भविष्यपर्व · अध्यायः ११५
Pañcadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
39 verses·Sanskrit with transliteration
पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
स निवेदितसर्वस्वो द्वाःस्थेन हि जनार्दनः ।
अथ प्रविश्य धर्मात्मा सुधर्मां वै द्विजोत्तमः ॥ १ ॥
pañcadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
sa niveditasarvasvo dvāḥsthena hi janārdanaḥ |
atha praviśya dharmātmā sudharmāṃ vai dvijottamaḥ || 1 ||
अपश्यद् देवदेवेशं सुधर्माकृतिसंस्थितम् ।
बलभद्रेण संयुक्तमध्यासितमहासनम् ॥ २ ॥
apaśyad devadeveśaṃ sudharmākṛtisaṃsthitam |
balabhadreṇa saṃyuktamadhyāsitamahāsanam || 2 ||
अग्रतः स्थितशैनेयं पार्श्वतः स्थितनारदम् ।
दुर्वाससा कृतकथमुग्रसेनपुरस्कृतम् ॥ ३ ॥
agrataḥ sthitaśaineyaṃ pārśvataḥ sthitanāradam |
durvāsasā kṛtakathamugrasenapuraskṛtam || 3 ||
गायद्गन्धर्वमुख्यैश्च नृत्यदप्सरसां गणैः ।
सेव्यमानं महाराज सूतमागधबन्दिभिः ॥ ४ ॥
gāyadgandharvamukhyaiśca nṛtyadapsarasāṃ gaṇaiḥ |
sevyamānaṃ mahārāja sūtamāgadhabandibhiḥ || 4 ||
उद्गीयमानयशसं माधवं मधुसूदनम् ।
उद्गीयमानं विप्रैश्च सामभिः सामगैर्हरिम् ॥ ५ ॥
udgīyamānayaśasaṃ mādhavaṃ madhusūdanam |
udgīyamānaṃ vipraiśca sāmabhiḥ sāmagairharim || 5 ||
दृष्ट्वा प्रीतमना विष्णुं प्रोद्भूतपुलकच्छविः ।
नाम्ना जनार्दनोऽस्मीति ननाम चरणौ हरेः ।
बलभद्रं ततो देवं ववन्दे शिरसा द्विज ॥ ६ ॥
dṛṣṭvā prītamanā viṣṇuṃ prodbhūtapulakacchaviḥ |
nāmnā janārdano'smīti nanāma caraṇau hareḥ |
balabhadraṃ tato devaṃ vavande śirasā dvija || 6 ||
दूतोऽस्मि देवदेवेश हंसस्य डिम्भकस्य च ।
इति ब्रुवाणं विप्रेन्द्रमिदमाह स माधवः ॥ ७ ॥
dūto'smi devadeveśa haṃsasya ḍimbhakasya ca |
iti bruvāṇaṃ viprendramidamāha sa mādhavaḥ || 7 ||
आस्स्वैदं विष्टरं पूर्वं पश्चाद् ब्रूहि प्रयोजनम् ।
तथेति चाब्रवीद् विप्रो महदासनमास्थितः ॥ ८ ॥
āssvaidaṃ viṣṭaraṃ pūrvaṃ paścād brūhi prayojanam |
tatheti cābravīd vipro mahadāsanamāsthitaḥ || 8 ||
वाचा सम्पूज्य विप्रेन्द्रमपृच्छत्कुशलं हरिः ।
ब्रह्मदत्तस्य राजेन्द्र हंसस्य डिम्भकस्य च ॥ ९ ॥
vācā sampūjya viprendramapṛcchatkuśalaṃ hariḥ |
brahmadattasya rājendra haṃsasya ḍimbhakasya ca || 9 ||
श्रुतं चापि तयोर्वीर्यं प्रयोजनमतो द्विज ।
अपि वा कुशलं विप्र पितुस्तव जनार्दन ॥ १० ॥
śrutaṃ cāpi tayorvīryaṃ prayojanamato dvija |
api vā kuśalaṃ vipra pitustava janārdana || 10 ||
जनार्दन उवाच ।
कुशलं ब्रह्मदत्तस्य पितुश्च मम केशव ।
तयोरेव जगन्नाथ हंसस्य डिम्भकस्य च ॥ ११ ॥
janārdana uvāca |
kuśalaṃ brahmadattasya pituśca mama keśava |
tayoreva jagannātha haṃsasya ḍimbhakasya ca || 11 ||
श्रीभगवानुवाच ।
किमाहतुर्महीपालौ तौ हंसडिम्भकौ नृपौ ।
ब्रूहि सर्वमशेषेण नात्र शङ्का द्विजोत्तम ॥ १२ ॥
śrībhagavānuvāca |
kimāhaturmahīpālau tau haṃsaḍimbhakau nṛpau |
brūhi sarvamaśeṣeṇa nātra śaṅkā dvijottama || 12 ||
