Skip to content

विष्णुपर्व · अध्यायः ४

Caturtho'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

64 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

चतुर्थोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । कृते गर्भविधाने तु देवकी देवतोपमा । जग्राह सप्त तान्गर्भान्यथावत् समुदाहृतान् ॥ १ ॥

caturtho'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | kṛte garbhavidhāne tu devakī devatopamā | jagrāha sapta tāngarbhānyathāvat samudāhṛtān || 1 ||

Report an error

षङ्गर्भान् निस्सृतान् कंसस्ताञ्जघान शिलातले । आपन्तं सप्तमं गर्भं सा निनायाथ रोहिणीम् ॥ २ ॥

ṣaṅgarbhān nissṛtān kaṃsastāñjaghāna śilātale | āpantaṃ saptamaṃ garbhaṃ sā nināyātha rohiṇīm || 2 ||

Report an error

अर्धरात्रे स्थितं गर्भं पातयन्ती रजस्वला । निद्रया सहसाऽऽविष्टा पपात धरणीतले ॥ ३ ॥

ardharātre sthitaṃ garbhaṃ pātayantī rajasvalā | nidrayā sahasā''viṣṭā papāta dharaṇītale || 3 ||

Report an error

सा स्वप्नमिव तं दृष्ट्वा गर्भं निःसृतमात्मनः । अपश्यन्ती च तं गर्भं मुहूर्ते व्यथिताभवत् ॥ ४ ॥

sā svapnamiva taṃ dṛṣṭvā garbhaṃ niḥsṛtamātmanaḥ | apaśyantī ca taṃ garbhaṃ muhūrte vyathitābhavat || 4 ||

Report an error

तामाह निद्रा संविग्नां नैशे तमसि रोहिणीम् । रोहिणीमिव सोमस्य वसुदेवस्य धीमतः ॥ ५ ॥

tāmāha nidrā saṃvignāṃ naiśe tamasi rohiṇīm | rohiṇīmiva somasya vasudevasya dhīmataḥ || 5 ||

Report an error

कर्षणेनास्य गर्भस्य स्वगर्भे चाहितस्य वै । संकर्षणो नाम सुतः शुभे तव भविष्यति ॥ ६ ॥

karṣaṇenāsya garbhasya svagarbhe cāhitasya vai | saṃkarṣaṇo nāma sutaḥ śubhe tava bhaviṣyati || 6 ||

Report an error

सा तं पुत्रमवाप्यैवं हृष्टा किञ्चिदवाङ्मुखी । विवेश रोहिणी वेश्म सुप्रभा रोहिणी यथा ॥ ७ ॥

sā taṃ putramavāpyaivaṃ hṛṣṭā kiñcidavāṅmukhī | viveśa rohiṇī veśma suprabhā rohiṇī yathā || 7 ||

Report an error

तस्य गर्भस्य मार्गेण गर्भमाधत्त देवकी । यदर्थं सप्त ते गर्भाः कंसेन विनिपातिताः ॥ ८ ॥

tasya garbhasya mārgeṇa garbhamādhatta devakī | yadarthaṃ sapta te garbhāḥ kaṃsena vinipātitāḥ || 8 ||

Report an error

तं तु गर्भं प्रयत्नेन ररक्षुस्तस्य मन्त्रिणः । सोऽप्यत्र गर्भवसतौ वसत्वात्मेच्छया हरिः ॥ ९ ॥

taṃ tu garbhaṃ prayatnena rarakṣustasya mantriṇaḥ | so'pyatra garbhavasatau vasatvātmecchayā hariḥ || 9 ||

Report an error

यशोदापि समाधत्त गर्भं तदहरेव तु । विष्णोः शरीरजां निद्रां विष्णुनिर्देशकारिणीम् ॥ १० ॥

yaśodāpi samādhatta garbhaṃ tadahareva tu | viṣṇoḥ śarīrajāṃ nidrāṃ viṣṇunirdeśakāriṇīm || 10 ||

Report an error

गर्भकाले त्वसम्पूर्णे अष्टमे मासि ते स्त्रियौ । देवकी च यशोदा च सुषुवाते समं तदा ॥ ११ ॥

garbhakāle tvasampūrṇe aṣṭame māsi te striyau | devakī ca yaśodā ca suṣuvāte samaṃ tadā || 11 ||

