भविष्यपर्व · अध्यायः १२७
Saptaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
49 verses·Sanskrit with transliteration
सप्तविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
उभौ तौ हंसडिम्भकौ रात्रावेव महागिरिम् ।
जग्मतुः सहितौ राजन् गोवर्धनमथो नृप ॥ १ ॥
saptaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
ubhau tau haṃsaḍimbhakau rātrāveva mahāgirim |
jagmatuḥ sahitau rājan govardhanamatho nṛpa || 1 ||
अथ प्रभाते विमले सूर्ये चाभ्युदिते सति ।
गोवर्धनं जगामाशु केशवः केशिसूदनः ॥ २ ॥
atha prabhāte vimale sūrye cābhyudite sati |
govardhanaṃ jagāmāśu keśavaḥ keśisūdanaḥ || 2 ||
शैनेयो बलभद्रश्च यादवाः सारणादयः ।
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च नादितं बहुधा गिरिम् ॥ ३ ॥
śaineyo balabhadraśca yādavāḥ sāraṇādayaḥ |
gandharvairapsarobhiśca nāditaṃ bahudhā girim || 3 ||
जग्मुस्ते सहिता राजन् गोवर्धनमथो गिरिम् ।
गोधनैरथ सैन्यैश्च नादितं वहुधा गिरिम् ॥ ४ ॥
jagmuste sahitā rājan govardhanamatho girim |
godhanairatha sainyaiśca nāditaṃ vahudhā girim || 4 ||
तस्योत्तरं नृपश्रेष्ठ पार्श्वं सम्प्राप्य यादवाः ।
निकषा यमुनां राजंस्ततो युद्धमवर्तत ॥ ५ ॥
tasyottaraṃ nṛpaśreṣṭha pārśvaṃ samprāpya yādavāḥ |
nikaṣā yamunāṃ rājaṃstato yuddhamavartata || 5 ||
विव्याध हंसडिम्भकौ वसुदेवश्च सप्तभिः ।
सारणः पञ्चविंशत्या दशभिः कङ्क एव च ॥ ६ ॥
vivyādha haṃsaḍimbhakau vasudevaśca saptabhiḥ |
sāraṇaḥ pañcaviṃśatyā daśabhiḥ kaṅka eva ca || 6 ||
हंसेन डिम्भकेनाथ यादवैश्च समन्ततः ।
उग्रसेनस्त्रिसप्तत्या शराणां नतपर्वणाम् ॥ ७ ॥
haṃsena ḍimbhakenātha yādavaiśca samantataḥ |
ugrasenastrisaptatyā śarāṇāṃ nataparvaṇām || 7 ||
विराटस्त्रिंशता राजन् सात्यकिश्चापि सप्तभिः ।
अशीत्या विपृथू राजन्नुद्धवो दशभिः शरैः ॥ ८ ॥
virāṭastriṃśatā rājan sātyakiścāpi saptabhiḥ |
aśītyā vipṛthū rājannuddhavo daśabhiḥ śaraiḥ || 8 ||
प्रद्युम्नस्त्रिंशता राजन्साम्बश्चापि च सप्तभिः ।
अनाधृष्टिस्त्वेकषष्ट्या शराणां नतपर्वणाम् ॥ ९ ॥
pradyumnastriṃśatā rājansāmbaścāpi ca saptabhiḥ |
anādhṛṣṭistvekaṣaṣṭyā śarāṇāṃ nataparvaṇām || 9 ||
एवं ते सहिता राजंश्चक्रुर्युद्धमदीनवत् ।
अत्यद्भुतं महाघोरं यादवाः सर्व एव हि ॥ १० ॥
evaṃ te sahitā rājaṃścakruryuddhamadīnavat |
atyadbhutaṃ mahāghoraṃ yādavāḥ sarva eva hi || 10 ||
चक्रुस्ताभ्यां महायुद्धं वासुदेवस्य पश्यतः ।
सर्वानपि महाराज यादवान् बलदर्पितान् ॥ ११ ॥
cakrustābhyāṃ mahāyuddhaṃ vāsudevasya paśyataḥ |
sarvānapi mahārāja yādavān baladarpitān || 11 ||
तावुभौ हंसडिम्भकौ नृपांस्तान् प्रत्यविध्यताम् ।
प्रत्येकं दशभिर्विद्ध्वा बाणैर्निशितनिर्मलैः ॥ १२ ॥