वाच्यं वाप्यथवावाच्यं कर्तव्यमथ चेतरत् ।
श्रुत्वा तस्य विधास्यामो युक्तरूपं द्विजोत्तम ॥ १३ ॥
vācyaṃ vāpyathavāvācyaṃ kartavyamatha cetarat |
śrutvā tasya vidhāsyāmo yuktarūpaṃ dvijottama || 13 ||
दूतोऽसि सर्वथा विप्र न वाच्यावाच्यकल्पना ।
यत् कर्मकारनिर्दिष्टं तद् वाच्यं दूतजन्मना ॥ १४ ॥
dūto'si sarvathā vipra na vācyāvācyakalpanā |
yat karmakāranirdiṣṭaṃ tad vācyaṃ dūtajanmanā || 14 ||
नात्र शङ्का त्वया कार्या वक्तव्यस्येतरस्य च ।
अतो वद यथा प्रोक्तं ताभ्यामिह जनार्दन ॥ १५ ॥
nātra śaṅkā tvayā kāryā vaktavyasyetarasya ca |
ato vada yathā proktaṃ tābhyāmiha janārdana || 15 ||
केशवेनैवमुक्तस्तु प्रोवाच स जनार्दनः ।
अजानन्निव किं ब्रूषे सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान् ॥ १६ ॥
keśavenaivamuktastu provāca sa janārdanaḥ |
ajānanniva kiṃ brūṣe sarvaṃ pratyakṣadarśivān || 16 ||
न चास्ति ते परोक्षं तु जगद्वृत्तान्तमच्युत ।
सर्वं हि मनसा पश्यन् किं त्वमात्थ वदेति माम् ॥ १७ ॥
na cāsti te parokṣaṃ tu jagadvṛttāntamacyuta |
sarvaṃ hi manasā paśyan kiṃ tvamāttha vadeti mām || 17 ||
विद्वद्भिर्गीयसे विष्णुस्त्वमेव जगतीपते ।
इच्छया सर्वमाप्नोषि दृष्टादृष्टविवेचनम् ॥ १८ ॥
vidvadbhirgīyase viṣṇustvameva jagatīpate |
icchayā sarvamāpnoṣi dṛṣṭādṛṣṭavivecanam || 18 ||
त्वमेवेदं जगत् सर्वं जगच्च त्वयि तिष्ठति ।
न त्वया रहितो ह्येकः पदार्थः सचराचरः ॥ १९ ॥
tvamevedaṃ jagat sarvaṃ jagacca tvayi tiṣṭhati |
na tvayā rahito hyekaḥ padārthaḥ sacarācaraḥ || 19 ||
नास्ति किंचिदवेद्यं ते सर्वगोऽसि जगत्पते ।
त्वमिन्द्रः सर्वभूतानां रुद्रः संहारकर्मकृत् ॥ २० ॥
nāsti kiṃcidavedyaṃ te sarvago'si jagatpate |
tvamindraḥ sarvabhūtānāṃ rudraḥ saṃhārakarmakṛt || 20 ||
रक्षितासि सदा विष्णुः सर्वलोकस्य माधव ।
संसारस्य भवान्स्रष्टा किं त्वमात्थ वदेति माम ॥ २१ ॥
rakṣitāsi sadā viṣṇuḥ sarvalokasya mādhava |
saṃsārasya bhavānsraṣṭā kiṃ tvamāttha vadeti māma || 21 ||
विद्वद्भिर्गीयसे नित्यं ज्ञानात्मेति च माधव ।
प्राणं प्राणविदः प्राहुस्त्वामेव पुरुषोत्तम ॥ २२ ॥
vidvadbhirgīyase nityaṃ jñānātmeti ca mādhava |
prāṇaṃ prāṇavidaḥ prāhustvāmeva puruṣottama || 22 ||
शब्दं शब्दविदः प्राहुस्त्वामेव पुरुषोत्तम ।
तथा सति हृषीकेश किं त्वमात्थ वदेति माम् ॥ २३ ॥
śabdaṃ śabdavidaḥ prāhustvāmeva puruṣottama |
tathā sati hṛṣīkeśa kiṃ tvamāttha vadeti mām || 23 ||
तथापि शृणु देवेश चोदितोऽस्मि यतस्त्वया ।
वदेत्यसकृदेवैतत् तस्माद् वक्ष्यामि माधव ॥ २४ ॥
tathāpi śṛṇu deveśa codito'smi yatastvayā |
vadetyasakṛdevaitat tasmād vakṣyāmi mādhava || 24 ||
राजसूयेन यज्ञेन ब्रह्मदत्तोऽद्य यक्ष्यते ।
तदर्थं प्रेषितस्ताभ्यां हंसेन डिम्भकेन च ॥ २५ ॥
rājasūyena yajñena brahmadatto'dya yakṣyate |
tadarthaṃ preṣitastābhyāṃ haṃsena ḍimbhakena ca || 25 ||
करार्थं यदुमुख्येभ्यस्तव चामन्त्रणाय हि ।
लवणं बहु देयं ते यज्ञार्थं तस्य केशव ॥ २६ ॥
