Skip to content

भविष्यपर्व · अध्यायः ११५

Pañcadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

39 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । स निवेदितसर्वस्वो द्वाःस्थेन हि जनार्दनः । अथ प्रविश्य धर्मात्मा सुधर्मां वै द्विजोत्तमः ॥ १ ॥

pañcadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | sa niveditasarvasvo dvāḥsthena hi janārdanaḥ | atha praviśya dharmātmā sudharmāṃ vai dvijottamaḥ || 1 ||

Report an error

अपश्यद् देवदेवेशं सुधर्माकृतिसंस्थितम् । बलभद्रेण संयुक्तमध्यासितमहासनम् ॥ २ ॥

apaśyad devadeveśaṃ sudharmākṛtisaṃsthitam | balabhadreṇa saṃyuktamadhyāsitamahāsanam || 2 ||

Report an error

अग्रतः स्थितशैनेयं पार्श्वतः स्थितनारदम् । दुर्वाससा कृतकथमुग्रसेनपुरस्कृतम् ॥ ३ ॥

agrataḥ sthitaśaineyaṃ pārśvataḥ sthitanāradam | durvāsasā kṛtakathamugrasenapuraskṛtam || 3 ||

Report an error

गायद्गन्धर्वमुख्यैश्च नृत्यदप्सरसां गणैः । सेव्यमानं महाराज सूतमागधबन्दिभिः ॥ ४ ॥

gāyadgandharvamukhyaiśca nṛtyadapsarasāṃ gaṇaiḥ | sevyamānaṃ mahārāja sūtamāgadhabandibhiḥ || 4 ||

Report an error

उद्गीयमानयशसं माधवं मधुसूदनम् । उद्गीयमानं विप्रैश्च सामभिः सामगैर्हरिम् ॥ ५ ॥

udgīyamānayaśasaṃ mādhavaṃ madhusūdanam | udgīyamānaṃ vipraiśca sāmabhiḥ sāmagairharim || 5 ||

Report an error

दृष्ट्वा प्रीतमना विष्णुं प्रोद्भूतपुलकच्छविः । नाम्ना जनार्दनोऽस्मीति ननाम चरणौ हरेः । बलभद्रं ततो देवं ववन्दे शिरसा द्विज ॥ ६ ॥

dṛṣṭvā prītamanā viṣṇuṃ prodbhūtapulakacchaviḥ | nāmnā janārdano'smīti nanāma caraṇau hareḥ | balabhadraṃ tato devaṃ vavande śirasā dvija || 6 ||

Report an error

दूतोऽस्मि देवदेवेश हंसस्य डिम्भकस्य च । इति ब्रुवाणं विप्रेन्द्रमिदमाह स माधवः ॥ ७ ॥

dūto'smi devadeveśa haṃsasya ḍimbhakasya ca | iti bruvāṇaṃ viprendramidamāha sa mādhavaḥ || 7 ||

Report an error

आस्स्वैदं विष्टरं पूर्वं पश्चाद् ब्रूहि प्रयोजनम् । तथेति चाब्रवीद् विप्रो महदासनमास्थितः ॥ ८ ॥

āssvaidaṃ viṣṭaraṃ pūrvaṃ paścād brūhi prayojanam | tatheti cābravīd vipro mahadāsanamāsthitaḥ || 8 ||

Report an error

वाचा सम्पूज्य विप्रेन्द्रमपृच्छत्कुशलं हरिः । ब्रह्मदत्तस्य राजेन्द्र हंसस्य डिम्भकस्य च ॥ ९ ॥

vācā sampūjya viprendramapṛcchatkuśalaṃ hariḥ | brahmadattasya rājendra haṃsasya ḍimbhakasya ca || 9 ||

Report an error

श्रुतं चापि तयोर्वीर्यं प्रयोजनमतो द्विज । अपि वा कुशलं विप्र पितुस्तव जनार्दन ॥ १० ॥

śrutaṃ cāpi tayorvīryaṃ prayojanamato dvija | api vā kuśalaṃ vipra pitustava janārdana || 10 ||

Report an error

जनार्दन उवाच । कुशलं ब्रह्मदत्तस्य पितुश्च मम केशव । तयोरेव जगन्नाथ हंसस्य डिम्भकस्य च ॥ ११ ॥

janārdana uvāca | kuśalaṃ brahmadattasya pituśca mama keśava | tayoreva jagannātha haṃsasya ḍimbhakasya ca || 11 ||

Report an error

श्रीभगवानुवाच । किमाहतुर्महीपालौ तौ हंसडिम्भकौ नृपौ । ब्रूहि सर्वमशेषेण नात्र शङ्का द्विजोत्तम ॥ १२ ॥

śrībhagavānuvāca | kimāhaturmahīpālau tau haṃsaḍimbhakau nṛpau | brūhi sarvamaśeṣeṇa nātra śaṅkā dvijottama || 12 ||

Report an error

वाच्यं वाप्यथवावाच्यं कर्तव्यमथ चेतरत् । श्रुत्वा तस्य विधास्यामो युक्तरूपं द्विजोत्तम ॥ १३ ॥

vācyaṃ vāpyathavāvācyaṃ kartavyamatha cetarat | śrutvā tasya vidhāsyāmo yuktarūpaṃ dvijottama || 13 ||