Report an error

यामेव रजनीं कृष्णो जज्ञे वृष्णिकुलोद्वहः । तामेव रजनीं कन्यां यशोदापि व्यजायत ॥ १२ ॥

yāmeva rajanīṃ kṛṣṇo jajñe vṛṣṇikulodvahaḥ | tāmeva rajanīṃ kanyāṃ yaśodāpi vyajāyata || 12 ||

Report an error

नन्दगोपस्य भार्यैका वसुदेवस्य चापरा । तुल्यकालं च गर्भिण्यौ यशोदा देवकी तथा ॥ १३ ॥

nandagopasya bhāryaikā vasudevasya cāparā | tulyakālaṃ ca garbhiṇyau yaśodā devakī tathā || 13 ||

Report an error

देवक्यजनयद्विष्णुं यशोदा तां तु दारिकाम् । मुहूर्तेऽभिजिति प्राप्ते सार्धरात्रे विभूषिते ॥ १४ ॥

devakyajanayadviṣṇuṃ yaśodā tāṃ tu dārikām | muhūrte'bhijiti prāpte sārdharātre vibhūṣite || 14 ||

Report an error

सागराः समकम्पन्त चेलुश्च धरणीधराः । जज्वलुश्चाग्नयः शान्ता जायमाने जनार्दने ॥ १५ ॥

sāgarāḥ samakampanta celuśca dharaṇīdharāḥ | jajvaluścāgnayaḥ śāntā jāyamāne janārdane || 15 ||

Report an error

शिवाश्च प्रववुर्वाताः प्रशान्तमभवद् रजः । ज्योतींष्यतिव्यकाशन्त जायमाने जनार्दने ॥ १६ ॥

śivāśca pravavurvātāḥ praśāntamabhavad rajaḥ | jyotīṃṣyativyakāśanta jāyamāne janārdane || 16 ||

Report an error

अभिजिन्नाम नक्षत्रं जयन्ती नाम शर्वरी । मुहूर्तो विजयो नाम यत्र जातो जनार्दनः ॥ १७ ॥

abhijinnāma nakṣatraṃ jayantī nāma śarvarī | muhūrto vijayo nāma yatra jāto janārdanaḥ || 17 ||

Report an error

अव्यक्तः शाश्वतः सूक्ष्मो हरिर्नारायणः प्रभुः । जायमानो हि भगवान्नयनैर्मोहयन् प्रभुः ॥ १८ ॥

avyaktaḥ śāśvataḥ sūkṣmo harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ | jāyamāno hi bhagavānnayanairmohayan prabhuḥ || 18 ||

Report an error

अनाहता दुन्दुभयो देवानां प्राणदन् दिवि । आकाशात् पुष्पवृष्टिं च ववर्ष त्रिदशेश्वरः ॥ १९ ॥

anāhatā dundubhayo devānāṃ prāṇadan divi | ākāśāt puṣpavṛṣṭiṃ ca vavarṣa tridaśeśvaraḥ || 19 ||

Report an error

गीर्भिर्मङ्गलयुक्ताभिः स्तुवन्तो मधुसूदनम् । महर्षयः सगन्धर्वा उपतस्थुः सहाप्सराः ॥ २० ॥

gīrbhirmaṅgalayuktābhiḥ stuvanto madhusūdanam | maharṣayaḥ sagandharvā upatasthuḥ sahāpsarāḥ || 20 ||

Report an error

जायमाने हृषीकेशे प्रहृष्टमभवज्जगत् । इन्द्रश्च त्रिदशैः सार्धं तुष्टाव मधुसूदनम् ॥ २१ ॥

jāyamāne hṛṣīkeśe prahṛṣṭamabhavajjagat | indraśca tridaśaiḥ sārdhaṃ tuṣṭāva madhusūdanam || 21 ||

