विष्णुपर्व · अध्यायः ४
Caturtho'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
64 verses·Sanskrit with transliteration
चतुर्थोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
कृते गर्भविधाने तु देवकी देवतोपमा ।
जग्राह सप्त तान्गर्भान्यथावत् समुदाहृतान् ॥ १ ॥
caturtho'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
kṛte garbhavidhāne tu devakī devatopamā |
jagrāha sapta tāngarbhānyathāvat samudāhṛtān || 1 ||
षङ्गर्भान् निस्सृतान् कंसस्ताञ्जघान शिलातले ।
आपन्तं सप्तमं गर्भं सा निनायाथ रोहिणीम् ॥ २ ॥
ṣaṅgarbhān nissṛtān kaṃsastāñjaghāna śilātale |
āpantaṃ saptamaṃ garbhaṃ sā nināyātha rohiṇīm || 2 ||
अर्धरात्रे स्थितं गर्भं पातयन्ती रजस्वला ।
निद्रया सहसाऽऽविष्टा पपात धरणीतले ॥ ३ ॥
ardharātre sthitaṃ garbhaṃ pātayantī rajasvalā |
nidrayā sahasā''viṣṭā papāta dharaṇītale || 3 ||
सा स्वप्नमिव तं दृष्ट्वा गर्भं निःसृतमात्मनः ।
अपश्यन्ती च तं गर्भं मुहूर्ते व्यथिताभवत् ॥ ४ ॥
sā svapnamiva taṃ dṛṣṭvā garbhaṃ niḥsṛtamātmanaḥ |
apaśyantī ca taṃ garbhaṃ muhūrte vyathitābhavat || 4 ||
तामाह निद्रा संविग्नां नैशे तमसि रोहिणीम् ।
रोहिणीमिव सोमस्य वसुदेवस्य धीमतः ॥ ५ ॥
tāmāha nidrā saṃvignāṃ naiśe tamasi rohiṇīm |
rohiṇīmiva somasya vasudevasya dhīmataḥ || 5 ||
कर्षणेनास्य गर्भस्य स्वगर्भे चाहितस्य वै ।
संकर्षणो नाम सुतः शुभे तव भविष्यति ॥ ६ ॥
karṣaṇenāsya garbhasya svagarbhe cāhitasya vai |
saṃkarṣaṇo nāma sutaḥ śubhe tava bhaviṣyati || 6 ||
सा तं पुत्रमवाप्यैवं हृष्टा किञ्चिदवाङ्मुखी ।
विवेश रोहिणी वेश्म सुप्रभा रोहिणी यथा ॥ ७ ॥
sā taṃ putramavāpyaivaṃ hṛṣṭā kiñcidavāṅmukhī |
viveśa rohiṇī veśma suprabhā rohiṇī yathā || 7 ||
तस्य गर्भस्य मार्गेण गर्भमाधत्त देवकी ।
यदर्थं सप्त ते गर्भाः कंसेन विनिपातिताः ॥ ८ ॥
tasya garbhasya mārgeṇa garbhamādhatta devakī |
yadarthaṃ sapta te garbhāḥ kaṃsena vinipātitāḥ || 8 ||
तं तु गर्भं प्रयत्नेन ररक्षुस्तस्य मन्त्रिणः ।
सोऽप्यत्र गर्भवसतौ वसत्वात्मेच्छया हरिः ॥ ९ ॥
taṃ tu garbhaṃ prayatnena rarakṣustasya mantriṇaḥ |
so'pyatra garbhavasatau vasatvātmecchayā hariḥ || 9 ||
यशोदापि समाधत्त गर्भं तदहरेव तु ।
विष्णोः शरीरजां निद्रां विष्णुनिर्देशकारिणीम् ॥ १० ॥
yaśodāpi samādhatta garbhaṃ tadahareva tu |
viṣṇoḥ śarīrajāṃ nidrāṃ viṣṇunirdeśakāriṇīm || 10 ||