tāvubhau haṃsaḍimbhakau nṛpāṃstān pratyavidhyatām |
pratyekaṃ daśabhirviddhvā bāṇairniśitanirmalaiḥ || 12 ||
जघ्नतुश्च शरैस्तीक्ष्णैरत्यर्थं यादवेश्वरान् ।
व्यथिताः सर्व एवैते वमन्तः शोणितं बहु ॥ १३ ॥
jaghnatuśca śaraistīkṣṇairatyarthaṃ yādaveśvarān |
vyathitāḥ sarva evaite vamantaḥ śoṇitaṃ bahu || 13 ||
माधवे किंशुका राजन् पुष्पिता इव ते बभुः ।
भीताश्च यादवा राजन् पलायनपरायणाः ॥ १४ ॥
mādhave kiṃśukā rājan puṣpitā iva te babhuḥ |
bhītāśca yādavā rājan palāyanaparāyaṇāḥ || 14 ||
एतस्मिन्नन्तरे राजन् वसुदेवात्मजो नृप ।
वासुदेवो हली युद्धे प्रमुखे धन्विनौ तयोः ॥ १५ ॥
etasminnantare rājan vasudevātmajo nṛpa |
vāsudevo halī yuddhe pramukhe dhanvinau tayoḥ || 15 ||
चक्रतुर्युद्धमतुलं स्कन्दशक्राविवाम्बरे ।
तयोरेव सगन्धर्वाः सिद्धा यक्षा महर्षयः ॥ १६ ॥
cakraturyuddhamatulaṃ skandaśakrāvivāmbare |
tayoreva sagandharvāḥ siddhā yakṣā maharṣayaḥ || 16 ||
विमानस्थाश्च ददृशुर्युद्धं देवासुरोपमम् ।
ततः प्रादुरभूतां तौ दूतौ भूतेश्वरौ नृप ॥ १७ ॥
vimānasthāśca dadṛśuryuddhaṃ devāsuropamam |
tataḥ prādurabhūtāṃ tau dūtau bhūteśvarau nṛpa || 17 ||
शूलिना प्रेषितौ युद्धे रक्षार्थं बलिनोस्तयोः ।
हंसोऽथ वासुदेवश्च युद्धं चक्रतुरीश्वरौ ॥ १८ ॥
śūlinā preṣitau yuddhe rakṣārthaṃ balinostayoḥ |
haṃso'tha vāsudevaśca yuddhaṃ cakraturīśvarau || 18 ||
रामश्च डिम्भकश्चैव संयुक्तौ युद्धकाङ्क्षया ।
विक्रान्ताः सर्व एवैते ह्यस्त्रे शस्त्रे तथा बले ॥ १९ ॥
rāmaśca ḍimbhakaścaiva saṃyuktau yuddhakāṅkṣayā |
vikrāntāḥ sarva evaite hyastre śastre tathā bale || 19 ||
शङ्खान् दध्मुः पृथग्घ्रादं स्वे स्वे सर्वे रथे स्थिताः ।
अथ कृष्णो हृषीकेशः पाञ्चजन्यं महारवम् ॥ २० ॥
śaṅkhān dadhmuḥ pṛthagghrādaṃ sve sve sarve rathe sthitāḥ |
atha kṛṣṇo hṛṣīkeśaḥ pāñcajanyaṃ mahāravam || 20 ||
दध्मौ पद्मपलाशाक्षः सर्वान् विस्मापयन्निव ।
अथ भूतौ महाघोरौ लम्बोदरशरीरिणौ ॥ २१ ॥
dadhmau padmapalāśākṣaḥ sarvān vismāpayanniva |
atha bhūtau mahāghorau lambodaraśarīriṇau || 21 ||
दुद्रुवतुर्महाराज शूलमादाय केशवम् ।
शूलेन पोथयां राजञ्चक्रतुर्यादवेश्वरम् ॥ २२ ॥
dudruvaturmahārāja śūlamādāya keśavam |
śūlena pothayāṃ rājañcakraturyādaveśvaram || 22 ||
ताभ्यां समाहतो विष्णुर्देवगन्धर्वसंनिधौ ।
ईषत्स्मिताधरो देवः किंचिदुत्प्लुत्य सत्वरम् ॥ २३ ॥
tābhyāṃ samāhato viṣṇurdevagandharvasaṃnidhau |
īṣatsmitādharo devaḥ kiṃcidutplutya satvaram || 23 ||
रथाद् रथिवरश्रेष्ठस्तौ प्रगृह्य जनार्दनः ।
भ्रामयित्वा शतगुणमलातमिव केशवः ॥ २४ ॥
rathād rathivaraśreṣṭhastau pragṛhya janārdanaḥ |
bhrāmayitvā śataguṇamalātamiva keśavaḥ || 24 ||
