Skip to content

विष्णुपर्व · अध्यायः २३

Kṣiptaṃ yaduvṛṣaṃ dṛṣṭvā sarve …

A chapter of the Harivamsha.

40 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

वैशम्पायन उवाच । क्षिप्तं यदुवृषं दृष्ट्वा सर्वे ते यदुपुङ्गवाः । निपीड्य श्रवणान् हस्तैर्मेनिरे तं गतायुषम् ॥ १ ॥

vaiśampāyana uvāca | kṣiptaṃ yaduvṛṣaṃ dṛṣṭvā sarve te yadupuṅgavāḥ | nipīḍya śravaṇān hastairmenire taṃ gatāyuṣam || 1 ||

Report an error

अन्धकोऽनुद्विग्नमना धैर्यादविकृतं वचः । प्रोवाच वदतां श्रेष्ठः समाजे कंसमोजसा ॥ २ ॥

andhako'nudvignamanā dhairyādavikṛtaṃ vacaḥ | provāca vadatāṃ śreṣṭhaḥ samāje kaṃsamojasā || 2 ||

Report an error

अश्लाघ्यो मे मतः पुत्र तवायं वाक्परिश्रमः । अयुक्तो गर्हितः सद्भिर्बान्धवेषु विशेषतः ॥ ३ ॥

aślāghyo me mataḥ putra tavāyaṃ vākpariśramaḥ | ayukto garhitaḥ sadbhirbāndhaveṣu viśeṣataḥ || 3 ||

Report an error

अयादवो यदि भवाञ्छृणु तावद् यदुच्यते । न हि त्वां यादवं वीर बलात्कुर्वन्ति यादवाः ॥ ४ ॥

ayādavo yadi bhavāñchṛṇu tāvad yaducyate | na hi tvāṃ yādavaṃ vīra balātkurvanti yādavāḥ || 4 ||

Report an error

अश्लाघ्या वृष्णयः पुत्र येषां त्वमनुशासिता । इक्ष्वाकुवंशजो राजा विनिवृत्तः स्वयं सकृत् ॥ ५ ॥

aślāghyā vṛṣṇayaḥ putra yeṣāṃ tvamanuśāsitā | ikṣvākuvaṃśajo rājā vinivṛttaḥ svayaṃ sakṛt || 5 ||

Report an error

भोजो वा यादवो वासि कंसो वासि यथा तथा । सहजं ते शिरस्तात जटी मुण्डोऽपि वा भव ॥ ६ ॥

bhojo vā yādavo vāsi kaṃso vāsi yathā tathā | sahajaṃ te śirastāta jaṭī muṇḍo'pi vā bhava || 6 ||

Report an error

उग्रसेनस्त्वयं शोच्यो योऽस्माकं कुलपांसनः । दुर्जातीयेन येन त्वमीदृशो जनितः सुतः ॥ ७ ॥

ugrasenastvayaṃ śocyo yo'smākaṃ kulapāṃsanaḥ | durjātīyena yena tvamīdṛśo janitaḥ sutaḥ || 7 ||

Report an error

न चात्मनो गुणांस्तात प्रवदन्ति मनीषिणः । परेणोक्ता गुणा गौण्यं यान्ति वेदार्थसम्मिताः ॥ ८ ॥

na cātmano guṇāṃstāta pravadanti manīṣiṇaḥ | pareṇoktā guṇā gauṇyaṃ yānti vedārthasammitāḥ || 8 ||

Report an error

पृथिव्यां यदुवंशोऽयं निन्दनीयो महीक्षिताम् । बालः कुलान्तकृन्मूढो येषां त्वमनुशासिता ॥ ९ ॥

pṛthivyāṃ yaduvaṃśo'yaṃ nindanīyo mahīkṣitām | bālaḥ kulāntakṛnmūḍho yeṣāṃ tvamanuśāsitā || 9 ||

