विष्णुपर्व · अध्यायः ५
Pañcamo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
32 verses·Sanskrit with transliteration
पञ्चमोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
प्रागेव वसुदेवस्तु व्रजे शुश्राव रोहिणीम् ।
प्रज्ञातां पुत्रमेवाग्रे चन्द्रात् कान्ततराननम् ॥ १ ॥
pañcamo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
prāgeva vasudevastu vraje śuśrāva rohiṇīm |
prajñātāṃ putramevāgre candrāt kāntatarānanam || 1 ||
स नन्दगोपं त्वरितः प्रोवाच शुभया गिरा ।
गच्छानया सहैव त्वं व्रजमेव यशोदया ॥ २ ॥
sa nandagopaṃ tvaritaḥ provāca śubhayā girā |
gacchānayā sahaiva tvaṃ vrajameva yaśodayā || 2 ||
तत्र तौ दारकौ गत्वा जातकर्मादिभिर्गुणैः ।
योजयित्वा व्रजे तात संवर्धय यथासुखम् ॥ ३ ॥
tatra tau dārakau gatvā jātakarmādibhirguṇaiḥ |
yojayitvā vraje tāta saṃvardhaya yathāsukham || 3 ||
रौहिणेयं च पुत्रं मे परिरक्ष शिशुं व्रजे ।
अहं वाच्यो भविष्यामि पितृपक्षेषु पुत्रिणाम् ॥ ४ ॥
rauhiṇeyaṃ ca putraṃ me parirakṣa śiśuṃ vraje |
ahaṃ vācyo bhaviṣyāmi pitṛpakṣeṣu putriṇām || 4 ||
योऽहमेकस्य पुत्रस्य न पश्यामि शिशोर्मुखम् ।
ह्रियते हि बलात्प्रज्ञा प्राज्ञस्यापि सतो मम ॥ ५ ॥
yo'hamekasya putrasya na paśyāmi śiśormukham |
hriyate hi balātprajñā prājñasyāpi sato mama || 5 ||
अस्माद्धि मे भयं कंसान्निर्घृणाद् वै शिशोर्वधे ।
तद्यथा रौहिणेयं त्वं नन्दगोप ममात्मजम् ॥ ६ ॥
asmāddhi me bhayaṃ kaṃsānnirghṛṇād vai śiśorvadhe |
tadyathā rauhiṇeyaṃ tvaṃ nandagopa mamātmajam || 6 ||
गोपायसि यथा तात तत्त्वान्वेषी तथा कुरु ।
विघ्ना हि बहवो लोके बालानुत्त्रासयन्ति हि ॥ ७ ॥
gopāyasi yathā tāta tattvānveṣī tathā kuru |
vighnā hi bahavo loke bālānuttrāsayanti hi || 7 ||
स च पुत्रो मम ज्यायान् कनीयांश्च तथाप्ययम् ।
उभावपि समं नाम्ना निरीक्षस्व यथासुखम् ॥ ८ ॥
sa ca putro mama jyāyān kanīyāṃśca tathāpyayam |
ubhāvapi samaṃ nāmnā nirīkṣasva yathāsukham || 8 ||
वर्धमानामुभावेतौ समानवयसौ यथा ।
शोभेतां गोव्रजे तस्मिन् नन्दगोप तथा कुरु ॥ ९ ॥
vardhamānāmubhāvetau samānavayasau yathā |
śobhetāṃ govraje tasmin nandagopa tathā kuru || 9 ||
बाल्ये केलिकिलः सर्वो बाल्ये मुह्यति मानवः ।
बाल्ये चण्डतमः सर्वस्तत्र यत्नपरो भव ॥ १० ॥
bālye kelikilaḥ sarvo bālye muhyati mānavaḥ |