Report an error

वसुदेवश्च तं रात्रौ जातं पुत्रमधोक्षजम् । श्रीवत्सलक्षणं दृष्ट्वा युतं दिव्यैश्च लक्षणैः । उवाच वसुदेवस्तु रूपं संहर वै प्रभो ॥ २२ ॥

vasudevaśca taṃ rātrau jātaṃ putramadhokṣajam | śrīvatsalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā yutaṃ divyaiśca lakṣaṇaiḥ | uvāca vasudevastu rūpaṃ saṃhara vai prabho || 22 ||

Report an error

भीतोऽहं देव कंसस्य तस्मादेवं ब्रवीम्यहम् । मम पुत्रा हतास्तेन तव ज्येष्ठाम्बुजेक्षण ॥ २३ ॥

bhīto'haṃ deva kaṃsasya tasmādevaṃ bravīmyaham | mama putrā hatāstena tava jyeṣṭhāmbujekṣaṇa || 23 ||

Report an error

वैशम्पायन उवाच । वसुदेववचः श्रुत्वा रूपं चाहरदच्युतः । अनुज्ञाप्य पितृत्वेन नन्दगोपगृहं नय ॥ २४ ॥

vaiśampāyana uvāca | vasudevavacaḥ śrutvā rūpaṃ cāharadacyutaḥ | anujñāpya pitṛtvena nandagopagṛhaṃ naya || 24 ||

Report an error

वसुदेवस्तु संगृह्य दारकं क्षिप्रमेव च । यशोदाया गृहं रात्रौ विवेश सुतवत्सलः ॥ २५ ॥

vasudevastu saṃgṛhya dārakaṃ kṣiprameva ca | yaśodāyā gṛhaṃ rātrau viveśa sutavatsalaḥ || 25 ||

Report an error

यशोदायास्त्वविज्ञातस्तत्र निक्षिप्य दारकम् । प्रगृह्य दारिकां चैव देवकीशयने न्यसत् ॥ २६ ॥

yaśodāyāstvavijñātastatra nikṣipya dārakam | pragṛhya dārikāṃ caiva devakīśayane nyasat || 26 ||

Report an error

परिवर्ते कृते ताभ्यां गर्भाभ्यां भयविक्लवः । वसुदेवः कृतार्थो वै निर्जगाम निवेशनात् ॥ २७ ॥

parivarte kṛte tābhyāṃ garbhābhyāṃ bhayaviklavaḥ | vasudevaḥ kṛtārtho vai nirjagāma niveśanāt || 27 ||

Report an error

उग्रसेनसुतायाथ कंसायानकदुन्दुभिः । निवेदयामास तदा तां कन्यां वरवर्णिनीम् ॥ २८ ॥

ugrasenasutāyātha kaṃsāyānakadundubhiḥ | nivedayāmāsa tadā tāṃ kanyāṃ varavarṇinīm || 28 ||

Report an error

तच्छ्रुत्वा त्वरितः कंसो रक्षिभिः सह वेगिभिः । आजगाम गृहद्वारं वसुदेवस्य वीर्यवान् ॥ २९ ॥

tacchrutvā tvaritaḥ kaṃso rakṣibhiḥ saha vegibhiḥ | ājagāma gṛhadvāraṃ vasudevasya vīryavān || 29 ||

Report an error

स तत्र त्वरितं द्वारि किं जातमिति चाब्रवीत् । दयितां शीघ्रमित्येवं वाग्भिः समभितर्जयत् ॥ ३० ॥

sa tatra tvaritaṃ dvāri kiṃ jātamiti cābravīt | dayitāṃ śīghramityevaṃ vāgbhiḥ samabhitarjayat || 30 ||

Report an error

ततो हाहाकृताः सर्वा देवकीभवने स्त्रियः । उवाच देवकी दीना बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ३१ ॥

tato hāhākṛtāḥ sarvā devakībhavane striyaḥ | uvāca devakī dīnā bāṣpagadgadayā girā || 31 ||

Report an error

दारिका तु प्रजातेति कंसं समभियाचती । श्रीमन्तो मे हताः सप्त पुत्रगर्भास्त्वया विभो ॥ ३२ ॥

dārikā tu prajāteti kaṃsaṃ samabhiyācatī | śrīmanto me hatāḥ sapta putragarbhāstvayā vibho || 32 ||