Report an error

असाधुमद्भिर्वाक्यैश्च त्वया साध्विति भाषितैः । न चाप्यासादितं कार्यमात्मा च विवृतः कृतः ॥ १० ॥

asādhumadbhirvākyaiśca tvayā sādhviti bhāṣitaiḥ | na cāpyāsāditaṃ kāryamātmā ca vivṛtaḥ kṛtaḥ || 10 ||

Report an error

गुरोरनवलिप्तस्य मान्यस्य महतामपि । क्षेपणं कः शुभं मन्ये द्विजस्येव वधे कृते ॥ ११ ॥

guroranavaliptasya mānyasya mahatāmapi | kṣepaṇaṃ kaḥ śubhaṃ manye dvijasyeva vadhe kṛte || 11 ||

Report an error

मान्याश्चैवाभिगम्याश्च वृद्धास्तात यथाग्नयः । क्रोधो हि तेषां प्रदहेल्लोकानन्तर्गतानपि ॥ १२ ॥

mānyāścaivābhigamyāśca vṛddhāstāta yathāgnayaḥ | krodho hi teṣāṃ pradahellokānantargatānapi || 12 ||

Report an error

बुधेन तात दान्तेन नित्यमभ्युच्छ्रितात्मना । धर्मस्य गतिरन्वेष्या मत्स्यस्य गतिरप्स्विव ॥ १३ ॥

budhena tāta dāntena nityamabhyucchritātmanā | dharmasya gatiranveṣyā matsyasya gatirapsviva || 13 ||

Report an error

केवलं त्वं तु दर्पेण वृद्धानग्निसमानिह । वचा तुदसि मर्मघ्न्या अमन्त्रोक्ता यथाऽऽहुतिः ॥ १४ ॥

kevalaṃ tvaṃ tu darpeṇa vṛddhānagnisamāniha | vacā tudasi marmaghnyā amantroktā yathā''hutiḥ || 14 ||

Report an error

वसुदेवं च पुत्रार्थे यदिमं परिगर्हसि । तत्र मिथ्या प्रलापं ते निन्दामि कृपणं वचः ॥ १५ ॥

vasudevaṃ ca putrārthe yadimaṃ parigarhasi | tatra mithyā pralāpaṃ te nindāmi kṛpaṇaṃ vacaḥ || 15 ||

Report an error

दारुणे च पिता पुत्रे नैव दारुणतां व्रजेत् । पुत्रार्थं ह्यापदः कष्टाः पितरः प्राप्नुवन्ति हि ॥ १६ ॥

dāruṇe ca pitā putre naiva dāruṇatāṃ vrajet | putrārthaṃ hyāpadaḥ kaṣṭāḥ pitaraḥ prāpnuvanti hi || 16 ||

Report an error

छादितो वसुदेवेन यदि पुत्रः शिशुस्तदा । मन्यसे यद्यकर्तव्यं तत् पृच्छ पितरं स्वकम् ॥ १७ ॥

chādito vasudevena yadi putraḥ śiśustadā | manyase yadyakartavyaṃ tat pṛccha pitaraṃ svakam || 17 ||

Report an error

गर्हता वसुदेवं च यदुवंशं च निन्दता । त्वया यादवपुत्राणां वैरजं विषमर्जितम् ॥ १८ ॥

garhatā vasudevaṃ ca yaduvaṃśaṃ ca nindatā | tvayā yādavaputrāṇāṃ vairajaṃ viṣamarjitam || 18 ||

Report an error

अकर्तव्यं यदि कृतं वसुदेवेन पुत्रजम् । किमर्थमुग्रसेनेन शिशुस्त्वं न विनाशितः ॥ १९ ॥

akartavyaṃ yadi kṛtaṃ vasudevena putrajam | kimarthamugrasenena śiśustvaṃ na vināśitaḥ || 19 ||

Report an error

पुन्नाम्नो नरकात्पुत्रो यस्मात्त्राता पितॄंस्तदा । तस्माद् ब्रुवन्ति पुत्रेति पुत्रं धर्मविदो जनाः ॥ २० ॥

punnāmno narakātputro yasmāttrātā pitṝṃstadā | tasmād bruvanti putreti putraṃ dharmavido janāḥ || 20 ||