Report an error

दूतोऽसि सर्वथा विप्र न वाच्यावाच्यकल्पना । यत् कर्मकारनिर्दिष्टं तद् वाच्यं दूतजन्मना ॥ १४ ॥

dūto'si sarvathā vipra na vācyāvācyakalpanā | yat karmakāranirdiṣṭaṃ tad vācyaṃ dūtajanmanā || 14 ||

Report an error

नात्र शङ्का त्वया कार्या वक्तव्यस्येतरस्य च । अतो वद यथा प्रोक्तं ताभ्यामिह जनार्दन ॥ १५ ॥

nātra śaṅkā tvayā kāryā vaktavyasyetarasya ca | ato vada yathā proktaṃ tābhyāmiha janārdana || 15 ||

Report an error

केशवेनैवमुक्तस्तु प्रोवाच स जनार्दनः । अजानन्निव किं ब्रूषे सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान् ॥ १६ ॥

keśavenaivamuktastu provāca sa janārdanaḥ | ajānanniva kiṃ brūṣe sarvaṃ pratyakṣadarśivān || 16 ||

Report an error

न चास्ति ते परोक्षं तु जगद्वृत्तान्तमच्युत । सर्वं हि मनसा पश्यन् किं त्वमात्थ वदेति माम् ॥ १७ ॥

na cāsti te parokṣaṃ tu jagadvṛttāntamacyuta | sarvaṃ hi manasā paśyan kiṃ tvamāttha vadeti mām || 17 ||

Report an error

विद्वद्भिर्गीयसे विष्णुस्त्वमेव जगतीपते । इच्छया सर्वमाप्नोषि दृष्टादृष्टविवेचनम् ॥ १८ ॥

vidvadbhirgīyase viṣṇustvameva jagatīpate | icchayā sarvamāpnoṣi dṛṣṭādṛṣṭavivecanam || 18 ||

Report an error

त्वमेवेदं जगत् सर्वं जगच्च त्वयि तिष्ठति । न त्वया रहितो ह्येकः पदार्थः सचराचरः ॥ १९ ॥

tvamevedaṃ jagat sarvaṃ jagacca tvayi tiṣṭhati | na tvayā rahito hyekaḥ padārthaḥ sacarācaraḥ || 19 ||

Report an error

नास्ति किंचिदवेद्यं ते सर्वगोऽसि जगत्पते । त्वमिन्द्रः सर्वभूतानां रुद्रः संहारकर्मकृत् ॥ २० ॥

nāsti kiṃcidavedyaṃ te sarvago'si jagatpate | tvamindraḥ sarvabhūtānāṃ rudraḥ saṃhārakarmakṛt || 20 ||

Report an error

रक्षितासि सदा विष्णुः सर्वलोकस्य माधव । संसारस्य भवान्स्रष्टा किं त्वमात्थ वदेति माम ॥ २१ ॥

rakṣitāsi sadā viṣṇuḥ sarvalokasya mādhava | saṃsārasya bhavānsraṣṭā kiṃ tvamāttha vadeti māma || 21 ||

Report an error

विद्वद्भिर्गीयसे नित्यं ज्ञानात्मेति च माधव । प्राणं प्राणविदः प्राहुस्त्वामेव पुरुषोत्तम ॥ २२ ॥

vidvadbhirgīyase nityaṃ jñānātmeti ca mādhava | prāṇaṃ prāṇavidaḥ prāhustvāmeva puruṣottama || 22 ||

Report an error

शब्दं शब्दविदः प्राहुस्त्वामेव पुरुषोत्तम । तथा सति हृषीकेश किं त्वमात्थ वदेति माम् ॥ २३ ॥

śabdaṃ śabdavidaḥ prāhustvāmeva puruṣottama | tathā sati hṛṣīkeśa kiṃ tvamāttha vadeti mām || 23 ||

Report an error

तथापि शृणु देवेश चोदितोऽस्मि यतस्त्वया । वदेत्यसकृदेवैतत् तस्माद् वक्ष्यामि माधव ॥ २४ ॥

tathāpi śṛṇu deveśa codito'smi yatastvayā | vadetyasakṛdevaitat tasmād vakṣyāmi mādhava || 24 ||

Report an error

राजसूयेन यज्ञेन ब्रह्मदत्तोऽद्य यक्ष्यते । तदर्थं प्रेषितस्ताभ्यां हंसेन डिम्भकेन च ॥ २५ ॥

rājasūyena yajñena brahmadatto'dya yakṣyate | tadarthaṃ preṣitastābhyāṃ haṃsena ḍimbhakena ca || 25 ||

Report an error

करार्थं यदुमुख्येभ्यस्तव चामन्त्रणाय हि । लवणं बहु देयं ते यज्ञार्थं तस्य केशव ॥ २६ ॥

karārthaṃ yadumukhyebhyastava cāmantraṇāya hi | lavaṇaṃ bahu deyaṃ te yajñārthaṃ tasya keśava || 26 ||

