Skip to content

भविष्यपर्व · अध्यायः १२७

Saptaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

49 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

सप्तविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । उभौ तौ हंसडिम्भकौ रात्रावेव महागिरिम् । जग्मतुः सहितौ राजन् गोवर्धनमथो नृप ॥ १ ॥

saptaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | ubhau tau haṃsaḍimbhakau rātrāveva mahāgirim | jagmatuḥ sahitau rājan govardhanamatho nṛpa || 1 ||

Report an error

अथ प्रभाते विमले सूर्ये चाभ्युदिते सति । गोवर्धनं जगामाशु केशवः केशिसूदनः ॥ २ ॥

atha prabhāte vimale sūrye cābhyudite sati | govardhanaṃ jagāmāśu keśavaḥ keśisūdanaḥ || 2 ||

Report an error

शैनेयो बलभद्रश्च यादवाः सारणादयः । गन्धर्वैरप्सरोभिश्च नादितं बहुधा गिरिम् ॥ ३ ॥

śaineyo balabhadraśca yādavāḥ sāraṇādayaḥ | gandharvairapsarobhiśca nāditaṃ bahudhā girim || 3 ||

Report an error

जग्मुस्ते सहिता राजन् गोवर्धनमथो गिरिम् । गोधनैरथ सैन्यैश्च नादितं वहुधा गिरिम् ॥ ४ ॥

jagmuste sahitā rājan govardhanamatho girim | godhanairatha sainyaiśca nāditaṃ vahudhā girim || 4 ||

Report an error

तस्योत्तरं नृपश्रेष्ठ पार्श्वं सम्प्राप्य यादवाः । निकषा यमुनां राजंस्ततो युद्धमवर्तत ॥ ५ ॥

tasyottaraṃ nṛpaśreṣṭha pārśvaṃ samprāpya yādavāḥ | nikaṣā yamunāṃ rājaṃstato yuddhamavartata || 5 ||

Report an error

विव्याध हंसडिम्भकौ वसुदेवश्च सप्तभिः । सारणः पञ्चविंशत्या दशभिः कङ्क एव च ॥ ६ ॥

vivyādha haṃsaḍimbhakau vasudevaśca saptabhiḥ | sāraṇaḥ pañcaviṃśatyā daśabhiḥ kaṅka eva ca || 6 ||

Report an error

हंसेन डिम्भकेनाथ यादवैश्च समन्ततः । उग्रसेनस्त्रिसप्तत्या शराणां नतपर्वणाम् ॥ ७ ॥

haṃsena ḍimbhakenātha yādavaiśca samantataḥ | ugrasenastrisaptatyā śarāṇāṃ nataparvaṇām || 7 ||

Report an error

विराटस्त्रिंशता राजन् सात्यकिश्चापि सप्तभिः । अशीत्या विपृथू राजन्नुद्धवो दशभिः शरैः ॥ ८ ॥

virāṭastriṃśatā rājan sātyakiścāpi saptabhiḥ | aśītyā vipṛthū rājannuddhavo daśabhiḥ śaraiḥ || 8 ||

Report an error

प्रद्युम्नस्त्रिंशता राजन्साम्बश्चापि च सप्तभिः । अनाधृष्टिस्त्वेकषष्ट्या शराणां नतपर्वणाम् ॥ ९ ॥

pradyumnastriṃśatā rājansāmbaścāpi ca saptabhiḥ | anādhṛṣṭistvekaṣaṣṭyā śarāṇāṃ nataparvaṇām || 9 ||

Report an error

एवं ते सहिता राजंश्चक्रुर्युद्धमदीनवत् । अत्यद्भुतं महाघोरं यादवाः सर्व एव हि ॥ १० ॥

evaṃ te sahitā rājaṃścakruryuddhamadīnavat | atyadbhutaṃ mahāghoraṃ yādavāḥ sarva eva hi || 10 ||

Report an error

चक्रुस्ताभ्यां महायुद्धं वासुदेवस्य पश्यतः । सर्वानपि महाराज यादवान् बलदर्पितान् ॥ ११ ॥

cakrustābhyāṃ mahāyuddhaṃ vāsudevasya paśyataḥ | sarvānapi mahārāja yādavān baladarpitān || 11 ||

Report an error

तावुभौ हंसडिम्भकौ नृपांस्तान् प्रत्यविध्यताम् । प्रत्येकं दशभिर्विद्ध्वा बाणैर्निशितनिर्मलैः ॥ १२ ॥

tāvubhau haṃsaḍimbhakau nṛpāṃstān pratyavidhyatām | pratyekaṃ daśabhirviddhvā bāṇairniśitanirmalaiḥ || 12 ||