Report an error

जात्यां हि यादवः कृष्णः स च संकर्षणो युवा । त्वं चापि विधृतस्ताभ्यां जातवैरेण चेतसा ॥ २१ ॥

jātyāṃ hi yādavaḥ kṛṣṇaḥ sa ca saṃkarṣaṇo yuvā | tvaṃ cāpi vidhṛtastābhyāṃ jātavaireṇa cetasā || 21 ||

Report an error

उद्धृतानीह सर्वेषां यदूनां हृदयानि वै । वसुदेवे त्वयाऽऽक्षिप्ते वासुदेवे च कोपिते ॥ २२ ॥

uddhṛtānīha sarveṣāṃ yadūnāṃ hṛdayāni vai | vasudeve tvayā''kṣipte vāsudeve ca kopite || 22 ||

Report an error

कृष्णे च भवतो द्वेष्ये वसुदेवविगर्हणात् । शंसन्ति चेमानि भयं निमित्तान्यशुभानि ते ॥ २३ ॥

kṛṣṇe ca bhavato dveṣye vasudevavigarhaṇāt | śaṃsanti cemāni bhayaṃ nimittānyaśubhāni te || 23 ||

Report an error

सर्पाणां दर्शनं तीव्रं दुःस्वप्नानां निशाक्षये । पुर्या वैधव्यशंसीनि कारणैरनुमीमहे ॥ २४ ॥

sarpāṇāṃ darśanaṃ tīvraṃ duḥsvapnānāṃ niśākṣaye | puryā vaidhavyaśaṃsīni kāraṇairanumīmahe || 24 ||

Report an error

एष घोरोग्रहः स्वातीमुल्लिखन् खे गभस्तिभिः । वक्रमङ्गारकश्चक्रे चित्रायां घोरदर्शनः ॥ २५ ॥

eṣa ghorograhaḥ svātīmullikhan khe gabhastibhiḥ | vakramaṅgārakaścakre citrāyāṃ ghoradarśanaḥ || 25 ||

Report an error

बुधेन पश्चिमा संध्या व्याप्ता घोरेण तेजसा । वैश्वानरपथे शुक्रो ह्यतिचारं चचार ह ॥ २६ ॥

budhena paścimā saṃdhyā vyāptā ghoreṇa tejasā | vaiśvānarapathe śukro hyaticāraṃ cacāra ha || 26 ||

Report an error

केतुना धूमकेतोस्तु नक्षत्राणि त्रयोदश । भरण्यादीनि भिन्नानि नानुयान्ति निशाकरम् ॥ २७ ॥

ketunā dhūmaketostu nakṣatrāṇi trayodaśa | bharaṇyādīni bhinnāni nānuyānti niśākaram || 27 ||

Report an error

प्राक्संध्या परिघग्रस्ता भाभिर्बाधति भास्करम् । प्रतिलोमं च यान्त्येव व्याहरन्तो मृगद्विजाः ॥ २८ ॥

prāksaṃdhyā parighagrastā bhābhirbādhati bhāskaram | pratilomaṃ ca yāntyeva vyāharanto mṛgadvijāḥ || 28 ||

Report an error

शिवा स्मशानान्निष्क्रम्य निःश्वासाङ्गारवर्षिणी । उभे संध्ये पुरीं घोरा पर्येति बहु वाशती ॥ २९ ॥

śivā smaśānānniṣkramya niḥśvāsāṅgāravarṣiṇī | ubhe saṃdhye purīṃ ghorā paryeti bahu vāśatī || 29 ||

Report an error

उल्का निर्घातनादेन पपात धरणीतले । चलत्यपर्वणि मही गिरीणां शिखराणि च ॥ ३० ॥

ulkā nirghātanādena papāta dharaṇītale | calatyaparvaṇi mahī girīṇāṃ śikharāṇi ca || 30 ||