गर्भकाले त्वसम्पूर्णे अष्टमे मासि ते स्त्रियौ ।
देवकी च यशोदा च सुषुवाते समं तदा ॥ ११ ॥
garbhakāle tvasampūrṇe aṣṭame māsi te striyau |
devakī ca yaśodā ca suṣuvāte samaṃ tadā || 11 ||
यामेव रजनीं कृष्णो जज्ञे वृष्णिकुलोद्वहः ।
तामेव रजनीं कन्यां यशोदापि व्यजायत ॥ १२ ॥
yāmeva rajanīṃ kṛṣṇo jajñe vṛṣṇikulodvahaḥ |
tāmeva rajanīṃ kanyāṃ yaśodāpi vyajāyata || 12 ||
नन्दगोपस्य भार्यैका वसुदेवस्य चापरा ।
तुल्यकालं च गर्भिण्यौ यशोदा देवकी तथा ॥ १३ ॥
nandagopasya bhāryaikā vasudevasya cāparā |
tulyakālaṃ ca garbhiṇyau yaśodā devakī tathā || 13 ||
देवक्यजनयद्विष्णुं यशोदा तां तु दारिकाम् ।
मुहूर्तेऽभिजिति प्राप्ते सार्धरात्रे विभूषिते ॥ १४ ॥
devakyajanayadviṣṇuṃ yaśodā tāṃ tu dārikām |
muhūrte'bhijiti prāpte sārdharātre vibhūṣite || 14 ||
सागराः समकम्पन्त चेलुश्च धरणीधराः ।
जज्वलुश्चाग्नयः शान्ता जायमाने जनार्दने ॥ १५ ॥
sāgarāḥ samakampanta celuśca dharaṇīdharāḥ |
jajvaluścāgnayaḥ śāntā jāyamāne janārdane || 15 ||
शिवाश्च प्रववुर्वाताः प्रशान्तमभवद् रजः ।
ज्योतींष्यतिव्यकाशन्त जायमाने जनार्दने ॥ १६ ॥
śivāśca pravavurvātāḥ praśāntamabhavad rajaḥ |
jyotīṃṣyativyakāśanta jāyamāne janārdane || 16 ||
अभिजिन्नाम नक्षत्रं जयन्ती नाम शर्वरी ।
मुहूर्तो विजयो नाम यत्र जातो जनार्दनः ॥ १७ ॥
abhijinnāma nakṣatraṃ jayantī nāma śarvarī |
muhūrto vijayo nāma yatra jāto janārdanaḥ || 17 ||
अव्यक्तः शाश्वतः सूक्ष्मो हरिर्नारायणः प्रभुः ।
जायमानो हि भगवान्नयनैर्मोहयन् प्रभुः ॥ १८ ॥
avyaktaḥ śāśvataḥ sūkṣmo harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ |
jāyamāno hi bhagavānnayanairmohayan prabhuḥ || 18 ||
अनाहता दुन्दुभयो देवानां प्राणदन् दिवि ।
आकाशात् पुष्पवृष्टिं च ववर्ष त्रिदशेश्वरः ॥ १९ ॥
anāhatā dundubhayo devānāṃ prāṇadan divi |
ākāśāt puṣpavṛṣṭiṃ ca vavarṣa tridaśeśvaraḥ || 19 ||
गीर्भिर्मङ्गलयुक्ताभिः स्तुवन्तो मधुसूदनम् ।
महर्षयः सगन्धर्वा उपतस्थुः सहाप्सराः ॥ २० ॥
gīrbhirmaṅgalayuktābhiḥ stuvanto madhusūdanam |
maharṣayaḥ sagandharvā upatasthuḥ sahāpsarāḥ || 20 ||
जायमाने हृषीकेशे प्रहृष्टमभवज्जगत् ।
इन्द्रश्च त्रिदशैः सार्धं तुष्टाव मधुसूदनम् ॥ २१ ॥
jāyamāne hṛṣīkeśe prahṛṣṭamabhavajjagat |
indraśca tridaśaiḥ sārdhaṃ tuṣṭāva madhusūdanam || 21 ||
वसुदेवश्च तं रात्रौ जातं पुत्रमधोक्षजम् ।