Report an error

इत्यर्थं प्रेषितस्ताभ्यां करं देहि तदाज्ञया । इदं त्वमपरं ताभ्यामुक्तं शृणु जगत्पते ॥ २७ ॥

ityarthaṃ preṣitastābhyāṃ karaṃ dehi tadājñayā | idaṃ tvamaparaṃ tābhyāmuktaṃ śṛṇu jagatpate || 27 ||

Report an error

लवणानि बहून्याशु प्रगृह्य त्वरितं भवान् । आगच्छतु तयो राज्ञोः सेयं केशव वाग् विभो ॥ २८ ॥

lavaṇāni bahūnyāśu pragṛhya tvaritaṃ bhavān | āgacchatu tayo rājñoḥ seyaṃ keśava vāg vibho || 28 ||

Report an error

इत्युक्तवति विप्रेन्द्रे दूते तत्र तयोर्नृप । प्रहस्य सुचिरं कृष्णो बभाषे दूतमीश्वरः ॥ २९ ॥

ityuktavati viprendre dūte tatra tayornṛpa | prahasya suciraṃ kṛṣṇo babhāṣe dūtamīśvaraḥ || 29 ||

Report an error

शृणु दूत वचो मह्यं युक्तमुक्तं द्विजोत्तम । करं ददामि ताभ्यां तु करदोऽस्मि यतो नृपः ॥ ३० ॥

śṛṇu dūta vaco mahyaṃ yuktamuktaṃ dvijottama | karaṃ dadāmi tābhyāṃ tu karado'smi yato nṛpaḥ || 30 ||

Report an error

धार्ष्ट्यमेतत् तयोर्विप्र मत्तो यस्तु करग्रहः । अहो धार्ष्ट्यमहो धार्ष्ट्यं तयोः क्षत्रियबीजयोः ॥ ३१ ॥

dhārṣṭyametat tayorvipra matto yastu karagrahaḥ | aho dhārṣṭyamaho dhārṣṭyaṃ tayoḥ kṣatriyabījayoḥ || 31 ||

Report an error

इदमश्रुतपूर्वं मे मत्तो यस्तु करग्रहः । इत्युक्त्वा केशवो दूतमिदमाह स्म यादवान् ॥ ३२ ॥

idamaśrutapūrvaṃ me matto yastu karagrahaḥ | ityuktvā keśavo dūtamidamāha sma yādavān || 32 ||

Report an error

हास्यमेतद् यदुश्रेष्ठा मत्तो यस्तु करग्रहः । यष्टासौ राजसूयस्य ब्रह्मदत्तो महीपतिः ॥ ३३ ॥

hāsyametad yaduśreṣṭhā matto yastu karagrahaḥ | yaṣṭāsau rājasūyasya brahmadatto mahīpatiḥ || 33 ||

Report an error

तौ तु याजयितारौ हि हंसो डिम्भक एव च । वोढा किल यदुश्रेष्ठो लवणस्य दुरात्मनः ॥ ३४ ॥

tau tu yājayitārau hi haṃso ḍimbhaka eva ca | voḍhā kila yaduśreṣṭho lavaṇasya durātmanaḥ || 34 ||

Report an error

करदो वासुदेवो हि जितोऽस्मि यदुसत्तमाः । हास्यं हास्यमिदं भूयः शृणुध्वं यादवा वचः ॥ ३५ ॥

karado vāsudevo hi jito'smi yadusattamāḥ | hāsyaṃ hāsyamidaṃ bhūyaḥ śṛṇudhvaṃ yādavā vacaḥ || 35 ||

Report an error

इत्युक्तवति देवेशे बलभद्रपुरोगमाः । यादवाः सर्व एवैते हासाय समवस्थिताः ॥ ३६ ॥

ityuktavati deveśe balabhadrapurogamāḥ | yādavāḥ sarva evaite hāsāya samavasthitāḥ || 36 ||

Report an error

करदः कृष्ण इत्येवं ब्रुवन्तः सर्वसात्वताः । हासं मुमुचुरत्यर्थं तलं दत्त्वा परस्परम् ॥ ३७ ॥

karadaḥ kṛṣṇa ityevaṃ bruvantaḥ sarvasātvatāḥ | hāsaṃ mumucuratyarthaṃ talaṃ dattvā parasparam || 37 ||

Report an error

तलशब्दो हासशब्दो रोदसी पर्यपूरयत् । स च विप्रो नृपश्रेष्ठ निन्दयन् मित्रमात्मनः ॥ ३८ ॥

talaśabdo hāsaśabdo rodasī paryapūrayat | sa ca vipro nṛpaśreṣṭha nindayan mitramātmanaḥ || 38 ||

Report an error

अहो कष्टमहो कष्टं दौत्यं यत् कृतवानहम् । इति लज्जासमाविष्टस्तूष्णीमासीदवाङ्मुखः ॥ ३९ ॥

aho kaṣṭamaho kaṣṭaṃ dautyaṃ yat kṛtavānaham | iti lajjāsamāviṣṭastūṣṇīmāsīdavāṅmukhaḥ || 39 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).