Report an error

दारिकेयं हतैवैषा पश्यस्व यदि मन्यसे । दृष्ट्वा कंसस्तु तां कन्यामाकृष्यत मुदा युतः ॥ ३३ ॥

dārikeyaṃ hataivaiṣā paśyasva yadi manyase | dṛṣṭvā kaṃsastu tāṃ kanyāmākṛṣyata mudā yutaḥ || 33 ||

Report an error

हतैवैषा यदा कन्या जातेत्युक्त्वा वृथामतिः । सा गर्भशयने क्लिष्टा गर्भाम्बुक्लिन्नमूर्धजा ॥ ३४ ॥

hataivaiṣā yadā kanyā jātetyuktvā vṛthāmatiḥ | sā garbhaśayane kliṣṭā garbhāmbuklinnamūrdhajā || 34 ||

Report an error

कंसस्य पुरतो न्यस्ता पृथिव्यां पृथिवीसमा । स चैनां गृह्य पुरुषः खमाविध्यावधूय च ॥ ३५ ॥

kaṃsasya purato nyastā pṛthivyāṃ pṛthivīsamā | sa caināṃ gṛhya puruṣaḥ khamāvidhyāvadhūya ca || 35 ||

Report an error

उद्यच्छन्नेव सहसा शिलायां समपोथयत् । सावधूता शिलापृष्ठेऽनिष्पिष्टा दिवमुत्पतत् ॥ ३६ ॥

udyacchanneva sahasā śilāyāṃ samapothayat | sāvadhūtā śilāpṛṣṭhe'niṣpiṣṭā divamutpatat || 36 ||

Report an error

हित्वा गर्भतनुं सा तु सहसा मुक्तमूर्धजा । जगाम कसमादिश्य दिव्यस्रगनुलेपना ॥ ३७ ॥

hitvā garbhatanuṃ sā tu sahasā muktamūrdhajā | jagāma kasamādiśya divyasraganulepanā || 37 ||

Report an error

हारशोभितसर्वाङ्गी मुकुटोज्ज्वलभूषिता । कन्यैव साभवन्नित्यं दिव्या देवैरभिष्टुता ॥ ३८ ॥

hāraśobhitasarvāṅgī mukuṭojjvalabhūṣitā | kanyaiva sābhavannityaṃ divyā devairabhiṣṭutā || 38 ||

Report an error

नीलपीताम्बरधरा गजकुम्भोपमस्तनी । रथविस्तीर्णजघना चन्द्रवक्त्रा चतुर्भुजा ॥ ३९ ॥

nīlapītāmbaradharā gajakumbhopamastanī | rathavistīrṇajaghanā candravaktrā caturbhujā || 39 ||

Report an error

विद्युद्विस्पष्टवर्णाभा बालार्कसदृशेक्षणा । पयोधरस्तनवती संध्येव सपयो धरा ॥ ४० ॥

vidyudvispaṣṭavarṇābhā bālārkasadṛśekṣaṇā | payodharastanavatī saṃdhyeva sapayo dharā || 40 ||

Report an error

सा वै निशि तमोग्रस्ते बभौ भूतगणाकुले । नृत्यती हसती चैव विपरीतेन भास्वती ॥ ४१ ॥

sā vai niśi tamograste babhau bhūtagaṇākule | nṛtyatī hasatī caiva viparītena bhāsvatī || 41 ||

Report an error

विहायसि गता रौद्रा पपौ पानमनुत्तमम् । जहास च महाहासं कंसं च रुषिताब्रवीत् ॥ ४२ ॥

vihāyasi gatā raudrā papau pānamanuttamam | jahāsa ca mahāhāsaṃ kaṃsaṃ ca ruṣitābravīt || 42 ||

Report an error

कंस कंसात्मनाशाय यदहं घातिता त्वया । सहसा च समुत्क्षिप्य शिलायामभिपोथिता ॥ ४३ ॥

kaṃsa kaṃsātmanāśāya yadahaṃ ghātitā tvayā | sahasā ca samutkṣipya śilāyāmabhipothitā || 43 ||