श्रीवत्सलक्षणं दृष्ट्वा युतं दिव्यैश्च लक्षणैः ।
उवाच वसुदेवस्तु रूपं संहर वै प्रभो ॥ २२ ॥
vasudevaśca taṃ rātrau jātaṃ putramadhokṣajam |
śrīvatsalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā yutaṃ divyaiśca lakṣaṇaiḥ |
uvāca vasudevastu rūpaṃ saṃhara vai prabho || 22 ||
भीतोऽहं देव कंसस्य तस्मादेवं ब्रवीम्यहम् ।
मम पुत्रा हतास्तेन तव ज्येष्ठाम्बुजेक्षण ॥ २३ ॥
bhīto'haṃ deva kaṃsasya tasmādevaṃ bravīmyaham |
mama putrā hatāstena tava jyeṣṭhāmbujekṣaṇa || 23 ||
वैशम्पायन उवाच ।
वसुदेववचः श्रुत्वा रूपं चाहरदच्युतः ।
अनुज्ञाप्य पितृत्वेन नन्दगोपगृहं नय ॥ २४ ॥
vaiśampāyana uvāca |
vasudevavacaḥ śrutvā rūpaṃ cāharadacyutaḥ |
anujñāpya pitṛtvena nandagopagṛhaṃ naya || 24 ||
वसुदेवस्तु संगृह्य दारकं क्षिप्रमेव च ।
यशोदाया गृहं रात्रौ विवेश सुतवत्सलः ॥ २५ ॥
vasudevastu saṃgṛhya dārakaṃ kṣiprameva ca |
yaśodāyā gṛhaṃ rātrau viveśa sutavatsalaḥ || 25 ||
यशोदायास्त्वविज्ञातस्तत्र निक्षिप्य दारकम् ।
प्रगृह्य दारिकां चैव देवकीशयने न्यसत् ॥ २६ ॥
yaśodāyāstvavijñātastatra nikṣipya dārakam |
pragṛhya dārikāṃ caiva devakīśayane nyasat || 26 ||
परिवर्ते कृते ताभ्यां गर्भाभ्यां भयविक्लवः ।
वसुदेवः कृतार्थो वै निर्जगाम निवेशनात् ॥ २७ ॥
parivarte kṛte tābhyāṃ garbhābhyāṃ bhayaviklavaḥ |
vasudevaḥ kṛtārtho vai nirjagāma niveśanāt || 27 ||
उग्रसेनसुतायाथ कंसायानकदुन्दुभिः ।
निवेदयामास तदा तां कन्यां वरवर्णिनीम् ॥ २८ ॥
ugrasenasutāyātha kaṃsāyānakadundubhiḥ |
nivedayāmāsa tadā tāṃ kanyāṃ varavarṇinīm || 28 ||
तच्छ्रुत्वा त्वरितः कंसो रक्षिभिः सह वेगिभिः ।
आजगाम गृहद्वारं वसुदेवस्य वीर्यवान् ॥ २९ ॥
tacchrutvā tvaritaḥ kaṃso rakṣibhiḥ saha vegibhiḥ |
ājagāma gṛhadvāraṃ vasudevasya vīryavān || 29 ||
स तत्र त्वरितं द्वारि किं जातमिति चाब्रवीत् ।
दयितां शीघ्रमित्येवं वाग्भिः समभितर्जयत् ॥ ३० ॥
sa tatra tvaritaṃ dvāri kiṃ jātamiti cābravīt |
dayitāṃ śīghramityevaṃ vāgbhiḥ samabhitarjayat || 30 ||
ततो हाहाकृताः सर्वा देवकीभवने स्त्रियः ।
उवाच देवकी दीना बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ३१ ॥
tato hāhākṛtāḥ sarvā devakībhavane striyaḥ |
uvāca devakī dīnā bāṣpagadgadayā girā || 31 ||
दारिका तु प्रजातेति कंसं समभियाचती ।
श्रीमन्तो मे हताः सप्त पुत्रगर्भास्त्वया विभो ॥ ३२ ॥