Report an error

जघ्नतुश्च शरैस्तीक्ष्णैरत्यर्थं यादवेश्वरान् । व्यथिताः सर्व एवैते वमन्तः शोणितं बहु ॥ १३ ॥

jaghnatuśca śaraistīkṣṇairatyarthaṃ yādaveśvarān | vyathitāḥ sarva evaite vamantaḥ śoṇitaṃ bahu || 13 ||

Report an error

माधवे किंशुका राजन् पुष्पिता इव ते बभुः । भीताश्च यादवा राजन् पलायनपरायणाः ॥ १४ ॥

mādhave kiṃśukā rājan puṣpitā iva te babhuḥ | bhītāśca yādavā rājan palāyanaparāyaṇāḥ || 14 ||

Report an error

एतस्मिन्नन्तरे राजन् वसुदेवात्मजो नृप । वासुदेवो हली युद्धे प्रमुखे धन्विनौ तयोः ॥ १५ ॥

etasminnantare rājan vasudevātmajo nṛpa | vāsudevo halī yuddhe pramukhe dhanvinau tayoḥ || 15 ||

Report an error

चक्रतुर्युद्धमतुलं स्कन्दशक्राविवाम्बरे । तयोरेव सगन्धर्वाः सिद्धा यक्षा महर्षयः ॥ १६ ॥

cakraturyuddhamatulaṃ skandaśakrāvivāmbare | tayoreva sagandharvāḥ siddhā yakṣā maharṣayaḥ || 16 ||

Report an error

विमानस्थाश्च ददृशुर्युद्धं देवासुरोपमम् । ततः प्रादुरभूतां तौ दूतौ भूतेश्वरौ नृप ॥ १७ ॥

vimānasthāśca dadṛśuryuddhaṃ devāsuropamam | tataḥ prādurabhūtāṃ tau dūtau bhūteśvarau nṛpa || 17 ||

Report an error

शूलिना प्रेषितौ युद्धे रक्षार्थं बलिनोस्तयोः । हंसोऽथ वासुदेवश्च युद्धं चक्रतुरीश्वरौ ॥ १८ ॥

śūlinā preṣitau yuddhe rakṣārthaṃ balinostayoḥ | haṃso'tha vāsudevaśca yuddhaṃ cakraturīśvarau || 18 ||

Report an error

रामश्च डिम्भकश्चैव संयुक्तौ युद्धकाङ्क्षया । विक्रान्ताः सर्व एवैते ह्यस्त्रे शस्त्रे तथा बले ॥ १९ ॥

rāmaśca ḍimbhakaścaiva saṃyuktau yuddhakāṅkṣayā | vikrāntāḥ sarva evaite hyastre śastre tathā bale || 19 ||

Report an error

शङ्खान् दध्मुः पृथग्घ्रादं स्वे स्वे सर्वे रथे स्थिताः । अथ कृष्णो हृषीकेशः पाञ्चजन्यं महारवम् ॥ २० ॥

śaṅkhān dadhmuḥ pṛthagghrādaṃ sve sve sarve rathe sthitāḥ | atha kṛṣṇo hṛṣīkeśaḥ pāñcajanyaṃ mahāravam || 20 ||

Report an error

दध्मौ पद्मपलाशाक्षः सर्वान् विस्मापयन्निव । अथ भूतौ महाघोरौ लम्बोदरशरीरिणौ ॥ २१ ॥

dadhmau padmapalāśākṣaḥ sarvān vismāpayanniva | atha bhūtau mahāghorau lambodaraśarīriṇau || 21 ||

Report an error

दुद्रुवतुर्महाराज शूलमादाय केशवम् । शूलेन पोथयां राजञ्चक्रतुर्यादवेश्वरम् ॥ २२ ॥

dudruvaturmahārāja śūlamādāya keśavam | śūlena pothayāṃ rājañcakraturyādaveśvaram || 22 ||

Report an error

ताभ्यां समाहतो विष्णुर्देवगन्धर्वसंनिधौ । ईषत्स्मिताधरो देवः किंचिदुत्प्लुत्य सत्वरम् ॥ २३ ॥

tābhyāṃ samāhato viṣṇurdevagandharvasaṃnidhau | īṣatsmitādharo devaḥ kiṃcidutplutya satvaram || 23 ||

Report an error

रथाद् रथिवरश्रेष्ठस्तौ प्रगृह्य जनार्दनः । भ्रामयित्वा शतगुणमलातमिव केशवः ॥ २४ ॥

rathād rathivaraśreṣṭhastau pragṛhya janārdanaḥ | bhrāmayitvā śataguṇamalātamiva keśavaḥ || 24 ||