Report an error

तस्मात्तवान्तकालेऽहं कृष्यमाणस्य शत्रुणा । पाटयित्वा करैर्देहमुष्णं पास्यामि शोणितम् ॥ ४४ ॥

tasmāttavāntakāle'haṃ kṛṣyamāṇasya śatruṇā | pāṭayitvā karairdehamuṣṇaṃ pāsyāmi śoṇitam || 44 ||

Report an error

एवमुक्त्वा वचो घोरं सा यथेष्टेन वर्त्मना । खं सा देवालयं देवी सगणा विचचार ह ॥ ४५ ॥

evamuktvā vaco ghoraṃ sā yatheṣṭena vartmanā | khaṃ sā devālayaṃ devī sagaṇā vicacāra ha || 45 ||

Report an error

सा कन्या ववृधे तत्र वृष्णिसंघसुपूजिता । पुत्रवत् पाल्यमाना सा वसुदेवाज्ञया तदा ॥ ४६ ॥

sā kanyā vavṛdhe tatra vṛṣṇisaṃghasupūjitā | putravat pālyamānā sā vasudevājñayā tadā || 46 ||

Report an error

विद्धि चैनामथोत्पन्नामंशाद् देवीं प्रजापतेः । एकानंशां योगकन्यां रक्षार्थं केशवस्य तु ॥ ४७ ॥

viddhi caināmathotpannāmaṃśād devīṃ prajāpateḥ | ekānaṃśāṃ yogakanyāṃ rakṣārthaṃ keśavasya tu || 47 ||

Report an error

तां वै सर्वे सुमनसः पूजयन्ति स्म यादवाः । देववद् दिव्यवपुषा कृष्णः संरक्षितो यया ॥ ४८ ॥

tāṃ vai sarve sumanasaḥ pūjayanti sma yādavāḥ | devavad divyavapuṣā kṛṣṇaḥ saṃrakṣito yayā || 48 ||

Report an error

तस्यां गतायां कंसस्तु तां मेने मृत्युमात्मनः । विविक्ते देवकीं चैव व्रीडितः समभाषत ॥ ४९ ॥

tasyāṃ gatāyāṃ kaṃsastu tāṃ mene mṛtyumātmanaḥ | vivikte devakīṃ caiva vrīḍitaḥ samabhāṣata || 49 ||

Report an error

कंस उवाच । मृत्योः स्वसः कृतो यत्नस्तव गर्भा मया हताः । अन्य एवान्यतो देवि मम मृत्युरुपस्थितः ॥ ५० ॥

kaṃsa uvāca | mṛtyoḥ svasaḥ kṛto yatnastava garbhā mayā hatāḥ | anya evānyato devi mama mṛtyurupasthitaḥ || 50 ||

Report an error

नैराश्येन कृतो यत्नः स्वजने प्रहृतं मया । दैवं पुरुषकारेण न चातिक्रान्तवानहम् ॥ ५१ ॥

nairāśyena kṛto yatnaḥ svajane prahṛtaṃ mayā | daivaṃ puruṣakāreṇa na cātikrāntavānaham || 51 ||

Report an error

त्यज गर्भकृतां चिन्तां संतापं पुत्रजं त्यज । हेतुभूतस्त्वहं तेषां सति कालविपर्यये ॥ ५२ ॥

tyaja garbhakṛtāṃ cintāṃ saṃtāpaṃ putrajaṃ tyaja | hetubhūtastvahaṃ teṣāṃ sati kālaviparyaye || 52 ||

Report an error

काल एव नृणां शत्रुः कालश्च परिणामकः । कालो नयति सर्वं वै हेतुभूतस्तु मद्विधः ॥ ५३ ॥

kāla eva nṛṇāṃ śatruḥ kālaśca pariṇāmakaḥ | kālo nayati sarvaṃ vai hetubhūtastu madvidhaḥ || 53 ||

Report an error

आगमिष्यन्ति वै देवि यथाभागमुपद्रवाः । इदं तु कष्टं यज्जन्तुः कर्ताहमिति मन्यते ॥ ५४ ॥

āgamiṣyanti vai devi yathābhāgamupadravāḥ | idaṃ tu kaṣṭaṃ yajjantuḥ kartāhamiti manyate || 54 ||