dārikā tu prajāteti kaṃsaṃ samabhiyācatī |
śrīmanto me hatāḥ sapta putragarbhāstvayā vibho || 32 ||
दारिकेयं हतैवैषा पश्यस्व यदि मन्यसे ।
दृष्ट्वा कंसस्तु तां कन्यामाकृष्यत मुदा युतः ॥ ३३ ॥
dārikeyaṃ hataivaiṣā paśyasva yadi manyase |
dṛṣṭvā kaṃsastu tāṃ kanyāmākṛṣyata mudā yutaḥ || 33 ||
हतैवैषा यदा कन्या जातेत्युक्त्वा वृथामतिः ।
सा गर्भशयने क्लिष्टा गर्भाम्बुक्लिन्नमूर्धजा ॥ ३४ ॥
hataivaiṣā yadā kanyā jātetyuktvā vṛthāmatiḥ |
sā garbhaśayane kliṣṭā garbhāmbuklinnamūrdhajā || 34 ||
कंसस्य पुरतो न्यस्ता पृथिव्यां पृथिवीसमा ।
स चैनां गृह्य पुरुषः खमाविध्यावधूय च ॥ ३५ ॥
kaṃsasya purato nyastā pṛthivyāṃ pṛthivīsamā |
sa caināṃ gṛhya puruṣaḥ khamāvidhyāvadhūya ca || 35 ||
उद्यच्छन्नेव सहसा शिलायां समपोथयत् ।
सावधूता शिलापृष्ठेऽनिष्पिष्टा दिवमुत्पतत् ॥ ३६ ॥
udyacchanneva sahasā śilāyāṃ samapothayat |
sāvadhūtā śilāpṛṣṭhe'niṣpiṣṭā divamutpatat || 36 ||
हित्वा गर्भतनुं सा तु सहसा मुक्तमूर्धजा ।
जगाम कसमादिश्य दिव्यस्रगनुलेपना ॥ ३७ ॥
hitvā garbhatanuṃ sā tu sahasā muktamūrdhajā |
jagāma kasamādiśya divyasraganulepanā || 37 ||
हारशोभितसर्वाङ्गी मुकुटोज्ज्वलभूषिता ।
कन्यैव साभवन्नित्यं दिव्या देवैरभिष्टुता ॥ ३८ ॥
hāraśobhitasarvāṅgī mukuṭojjvalabhūṣitā |
kanyaiva sābhavannityaṃ divyā devairabhiṣṭutā || 38 ||
नीलपीताम्बरधरा गजकुम्भोपमस्तनी ।
रथविस्तीर्णजघना चन्द्रवक्त्रा चतुर्भुजा ॥ ३९ ॥
nīlapītāmbaradharā gajakumbhopamastanī |
rathavistīrṇajaghanā candravaktrā caturbhujā || 39 ||
विद्युद्विस्पष्टवर्णाभा बालार्कसदृशेक्षणा ।
पयोधरस्तनवती संध्येव सपयो धरा ॥ ४० ॥
vidyudvispaṣṭavarṇābhā bālārkasadṛśekṣaṇā |
payodharastanavatī saṃdhyeva sapayo dharā || 40 ||
सा वै निशि तमोग्रस्ते बभौ भूतगणाकुले ।
नृत्यती हसती चैव विपरीतेन भास्वती ॥ ४१ ॥
sā vai niśi tamograste babhau bhūtagaṇākule |
nṛtyatī hasatī caiva viparītena bhāsvatī || 41 ||
विहायसि गता रौद्रा पपौ पानमनुत्तमम् ।
जहास च महाहासं कंसं च रुषिताब्रवीत् ॥ ४२ ॥
vihāyasi gatā raudrā papau pānamanuttamam |
jahāsa ca mahāhāsaṃ kaṃsaṃ ca ruṣitābravīt || 42 ||
कंस कंसात्मनाशाय यदहं घातिता त्वया ।
सहसा च समुत्क्षिप्य शिलायामभिपोथिता ॥ ४३ ॥
kaṃsa kaṃsātmanāśāya yadahaṃ ghātitā tvayā |
sahasā ca samutkṣipya śilāyāmabhipothitā || 43 ||