Report an error

कैलासं च समुद्दिश्य प्रचिक्षेप ततो हरिः । तावुपेत्य गिरेः शृङ्गं कैलासस्य महामते ॥ २५ ॥

kailāsaṃ ca samuddiśya pracikṣepa tato hariḥ | tāvupetya gireḥ śṛṅgaṃ kailāsasya mahāmate || 25 ||

Report an error

दृष्ट्वा तत्कर्म देवस्य विस्मयं जग्मतुः परम् । हंसश्च दृष्ट्वा तत्कर्म रोषताम्रायतेक्षणः ॥ २६ ॥

dṛṣṭvā tatkarma devasya vismayaṃ jagmatuḥ param | haṃsaśca dṛṣṭvā tatkarma roṣatāmrāyatekṣaṇaḥ || 26 ||

Report an error

उवाच वचनं हंसः शृण्वतां त्रिदिवौकसाम् । किमर्थं राजसूयस्य विघ्नं चरसि केशव ॥ २७ ॥

uvāca vacanaṃ haṃsaḥ śṛṇvatāṃ tridivaukasām | kimarthaṃ rājasūyasya vighnaṃ carasi keśava || 27 ||

Report an error

ब्रह्मदत्तो महीपालो यष्टा तस्य महाक्रतोः । करं दिश यथायोगं यदि प्राणान् हि रक्षसि ॥ २८ ॥

brahmadatto mahīpālo yaṣṭā tasya mahākratoḥ | karaṃ diśa yathāyogaṃ yadi prāṇān hi rakṣasi || 28 ||

Report an error

अथवा त्वं क्षणं तिष्ठ ततो ज्ञात्वा परं बहु । ददासि त्वं नन्दपुत्र ततो यष्टा स मे गुरुः ॥ २९ ॥

athavā tvaṃ kṣaṇaṃ tiṣṭha tato jñātvā paraṃ bahu | dadāsi tvaṃ nandaputra tato yaṣṭā sa me guruḥ || 29 ||

Report an error

ईश्वरोऽहं सदा राज्ञां देवानामिव शूलभृत् । एष ते वीर्यमतुलं नाशयिष्यामि संयुगे ॥ ३० ॥

īśvaro'haṃ sadā rājñāṃ devānāmiva śūlabhṛt | eṣa te vīryamatulaṃ nāśayiṣyāmi saṃyuge || 30 ||

Report an error

इत्युक्त्वा सशरं चापं शालतालोपमं नृप । आकृष्य च यथाप्राणं नाराचेन च केशवम् ॥ ३१ ॥

ityuktvā saśaraṃ cāpaṃ śālatālopamaṃ nṛpa | ākṛṣya ca yathāprāṇaṃ nārācena ca keśavam || 31 ||

Report an error

ललाटे चिक्षिपे हंसो ललाम इव सोऽभवत् । उवाच सात्यकिं कृष्णो रथं वाहय मे प्रभो ॥ ३२ ॥

lalāṭe cikṣipe haṃso lalāma iva so'bhavat | uvāca sātyakiṃ kṛṣṇo rathaṃ vāhaya me prabho || 32 ||

Report an error

दारुकं पृष्ठवाहं तं कृत्वा देशं तमीश्वरः । अथ तेन समादिष्टः सात्यकिर्वाहयन् रथम् ॥ ३३ ॥

dārukaṃ pṛṣṭhavāhaṃ taṃ kṛtvā deśaṃ tamīśvaraḥ | atha tena samādiṣṭaḥ sātyakirvāhayan ratham || 33 ||

Report an error

मण्डलानि बहून्याजौ दर्शयामास सत्वरम् । अथ विद्धो दृढं तेन शरेण हरिरीश्वरः ॥ ३४ ॥

maṇḍalāni bahūnyājau darśayāmāsa satvaram | atha viddho dṛḍhaṃ tena śareṇa harirīśvaraḥ || 34 ||

Report an error

आग्नेयमस्त्रं संयोज्य शरे कस्मिंश्चिदव्ययः । उवाच हंसं राजेन्द्र सात्यकिं प्रेरयन् रणे ॥ ३५ ॥

āgneyamastraṃ saṃyojya śare kasmiṃścidavyayaḥ | uvāca haṃsaṃ rājendra sātyakiṃ prerayan raṇe || 35 ||

Report an error

अनेन त्वां दहे पाप यदि शक्तोऽसि वारय । अलं ते बह्वबद्धेन क्षत्रियोऽसि सदा शठ ॥ ३६ ॥

anena tvāṃ dahe pāpa yadi śakto'si vāraya | alaṃ te bahvabaddhena kṣatriyo'si sadā śaṭha || 36 ||

Report an error

मत्तश्चेत् करमिच्छेस्त्वं दर्शयाद्य पराक्रमम् । यतयो बाधिता हंस पुष्करे संस्थितास्त्वया ॥ ३७ ॥

mattaścet karamicchestvaṃ darśayādya parākramam | yatayo bādhitā haṃsa puṣkare saṃsthitāstvayā || 37 ||