karārthaṃ yadumukhyebhyastava cāmantraṇāya hi |
lavaṇaṃ bahu deyaṃ te yajñārthaṃ tasya keśava || 26 ||
इत्यर्थं प्रेषितस्ताभ्यां करं देहि तदाज्ञया ।
इदं त्वमपरं ताभ्यामुक्तं शृणु जगत्पते ॥ २७ ॥
ityarthaṃ preṣitastābhyāṃ karaṃ dehi tadājñayā |
idaṃ tvamaparaṃ tābhyāmuktaṃ śṛṇu jagatpate || 27 ||
लवणानि बहून्याशु प्रगृह्य त्वरितं भवान् ।
आगच्छतु तयो राज्ञोः सेयं केशव वाग् विभो ॥ २८ ॥
lavaṇāni bahūnyāśu pragṛhya tvaritaṃ bhavān |
āgacchatu tayo rājñoḥ seyaṃ keśava vāg vibho || 28 ||
इत्युक्तवति विप्रेन्द्रे दूते तत्र तयोर्नृप ।
प्रहस्य सुचिरं कृष्णो बभाषे दूतमीश्वरः ॥ २९ ॥
ityuktavati viprendre dūte tatra tayornṛpa |
prahasya suciraṃ kṛṣṇo babhāṣe dūtamīśvaraḥ || 29 ||
शृणु दूत वचो मह्यं युक्तमुक्तं द्विजोत्तम ।
करं ददामि ताभ्यां तु करदोऽस्मि यतो नृपः ॥ ३० ॥
śṛṇu dūta vaco mahyaṃ yuktamuktaṃ dvijottama |
karaṃ dadāmi tābhyāṃ tu karado'smi yato nṛpaḥ || 30 ||
धार्ष्ट्यमेतत् तयोर्विप्र मत्तो यस्तु करग्रहः ।
अहो धार्ष्ट्यमहो धार्ष्ट्यं तयोः क्षत्रियबीजयोः ॥ ३१ ॥
dhārṣṭyametat tayorvipra matto yastu karagrahaḥ |
aho dhārṣṭyamaho dhārṣṭyaṃ tayoḥ kṣatriyabījayoḥ || 31 ||
इदमश्रुतपूर्वं मे मत्तो यस्तु करग्रहः ।
इत्युक्त्वा केशवो दूतमिदमाह स्म यादवान् ॥ ३२ ॥
idamaśrutapūrvaṃ me matto yastu karagrahaḥ |
ityuktvā keśavo dūtamidamāha sma yādavān || 32 ||
हास्यमेतद् यदुश्रेष्ठा मत्तो यस्तु करग्रहः ।
यष्टासौ राजसूयस्य ब्रह्मदत्तो महीपतिः ॥ ३३ ॥
hāsyametad yaduśreṣṭhā matto yastu karagrahaḥ |
yaṣṭāsau rājasūyasya brahmadatto mahīpatiḥ || 33 ||
तौ तु याजयितारौ हि हंसो डिम्भक एव च ।
वोढा किल यदुश्रेष्ठो लवणस्य दुरात्मनः ॥ ३४ ॥
tau tu yājayitārau hi haṃso ḍimbhaka eva ca |
voḍhā kila yaduśreṣṭho lavaṇasya durātmanaḥ || 34 ||
करदो वासुदेवो हि जितोऽस्मि यदुसत्तमाः ।
हास्यं हास्यमिदं भूयः शृणुध्वं यादवा वचः ॥ ३५ ॥
karado vāsudevo hi jito'smi yadusattamāḥ |
hāsyaṃ hāsyamidaṃ bhūyaḥ śṛṇudhvaṃ yādavā vacaḥ || 35 ||
इत्युक्तवति देवेशे बलभद्रपुरोगमाः ।
यादवाः सर्व एवैते हासाय समवस्थिताः ॥ ३६ ॥
ityuktavati deveśe balabhadrapurogamāḥ |
yādavāḥ sarva evaite hāsāya samavasthitāḥ || 36 ||
करदः कृष्ण इत्येवं ब्रुवन्तः सर्वसात्वताः ।
हासं मुमुचुरत्यर्थं तलं दत्त्वा परस्परम् ॥ ३७ ॥
karadaḥ kṛṣṇa ityevaṃ bruvantaḥ sarvasātvatāḥ |
hāsaṃ mumucuratyarthaṃ talaṃ dattvā parasparam || 37 ||
तलशब्दो हासशब्दो रोदसी पर्यपूरयत् ।
स च विप्रो नृपश्रेष्ठ निन्दयन् मित्रमात्मनः ॥ ३८ ॥
talaśabdo hāsaśabdo rodasī paryapūrayat |
sa ca vipro nṛpaśreṣṭha nindayan mitramātmanaḥ || 38 ||
अहो कष्टमहो कष्टं दौत्यं यत् कृतवानहम् ।
इति लज्जासमाविष्टस्तूष्णीमासीदवाङ्मुखः ॥ ३९ ॥
aho kaṣṭamaho kaṣṭaṃ dautyaṃ yat kṛtavānaham |
iti lajjāsamāviṣṭastūṣṇīmāsīdavāṅmukhaḥ || 39 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).