तस्मात्तवान्तकालेऽहं कृष्यमाणस्य शत्रुणा ।
पाटयित्वा करैर्देहमुष्णं पास्यामि शोणितम् ॥ ४४ ॥
tasmāttavāntakāle'haṃ kṛṣyamāṇasya śatruṇā |
pāṭayitvā karairdehamuṣṇaṃ pāsyāmi śoṇitam || 44 ||
एवमुक्त्वा वचो घोरं सा यथेष्टेन वर्त्मना ।
खं सा देवालयं देवी सगणा विचचार ह ॥ ४५ ॥
evamuktvā vaco ghoraṃ sā yatheṣṭena vartmanā |
khaṃ sā devālayaṃ devī sagaṇā vicacāra ha || 45 ||
सा कन्या ववृधे तत्र वृष्णिसंघसुपूजिता ।
पुत्रवत् पाल्यमाना सा वसुदेवाज्ञया तदा ॥ ४६ ॥
sā kanyā vavṛdhe tatra vṛṣṇisaṃghasupūjitā |
putravat pālyamānā sā vasudevājñayā tadā || 46 ||
विद्धि चैनामथोत्पन्नामंशाद् देवीं प्रजापतेः ।
एकानंशां योगकन्यां रक्षार्थं केशवस्य तु ॥ ४७ ॥
viddhi caināmathotpannāmaṃśād devīṃ prajāpateḥ |
ekānaṃśāṃ yogakanyāṃ rakṣārthaṃ keśavasya tu || 47 ||
तां वै सर्वे सुमनसः पूजयन्ति स्म यादवाः ।
देववद् दिव्यवपुषा कृष्णः संरक्षितो यया ॥ ४८ ॥
tāṃ vai sarve sumanasaḥ pūjayanti sma yādavāḥ |
devavad divyavapuṣā kṛṣṇaḥ saṃrakṣito yayā || 48 ||
तस्यां गतायां कंसस्तु तां मेने मृत्युमात्मनः ।
विविक्ते देवकीं चैव व्रीडितः समभाषत ॥ ४९ ॥
tasyāṃ gatāyāṃ kaṃsastu tāṃ mene mṛtyumātmanaḥ |
vivikte devakīṃ caiva vrīḍitaḥ samabhāṣata || 49 ||
कंस उवाच ।
मृत्योः स्वसः कृतो यत्नस्तव गर्भा मया हताः ।
अन्य एवान्यतो देवि मम मृत्युरुपस्थितः ॥ ५० ॥
kaṃsa uvāca |
mṛtyoḥ svasaḥ kṛto yatnastava garbhā mayā hatāḥ |
anya evānyato devi mama mṛtyurupasthitaḥ || 50 ||
नैराश्येन कृतो यत्नः स्वजने प्रहृतं मया ।
दैवं पुरुषकारेण न चातिक्रान्तवानहम् ॥ ५१ ॥
nairāśyena kṛto yatnaḥ svajane prahṛtaṃ mayā |
daivaṃ puruṣakāreṇa na cātikrāntavānaham || 51 ||
त्यज गर्भकृतां चिन्तां संतापं पुत्रजं त्यज ।
हेतुभूतस्त्वहं तेषां सति कालविपर्यये ॥ ५२ ॥
tyaja garbhakṛtāṃ cintāṃ saṃtāpaṃ putrajaṃ tyaja |
hetubhūtastvahaṃ teṣāṃ sati kālaviparyaye || 52 ||
काल एव नृणां शत्रुः कालश्च परिणामकः ।
कालो नयति सर्वं वै हेतुभूतस्तु मद्विधः ॥ ५३ ॥
kāla eva nṛṇāṃ śatruḥ kālaśca pariṇāmakaḥ |
kālo nayati sarvaṃ vai hetubhūtastu madvidhaḥ || 53 ||
आगमिष्यन्ति वै देवि यथाभागमुपद्रवाः ।
इदं तु कष्टं यज्जन्तुः कर्ताहमिति मन्यते ॥ ५४ ॥
āgamiṣyanti vai devi yathābhāgamupadravāḥ |
idaṃ tu kaṣṭaṃ yajjantuḥ kartāhamiti manyate || 54 ||
मा कार्षीः पुत्रजां चिन्तां विलापं शोकजं त्यज ।