Report an error

शास्ता त्वं खलु विप्राणां स्थिते मयि नराधम । स्थिते मयि जगन्नाथे हत्वा क्षत्रियकण्टकान् ॥ ३८ ॥

śāstā tvaṃ khalu viprāṇāṃ sthite mayi narādhama | sthite mayi jagannāthe hatvā kṣatriyakaṇṭakān || 38 ||

Report an error

शास्तास्म्यथो सतां लोके दुष्टानां ब्रह्मविद्विषाम् । शापेन यतिमुख्यानां हत एव नराधम ॥ ३९ ॥

śāstāsmyatho satāṃ loke duṣṭānāṃ brahmavidviṣām | śāpena yatimukhyānāṃ hata eva narādhama || 39 ||

Report an error

मृत्यवे त्वां निवेद्याद्य रक्षिता ब्राह्मणानहम् । इति ब्रुवंस्तदस्त्रं तु मुमोच युधि केशवः ॥ ४० ॥

mṛtyave tvāṃ nivedyādya rakṣitā brāhmaṇānaham | iti bruvaṃstadastraṃ tu mumoca yudhi keśavaḥ || 40 ||

Report an error

तदस्त्रं वारुणेनाथ हंसोऽपि प्रत्यषेधयत् । वायव्यमथ गोविन्दो मुमोच युधि हंसके ॥ ४१ ॥

tadastraṃ vāruṇenātha haṃso'pi pratyaṣedhayat | vāyavyamatha govindo mumoca yudhi haṃsake || 41 ||

Report an error

तदस्त्रं वारयामास माहेन्द्रेण नृपोत्तमः । अथ माहेश्वरं कृष्णो मुमोचात्युग्रमाहवे ॥ ४२ ॥

tadastraṃ vārayāmāsa māhendreṇa nṛpottamaḥ | atha māheśvaraṃ kṛṣṇo mumocātyugramāhave || 42 ||

Report an error

रौद्रेण तत् ततो हंसो वारयामास तत्क्षणात् । गान्धर्वं राक्षसं चैव पैशाचमथ केशवः ॥ ४३ ॥

raudreṇa tat tato haṃso vārayāmāsa tatkṣaṇāt | gāndharvaṃ rākṣasaṃ caiva paiśācamatha keśavaḥ || 43 ||

Report an error

ब्रह्मास्त्रमथ कौबेरमासुरं याम्यमेव च । चत्वार्येतानि हंसस्तु मुमोच युधि सत्वरम् ॥ ४४ ॥

brahmāstramatha kauberamāsuraṃ yāmyameva ca | catvāryetāni haṃsastu mumoca yudhi satvaram || 44 ||

Report an error

वारणार्थं तदस्त्राणां चतुर्णां माधवस्य ह । अथ ब्रह्मशिरो नाम घोरमस्त्रं विनाशकम् ॥ ४५ ॥

vāraṇārthaṃ tadastrāṇāṃ caturṇāṃ mādhavasya ha | atha brahmaśiro nāma ghoramastraṃ vināśakam || 45 ||

Report an error

मुमोच हंसमुद्दिश्य देवदेवो जनार्दनः । योजयामास तद्धंसे महाघोरपराक्रमम् ॥ ४६ ॥

mumoca haṃsamuddiśya devadevo janārdanaḥ | yojayāmāsa taddhaṃse mahāghoraparākramam || 46 ||

Report an error

अथ भीतो महारौद्रमस्त्रं दृष्ट्वा नृपोत्तमः । हंसोऽपि तेन राजेन्द्र वारयामास तं शरम् ॥ ४७ ॥

atha bhīto mahāraudramastraṃ dṛṣṭvā nṛpottamaḥ | haṃso'pi tena rājendra vārayāmāsa taṃ śaram || 47 ||

Report an error

यमुनाप उपस्पृश्य देवदेवो जनार्दनः । अस्त्रं वैष्णवमादाय शरे स निशिते हरिः ॥ ४८ ॥

yamunāpa upaspṛśya devadevo janārdanaḥ | astraṃ vaiṣṇavamādāya śare sa niśite hariḥ || 48 ||

Report an error

योजयामास भूतात्मा भूतभावनभावनः । येन देवा रणे हत्वा राज्यमापुः पुरासुरान् । तदस्त्रं योजयामास वधार्थं तस्य भूपतेः ॥ ४९ ॥

yojayāmāsa bhūtātmā bhūtabhāvanabhāvanaḥ | yena devā raṇe hatvā rājyamāpuḥ purāsurān | tadastraṃ yojayāmāsa vadhārthaṃ tasya bhūpateḥ || 49 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).