bālye caṇḍatamaḥ sarvastatra yatnaparo bhava || 10 ||
न च वृन्दावने कार्यो गवां घोषः कथंचन ।
भेतव्यं तत्र वसतः केशिनः पापदर्शिनः ॥ ११ ॥
na ca vṛndāvane kāryo gavāṃ ghoṣaḥ kathaṃcana |
bhetavyaṃ tatra vasataḥ keśinaḥ pāpadarśinaḥ || 11 ||
सरीसृपेभ्यः कीटेभ्यः शकुनिभ्यस्तथैव च ।
गोष्ठेषु गोभ्यो वत्सेभ्यो रक्ष्यौ ते द्वाविमौ शिशू ॥ १२ ॥
sarīsṛpebhyaḥ kīṭebhyaḥ śakunibhyastathaiva ca |
goṣṭheṣu gobhyo vatsebhyo rakṣyau te dvāvimau śiśū || 12 ||
नन्दगोप गता रात्रिः शीघ्रयानो व्रजाशुगः ।
इमे त्वां व्याहरन्तीव पक्षिणः सव्यदक्षिणाः ॥ १३ ॥
nandagopa gatā rātriḥ śīghrayāno vrajāśugaḥ |
ime tvāṃ vyāharantīva pakṣiṇaḥ savyadakṣiṇāḥ || 13 ||
रहस्यं वसुदेवेन सोऽनुज्ञातो महात्मना ।
यानं यशोदया सार्धमारुरोह मुदान्वितः ॥ १४ ॥
rahasyaṃ vasudevena so'nujñāto mahātmanā |
yānaṃ yaśodayā sārdhamāruroha mudānvitaḥ || 14 ||
कुमारस्कन्धवाह्यायां शिबिकायां समाहितः ।
संवेशयामास शिशुं शयनीयं महामतिः ॥ १५ ॥
kumāraskandhavāhyāyāṃ śibikāyāṃ samāhitaḥ |
saṃveśayāmāsa śiśuṃ śayanīyaṃ mahāmatiḥ || 15 ||
जगाम च विविक्तेन शीतलानिलसर्पिणा ।
बहूदकेन मार्गेण यमुनातीरगामिना ॥ १६ ॥
jagāma ca viviktena śītalānilasarpiṇā |
bahūdakena mārgeṇa yamunātīragāminā || 16 ||
स ददर्श शुभे देशे गोवर्धनसमीपगे ।
यमुनातीरसम्बद्धं शीतमारुतसेवितम् ॥ १७ ॥
sa dadarśa śubhe deśe govardhanasamīpage |
yamunātīrasambaddhaṃ śītamārutasevitam || 17 ||
विरुतश्वापदै रम्यं लतावल्लीमहाद्रुमम् ।
गोभिस्तृणविलग्नाभिः स्यन्दन्तीभिरलंकृतम् ॥ १८ ॥
virutaśvāpadai ramyaṃ latāvallīmahādrumam |
gobhistṛṇavilagnābhiḥ syandantībhiralaṃkṛtam || 18 ||
समप्रचारं च गवां समतीर्थजलाशयम् ।
वृषाणां स्कन्धघातैश्च विषाणोद्घृष्टपादपम् ॥ १९ ॥
samapracāraṃ ca gavāṃ samatīrthajalāśayam |
vṛṣāṇāṃ skandhaghātaiśca viṣāṇodghṛṣṭapādapam || 19 ||
भासामिषादानुसृतैः श्येनैश्चामिषगृध्नुभिः ।
सृगालमृगसिंहैश्च वसामेदाशिभिर्वृतम् ॥ २० ॥
bhāsāmiṣādānusṛtaiḥ śyenaiścāmiṣagṛdhnubhiḥ |
sṛgālamṛgasiṃhaiśca vasāmedāśibhirvṛtam || 20 ||
शार्दूलशब्दाभिरुतं नानापक्षिसमाकुलम् ।
स्वादुवृक्षफलं रम्यं पर्याप्ततृणवीरुधम् ॥ २१ ॥
śārdūlaśabdābhirutaṃ nānāpakṣisamākulam |
svāduvṛkṣaphalaṃ ramyaṃ paryāptatṛṇavīrudham || 21 ||
गोव्रजं गोरुतं रम्यं गोपनारीभिरावृतम् ।