एवं प्रायो नृणां योनिर्नास्ति कालस्य संस्थितिः ॥ ५५ ॥
mā kārṣīḥ putrajāṃ cintāṃ vilāpaṃ śokajaṃ tyaja |
evaṃ prāyo nṛṇāṃ yonirnāsti kālasya saṃsthitiḥ || 55 ||
एष ते पादयोर्मूर्ध्ना पुत्रवत् तव देवकि ।
मद्गतस्त्यज्यतां रोषो जानाम्यपकृतं त्वयि ॥ ५६ ॥
eṣa te pādayormūrdhnā putravat tava devaki |
madgatastyajyatāṃ roṣo jānāmyapakṛtaṃ tvayi || 56 ||
इत्युक्तवन्तं कंसं सा देवकी वाक्यमब्रवीत् ।
साश्रुपूर्णमुखा दीना भर्तारमुपवीक्षती ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वत्सेति कंसं मातेव जल्पती ॥ ५७ ॥
ityuktavantaṃ kaṃsaṃ sā devakī vākyamabravīt |
sāśrupūrṇamukhā dīnā bhartāramupavīkṣatī |
uttiṣṭhottiṣṭha vatseti kaṃsaṃ māteva jalpatī || 57 ||
देवक्युवाच ।
ममाग्रतो हता गर्भा ये त्वया कामरूपिणा ।
कारणं त्वं न वै पुत्र कृतान्तोऽप्यत्र कारणम् ॥ ५८ ॥
devakyuvāca |
mamāgrato hatā garbhā ye tvayā kāmarūpiṇā |
kāraṇaṃ tvaṃ na vai putra kṛtānto'pyatra kāraṇam || 58 ||
गर्भकर्तनमेतन्मे सहनीयं त्वया कृतम् ।
पादयोः पतता मूर्ध्ना स्वं च कर्म जुगुप्सता ॥ ५९ ॥
garbhakartanametanme sahanīyaṃ tvayā kṛtam |
pādayoḥ patatā mūrdhnā svaṃ ca karma jugupsatā || 59 ||
गर्भे च नियतो मृत्युर्बाल्येऽपि न निवर्तते ।
युवापि मृत्योर्वशगः स्थविरो मृत एव तु ॥ ६० ॥
garbhe ca niyato mṛtyurbālye'pi na nivartate |
yuvāpi mṛtyorvaśagaḥ sthaviro mṛta eva tu || 60 ||
कालपक्वमिदं सर्वं हेतुभूतस्तु त्वद्विधः ।
अज्ञाते दर्शनं नास्ति यथा वायुस्तथैव च ॥ ६१ ॥
kālapakvamidaṃ sarvaṃ hetubhūtastu tvadvidhaḥ |
ajñāte darśanaṃ nāsti yathā vāyustathaiva ca || 61 ||
जातोऽप्यजाततां याति विधात्रा यत्र नीयते ।
तद् गच्छ पुत्र मा ते भून्मद्गतं मृत्युकारणम् ॥ ६२ ॥
jāto'pyajātatāṃ yāti vidhātrā yatra nīyate |
tad gaccha putra mā te bhūnmadgataṃ mṛtyukāraṇam || 62 ||
मृत्युना प्रहृते पूर्वं शेषो हेतुः प्रवर्तते ।
विधिना पूर्वदृष्टेन प्रजासर्गेण तत्त्वतः ॥ ६३ ॥
mṛtyunā prahṛte pūrvaṃ śeṣo hetuḥ pravartate |
vidhinā pūrvadṛṣṭena prajāsargeṇa tattvataḥ || 63 ||
मातापित्रोस्तु कार्येण जन्मतस्तूपपद्यते ।
वैशम्पायन उवाच ।
निशम्य देवकीवाक्यं स कंसः स्वं निवेशनम् ॥ ६४ ॥
mātāpitrostu kāryeṇa janmatastūpapadyate |
vaiśampāyana uvāca |
niśamya devakīvākyaṃ sa kaṃsaḥ svaṃ niveśanam || 64 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).