Report an error

त्रस्तः स्वर्भानुना सूर्यो दिवा नक्तमजायत । धूमोत्पातैर्दिशो व्याप्ताः शुष्काशनिसमाहताः ॥ ३१ ॥

trastaḥ svarbhānunā sūryo divā naktamajāyata | dhūmotpātairdiśo vyāptāḥ śuṣkāśanisamāhatāḥ || 31 ||

Report an error

प्रस्रवन्ति घना रक्तं साशनिस्तनयित्नवः । चलिता देवताः स्थानात्त्यजन्ति विहगा नगान् ॥ ३२ ॥

prasravanti ghanā raktaṃ sāśanistanayitnavaḥ | calitā devatāḥ sthānāttyajanti vihagā nagān || 32 ||

Report an error

यानि राजविनाशाय दैवज्ञाः कथयन्ति ह । तानि सर्वाणि पश्यामो निमित्तान्यशुभानि वै ॥ ३३ ॥

yāni rājavināśāya daivajñāḥ kathayanti ha | tāni sarvāṇi paśyāmo nimittānyaśubhāni vai || 33 ||

Report an error

त्वं चापि स्वजनद्वेषी राजधर्मपराङ्मुखः । अनिमित्तागतक्रोधः संनिकृष्टभयो ह्यसि ॥ ३४ ॥

tvaṃ cāpi svajanadveṣī rājadharmaparāṅmukhaḥ | animittāgatakrodhaḥ saṃnikṛṣṭabhayo hyasi || 34 ||

Report an error

यस्त्वं देवोपमं वृद्धं वसुदेवं वसूपमम् । मोहात् क्षिपसि दुर्बुद्धे कुतस्ते शान्तिरात्मनः ॥ ३५ ॥

yastvaṃ devopamaṃ vṛddhaṃ vasudevaṃ vasūpamam | mohāt kṣipasi durbuddhe kutaste śāntirātmanaḥ || 35 ||

Report an error

त्वद्गतो यो हि नः स्नेहस्तं त्यजामोऽद्य वै वयम् । अहितं स्वस्य वंशस्य न त्वां क्षणमुपास्महे ॥ ३६ ॥

tvadgato yo hi naḥ snehastaṃ tyajāmo'dya vai vayam | ahitaṃ svasya vaṃśasya na tvāṃ kṣaṇamupāsmahe || 36 ||

Report an error

स हि दानपतिर्धन्यो यो द्रक्ष्यति वने गतम् । पुण्डरीकविशालाक्षं कृष्णमक्लिष्टकारिणम् ॥ ३७ ॥

sa hi dānapatirdhanyo yo drakṣyati vane gatam | puṇḍarīkaviśālākṣaṃ kṛṣṇamakliṣṭakāriṇam || 37 ||

Report an error

छिन्नमूलो ह्ययं वंशो यदूनां त्वत्कृते कृतः । कृष्णो ज्ञातीन् समानाय्य स संधानं करिष्यति ॥ ३८ ॥

chinnamūlo hyayaṃ vaṃśo yadūnāṃ tvatkṛte kṛtaḥ | kṛṣṇo jñātīn samānāyya sa saṃdhānaṃ kariṣyati || 38 ||

Report an error

क्षान्तमेव तवानेन वसुदेवेन धीमता । कालसम्यक्परिज्ञानो ब्रूहि त्वं यद्यदिच्छसि ॥ ३९ ॥

kṣāntameva tavānena vasudevena dhīmatā | kālasamyakparijñāno brūhi tvaṃ yadyadicchasi || 39 ||

Report an error

मह्यं तु रोचते कंस वसुदेवसहायवान् । गच्छ कृष्णस्य निलयं संधिस्तेन च रोचताम् ॥ ४० ॥

mahyaṃ tu rocate kaṃsa vasudevasahāyavān | gaccha kṛṣṇasya nilayaṃ saṃdhistena ca rocatām || 40 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).