te śarāḥ śalabhākārā nipetuḥ sarvaśastadā || 30 ||
शिरस्तः पार्श्वतश्चैव पृष्ठतः पुरतस्तथा ।
केवलं धैर्यनिचयस्तृषार्तः शरवान् यथा ॥ ३१ ॥
śirastaḥ pārśvataścaiva pṛṣṭhataḥ puratastathā |
kevalaṃ dhairyanicayastṛṣārtaḥ śaravān yathā || 31 ||
यथा मनस्वी रिक्तश्च तथा तिष्ठति पौण्ड्रकः ।
ततश्चुक्रोध बलवान् वासुदेवः प्रतापवान् ॥ ३२ ॥
yathā manasvī riktaśca tathā tiṣṭhati pauṇḍrakaḥ |
tataścukrodha balavān vāsudevaḥ pratāpavān || 32 ||
अर्धचन्द्रं समादाय विव्याध युधि सात्यकिम् ।
विद्ध्वा सप्तभिरायान्तं क्रोधेन प्रस्फुरन्निव ॥ ३३ ॥
ardhacandraṃ samādāya vivyādha yudhi sātyakim |
viddhvā saptabhirāyāntaṃ krodhena prasphuranniva || 33 ||
विद्धोऽथ सात्यकिस्तेन शरैः पञ्चभिराशुगैः ।
चापं चिच्छेद पौण्ड्रस्य सिंहनादं व्यनीनदत् ॥ ३४ ॥
viddho'tha sātyakistena śaraiḥ pañcabhirāśugaiḥ |
cāpaṃ ciccheda pauṇḍrasya siṃhanādaṃ vyanīnadat || 34 ||
वासुदेवो गदां गृह्य भ्रामयित्वा पदात्पदम् ।
त्वरितं पातयामास सात्यकेर्वक्षसि प्रभो ॥ ३५ ॥
vāsudevo gadāṃ gṛhya bhrāmayitvā padātpadam |
tvaritaṃ pātayāmāsa sātyakervakṣasi prabho || 35 ||
सव्येन तां समाकृष्य करेण यदुनन्दनः ।
शरं प्रगृह्य विव्याध सात्यकिर्युधि पौण्ड्रकम् ॥ ३६ ॥
savyena tāṃ samākṛṣya kareṇa yadunandanaḥ |
śaraṃ pragṛhya vivyādha sātyakiryudhi pauṇḍrakam || 36 ||
तमन्तरे गृहीत्वाशु वासुदेवः प्रतापवान् ।
शक्तिभिर्दशभिश्चैव सात्यकिं निजघान ह ॥ ३७ ॥
tamantare gṛhītvāśu vāsudevaḥ pratāpavān |
śaktibhirdaśabhiścaiva sātyakiṃ nijaghāna ha || 37 ||
ताभिर्विद्धो रणे वीरः सात्यकिः सत्यसंगरः ।
अपास्य धनुरन्यत् तद् धनुरादाय सत्वरम् ।
आजघान तदा वीरो वृष्णीनामग्रणीर्नृप ॥ ३८ ॥
tābhirviddho raṇe vīraḥ sātyakiḥ satyasaṃgaraḥ |
apāsya dhanuranyat tad dhanurādāya satvaram |
ājaghāna tadā vīro vṛṣṇīnāmagraṇīrnṛpa || 38 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).