कैलासं च समुद्दिश्य प्रचिक्षेप ततो हरिः ।
तावुपेत्य गिरेः शृङ्गं कैलासस्य महामते ॥ २५ ॥
kailāsaṃ ca samuddiśya pracikṣepa tato hariḥ |
tāvupetya gireḥ śṛṅgaṃ kailāsasya mahāmate || 25 ||
दृष्ट्वा तत्कर्म देवस्य विस्मयं जग्मतुः परम् ।
हंसश्च दृष्ट्वा तत्कर्म रोषताम्रायतेक्षणः ॥ २६ ॥
dṛṣṭvā tatkarma devasya vismayaṃ jagmatuḥ param |
haṃsaśca dṛṣṭvā tatkarma roṣatāmrāyatekṣaṇaḥ || 26 ||
उवाच वचनं हंसः शृण्वतां त्रिदिवौकसाम् ।
किमर्थं राजसूयस्य विघ्नं चरसि केशव ॥ २७ ॥
uvāca vacanaṃ haṃsaḥ śṛṇvatāṃ tridivaukasām |
kimarthaṃ rājasūyasya vighnaṃ carasi keśava || 27 ||
ब्रह्मदत्तो महीपालो यष्टा तस्य महाक्रतोः ।
करं दिश यथायोगं यदि प्राणान् हि रक्षसि ॥ २८ ॥
brahmadatto mahīpālo yaṣṭā tasya mahākratoḥ |
karaṃ diśa yathāyogaṃ yadi prāṇān hi rakṣasi || 28 ||
अथवा त्वं क्षणं तिष्ठ ततो ज्ञात्वा परं बहु ।
ददासि त्वं नन्दपुत्र ततो यष्टा स मे गुरुः ॥ २९ ॥
athavā tvaṃ kṣaṇaṃ tiṣṭha tato jñātvā paraṃ bahu |
dadāsi tvaṃ nandaputra tato yaṣṭā sa me guruḥ || 29 ||
ईश्वरोऽहं सदा राज्ञां देवानामिव शूलभृत् ।
एष ते वीर्यमतुलं नाशयिष्यामि संयुगे ॥ ३० ॥
īśvaro'haṃ sadā rājñāṃ devānāmiva śūlabhṛt |
eṣa te vīryamatulaṃ nāśayiṣyāmi saṃyuge || 30 ||
इत्युक्त्वा सशरं चापं शालतालोपमं नृप ।
आकृष्य च यथाप्राणं नाराचेन च केशवम् ॥ ३१ ॥
ityuktvā saśaraṃ cāpaṃ śālatālopamaṃ nṛpa |
ākṛṣya ca yathāprāṇaṃ nārācena ca keśavam || 31 ||
ललाटे चिक्षिपे हंसो ललाम इव सोऽभवत् ।
उवाच सात्यकिं कृष्णो रथं वाहय मे प्रभो ॥ ३२ ॥
lalāṭe cikṣipe haṃso lalāma iva so'bhavat |
uvāca sātyakiṃ kṛṣṇo rathaṃ vāhaya me prabho || 32 ||
दारुकं पृष्ठवाहं तं कृत्वा देशं तमीश्वरः ।
अथ तेन समादिष्टः सात्यकिर्वाहयन् रथम् ॥ ३३ ॥
dārukaṃ pṛṣṭhavāhaṃ taṃ kṛtvā deśaṃ tamīśvaraḥ |
atha tena samādiṣṭaḥ sātyakirvāhayan ratham || 33 ||
मण्डलानि बहून्याजौ दर्शयामास सत्वरम् ।
अथ विद्धो दृढं तेन शरेण हरिरीश्वरः ॥ ३४ ॥
maṇḍalāni bahūnyājau darśayāmāsa satvaram |
atha viddho dṛḍhaṃ tena śareṇa harirīśvaraḥ || 34 ||
आग्नेयमस्त्रं संयोज्य शरे कस्मिंश्चिदव्ययः ।
उवाच हंसं राजेन्द्र सात्यकिं प्रेरयन् रणे ॥ ३५ ॥
āgneyamastraṃ saṃyojya śare kasmiṃścidavyayaḥ |
uvāca haṃsaṃ rājendra sātyakiṃ prerayan raṇe || 35 ||
अनेन त्वां दहे पाप यदि शक्तोऽसि वारय ।
अलं ते बह्वबद्धेन क्षत्रियोऽसि सदा शठ ॥ ३६ ॥
anena tvāṃ dahe pāpa yadi śakto'si vāraya |
alaṃ te bahvabaddhena kṣatriyo'si sadā śaṭha || 36 ||
मत्तश्चेत् करमिच्छेस्त्वं दर्शयाद्य पराक्रमम् ।
यतयो बाधिता हंस पुष्करे संस्थितास्त्वया ॥ ३७ ॥
mattaścet karamicchestvaṃ darśayādya parākramam |