Report an error

मा कार्षीः पुत्रजां चिन्तां विलापं शोकजं त्यज । एवं प्रायो नृणां योनिर्नास्ति कालस्य संस्थितिः ॥ ५५ ॥

mā kārṣīḥ putrajāṃ cintāṃ vilāpaṃ śokajaṃ tyaja | evaṃ prāyo nṛṇāṃ yonirnāsti kālasya saṃsthitiḥ || 55 ||

Report an error

एष ते पादयोर्मूर्ध्ना पुत्रवत् तव देवकि । मद्गतस्त्यज्यतां रोषो जानाम्यपकृतं त्वयि ॥ ५६ ॥

eṣa te pādayormūrdhnā putravat tava devaki | madgatastyajyatāṃ roṣo jānāmyapakṛtaṃ tvayi || 56 ||

Report an error

इत्युक्तवन्तं कंसं सा देवकी वाक्यमब्रवीत् । साश्रुपूर्णमुखा दीना भर्तारमुपवीक्षती । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वत्सेति कंसं मातेव जल्पती ॥ ५७ ॥

ityuktavantaṃ kaṃsaṃ sā devakī vākyamabravīt | sāśrupūrṇamukhā dīnā bhartāramupavīkṣatī | uttiṣṭhottiṣṭha vatseti kaṃsaṃ māteva jalpatī || 57 ||

Report an error

देवक्युवाच । ममाग्रतो हता गर्भा ये त्वया कामरूपिणा । कारणं त्वं न वै पुत्र कृतान्तोऽप्यत्र कारणम् ॥ ५८ ॥

devakyuvāca | mamāgrato hatā garbhā ye tvayā kāmarūpiṇā | kāraṇaṃ tvaṃ na vai putra kṛtānto'pyatra kāraṇam || 58 ||

Report an error

गर्भकर्तनमेतन्मे सहनीयं त्वया कृतम् । पादयोः पतता मूर्ध्ना स्वं च कर्म जुगुप्सता ॥ ५९ ॥

garbhakartanametanme sahanīyaṃ tvayā kṛtam | pādayoḥ patatā mūrdhnā svaṃ ca karma jugupsatā || 59 ||

Report an error

गर्भे च नियतो मृत्युर्बाल्येऽपि न निवर्तते । युवापि मृत्योर्वशगः स्थविरो मृत एव तु ॥ ६० ॥

garbhe ca niyato mṛtyurbālye'pi na nivartate | yuvāpi mṛtyorvaśagaḥ sthaviro mṛta eva tu || 60 ||

Report an error

कालपक्वमिदं सर्वं हेतुभूतस्तु त्वद्विधः । अज्ञाते दर्शनं नास्ति यथा वायुस्तथैव च ॥ ६१ ॥

kālapakvamidaṃ sarvaṃ hetubhūtastu tvadvidhaḥ | ajñāte darśanaṃ nāsti yathā vāyustathaiva ca || 61 ||

Report an error

जातोऽप्यजाततां याति विधात्रा यत्र नीयते । तद् गच्छ पुत्र मा ते भून्मद्गतं मृत्युकारणम् ॥ ६२ ॥

jāto'pyajātatāṃ yāti vidhātrā yatra nīyate | tad gaccha putra mā te bhūnmadgataṃ mṛtyukāraṇam || 62 ||

Report an error

मृत्युना प्रहृते पूर्वं शेषो हेतुः प्रवर्तते । विधिना पूर्वदृष्टेन प्रजासर्गेण तत्त्वतः ॥ ६३ ॥

mṛtyunā prahṛte pūrvaṃ śeṣo hetuḥ pravartate | vidhinā pūrvadṛṣṭena prajāsargeṇa tattvataḥ || 63 ||

Report an error

मातापित्रोस्तु कार्येण जन्मतस्तूपपद्यते । वैशम्पायन उवाच । निशम्य देवकीवाक्यं स कंसः स्वं निवेशनम् ॥ ६४ ॥

mātāpitrostu kāryeṇa janmatastūpapadyate | vaiśampāyana uvāca | niśamya devakīvākyaṃ sa kaṃsaḥ svaṃ niveśanam || 64 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).