हम्भारवैश्च वत्सानां सर्वतः कृतनिःस्वनम् ॥ २२ ॥
govrajaṃ gorutaṃ ramyaṃ gopanārībhirāvṛtam |
hambhāravaiśca vatsānāṃ sarvataḥ kṛtaniḥsvanam || 22 ||
शकटावर्तविपुलं कण्टकीवाटसंकुलम् ।
पर्यन्तेष्वावृतं वन्यैर्बृहद्भिः पतितैर्द्रुमैः ॥ २३ ॥
śakaṭāvartavipulaṃ kaṇṭakīvāṭasaṃkulam |
paryanteṣvāvṛtaṃ vanyairbṛhadbhiḥ patitairdrumaiḥ || 23 ||
वत्सानां रोपितैः कीलैर्दामभिश्च विभूषितम् ।
करीषाकीर्णवसुधं कटच्छन्नकुटीमठम् ॥ २४ ॥
vatsānāṃ ropitaiḥ kīlairdāmabhiśca vibhūṣitam |
karīṣākīrṇavasudhaṃ kaṭacchannakuṭīmaṭham || 24 ||
क्षेम्यप्रचारबहुलं हृष्टपुष्टजनावृतम् ।
दामनीपाशबहुलं गर्गरोद्गारनिःस्वुनम् ॥ २५ ॥
kṣemyapracārabahulaṃ hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtam |
dāmanīpāśabahulaṃ gargarodgāraniḥsvunam || 25 ||
तक्रनिःस्रावबहुलं दधिमण्डार्द्रमृत्तिकम् ।
मन्थानवलयोद्गारैर्गोपीनां जनितस्वनम् ॥ २६ ॥
takraniḥsrāvabahulaṃ dadhimaṇḍārdramṛttikam |
manthānavalayodgārairgopīnāṃ janitasvanam || 26 ||
काकपक्षधरैर्बालैर्गोपालक्रीडनाकुलम् ।
सार्गलद्वारगोवाटं मध्ये गोस्थानसंकुलम् ॥ २७ ॥
kākapakṣadharairbālairgopālakrīḍanākulam |
sārgaladvāragovāṭaṃ madhye gosthānasaṃkulam || 27 ||
सर्पिषा पच्यमानेन सुरभीकृतमारुतम् ।
नीलपीताम्बराभिश्च तरुणीभिरलंकृतम् ॥ २८ ॥
sarpiṣā pacyamānena surabhīkṛtamārutam |
nīlapītāmbarābhiśca taruṇībhiralaṃkṛtam || 28 ||
वन्यपुष्पावतंसाभिर्गोपकन्याभिरावृतम् ।
शिरोभिर्धृतकुम्भाभिर्बद्धैरग्रस्तनाम्बरैः ॥ २९ ॥
vanyapuṣpāvataṃsābhirgopakanyābhirāvṛtam |
śirobhirdhṛtakumbhābhirbaddhairagrastanāmbaraiḥ || 29 ||
यमुनातीरमार्गेण जलहारीभिरावृतम् ।
स तत्र प्रविशन् हृष्टो गोव्रजं गोपनादितम् ॥ ३० ॥
yamunātīramārgeṇa jalahārībhirāvṛtam |
sa tatra praviśan hṛṣṭo govrajaṃ gopanāditam || 30 ||
प्रत्युद्गतो गोपवृद्धैः स्त्रीभिर्वृद्धाभिरेव च ।
निवेशं रोचयामास परिवर्ते सुखाश्रये ॥ ३१ ॥
pratyudgato gopavṛddhaiḥ strībhirvṛddhābhireva ca |
niveśaṃ rocayāmāsa parivarte sukhāśraye || 31 ||
सा यत्र रोहिणी देवी वसुदेवसुखावहा ।
तत्र तं बालसूर्याभं कृष्णं गूढं न्यवेशयत् ॥ ३२ ॥
sā yatra rohiṇī devī vasudevasukhāvahā |
tatra taṃ bālasūryābhaṃ kṛṣṇaṃ gūḍhaṃ nyaveśayat || 32 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).