yatayo bādhitā haṃsa puṣkare saṃsthitāstvayā || 37 ||
शास्ता त्वं खलु विप्राणां स्थिते मयि नराधम ।
स्थिते मयि जगन्नाथे हत्वा क्षत्रियकण्टकान् ॥ ३८ ॥
śāstā tvaṃ khalu viprāṇāṃ sthite mayi narādhama |
sthite mayi jagannāthe hatvā kṣatriyakaṇṭakān || 38 ||
शास्तास्म्यथो सतां लोके दुष्टानां ब्रह्मविद्विषाम् ।
शापेन यतिमुख्यानां हत एव नराधम ॥ ३९ ॥
śāstāsmyatho satāṃ loke duṣṭānāṃ brahmavidviṣām |
śāpena yatimukhyānāṃ hata eva narādhama || 39 ||
मृत्यवे त्वां निवेद्याद्य रक्षिता ब्राह्मणानहम् ।
इति ब्रुवंस्तदस्त्रं तु मुमोच युधि केशवः ॥ ४० ॥
mṛtyave tvāṃ nivedyādya rakṣitā brāhmaṇānaham |
iti bruvaṃstadastraṃ tu mumoca yudhi keśavaḥ || 40 ||
तदस्त्रं वारुणेनाथ हंसोऽपि प्रत्यषेधयत् ।
वायव्यमथ गोविन्दो मुमोच युधि हंसके ॥ ४१ ॥
tadastraṃ vāruṇenātha haṃso'pi pratyaṣedhayat |
vāyavyamatha govindo mumoca yudhi haṃsake || 41 ||
तदस्त्रं वारयामास माहेन्द्रेण नृपोत्तमः ।
अथ माहेश्वरं कृष्णो मुमोचात्युग्रमाहवे ॥ ४२ ॥
tadastraṃ vārayāmāsa māhendreṇa nṛpottamaḥ |
atha māheśvaraṃ kṛṣṇo mumocātyugramāhave || 42 ||
रौद्रेण तत् ततो हंसो वारयामास तत्क्षणात् ।
गान्धर्वं राक्षसं चैव पैशाचमथ केशवः ॥ ४३ ॥
raudreṇa tat tato haṃso vārayāmāsa tatkṣaṇāt |
gāndharvaṃ rākṣasaṃ caiva paiśācamatha keśavaḥ || 43 ||
ब्रह्मास्त्रमथ कौबेरमासुरं याम्यमेव च ।
चत्वार्येतानि हंसस्तु मुमोच युधि सत्वरम् ॥ ४४ ॥
brahmāstramatha kauberamāsuraṃ yāmyameva ca |
catvāryetāni haṃsastu mumoca yudhi satvaram || 44 ||
वारणार्थं तदस्त्राणां चतुर्णां माधवस्य ह ।
अथ ब्रह्मशिरो नाम घोरमस्त्रं विनाशकम् ॥ ४५ ॥
vāraṇārthaṃ tadastrāṇāṃ caturṇāṃ mādhavasya ha |
atha brahmaśiro nāma ghoramastraṃ vināśakam || 45 ||
मुमोच हंसमुद्दिश्य देवदेवो जनार्दनः ।
योजयामास तद्धंसे महाघोरपराक्रमम् ॥ ४६ ॥
mumoca haṃsamuddiśya devadevo janārdanaḥ |
yojayāmāsa taddhaṃse mahāghoraparākramam || 46 ||
अथ भीतो महारौद्रमस्त्रं दृष्ट्वा नृपोत्तमः ।
हंसोऽपि तेन राजेन्द्र वारयामास तं शरम् ॥ ४७ ॥
atha bhīto mahāraudramastraṃ dṛṣṭvā nṛpottamaḥ |
haṃso'pi tena rājendra vārayāmāsa taṃ śaram || 47 ||
यमुनाप उपस्पृश्य देवदेवो जनार्दनः ।
अस्त्रं वैष्णवमादाय शरे स निशिते हरिः ॥ ४८ ॥
yamunāpa upaspṛśya devadevo janārdanaḥ |
astraṃ vaiṣṇavamādāya śare sa niśite hariḥ || 48 ||
योजयामास भूतात्मा भूतभावनभावनः ।
येन देवा रणे हत्वा राज्यमापुः पुरासुरान् ।
तदस्त्रं योजयामास वधार्थं तस्य भूपतेः ॥ ४९ ॥
yojayāmāsa bhūtātmā bhūtabhāvanabhāvanaḥ |
yena devā raṇe hatvā rājyamāpuḥ purāsurān |
tadastraṃ yojayāmāsa vadhārthaṃ tasya bhūpateḥ || 49 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).