Read / Harivamsha / Vishnu Parva, Adhyaya 27 of 318 विष्णुपर्व · अध्यायः २७
Saptaviṃśo'dhyāyaḥ ॥
A chapter of the Harivamsha.
62 verses · Sanskrit with transliteration
सप्तविंशोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
ते तु युङ्क्त्वा रथवरं सर्व एवामितौजसः ।
कृष्णेन सहिताः प्रायंस्तथा संकर्षणेन च ॥ १ ॥
saptaviṃśo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
te tu yuṅktvā rathavaraṃ sarva evāmitaujasaḥ |
kṛṣṇena sahitāḥ prāyaṃstathā saṃkarṣaṇena ca || 1 ||
आसेदुस्ते पुरीं रम्यां मथुरां कंसपालिताम् ।
विविशुस्ते पुरीं रम्यां काले रक्तदिवाकरे ॥ २ ॥
āseduste purīṃ ramyāṃ mathurāṃ kaṃsapālitām |
viviśuste purīṃ ramyāṃ kāle raktadivākare || 2 ||
तौ तु स्वभवनं वीरौ कृष्णसंकर्षणावुभौ ।
प्रवेशितौ बुद्धिमता ह्यक्रूरेणार्कवर्चसौ ॥ ३ ॥
tau tu svabhavanaṃ vīrau kṛṣṇasaṃkarṣaṇāvubhau |
praveśitau buddhimatā hyakrūreṇārkavarcasau || 3 ||
तावाह वरवर्णाभौ भीतो दानपतिस्तदा ।
त्यक्तव्या तात गमने वसुदेवगृहे स्पृहा ॥ ४ ॥
tāvāha varavarṇābhau bhīto dānapatistadā |
tyaktavyā tāta gamane vasudevagṛhe spṛhā || 4 ||
युवयोर्हि कृते वृद्धः कंसेन स निरस्यते ।
भर्त्स्यते च दिवा रात्रौ नेह स्थातव्यमित्यपि ॥ ५ ॥
yuvayorhi kṛte vṛddhaḥ kaṃsena sa nirasyate |
bhartsyate ca divā rātrau neha sthātavyamityapi || 5 ||
तद् युवाभ्यां हि कर्तव्यं पित्रर्थं सुखमुत्तमम् ।
यथा सुखमवाप्नोति तद् वै कार्यं हितान्वितम् ॥ ६ ॥
tad yuvābhyāṃ hi kartavyaṃ pitrarthaṃ sukhamuttamam |
yathā sukhamavāpnoti tad vai kāryaṃ hitānvitam || 6 ||
तमुवाच ततः कृष्णो यास्यावावामतर्कितौ ।
प्रेक्षन्तौ मथुरां वीर राजमार्गं च धार्मिक ।
तस्यैव तु गृहं साधो गच्छावो यदि मन्यसे ॥ ७ ॥
tamuvāca tataḥ kṛṣṇo yāsyāvāvāmatarkitau |
prekṣantau mathurāṃ vīra rājamārgaṃ ca dhārmika |
tasyaiva tu gṛhaṃ sādho gacchāvo yadi manyase || 7 ||
वैशम्पायन उवाच ।
अक्रूरोऽपि नमस्कृत्य मनसा कृष्णमव्ययम् ।
जगाम कंसपार्श्वं तु प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ ८ ॥
vaiśampāyana uvāca |
akrūro'pi namaskṛtya manasā kṛṣṇamavyayam |
jagāma kaṃsapārśvaṃ tu prahṛṣṭenāntarātmanā || 8 ||
अनुशिष्टौ च तौ वीरौ प्रस्थितौ प्रेक्षकावुभौ ।
आलानाभ्यामिवोन्मुक्तौ कुञ्जरौ युद्धकाङ्क्षिणौ ॥ ९ ॥
anuśiṣṭau ca tau vīrau prasthitau prekṣakāvubhau |
ālānābhyāmivonmuktau kuñjarau yuddhakāṅkṣiṇau || 9 ||
तौ तु मार्गगतं दृष्ट्वा रजकं रङ्गकारकम् ।
अयाचेतां ततस्तौ तु वासांसि रुचिराणि वै ॥ १० ॥
tau tu mārgagataṃ dṛṣṭvā rajakaṃ raṅgakārakam |
ayācetāṃ tatastau tu vāsāṃsi rucirāṇi vai || 10 ||
रजकः स तु तौ प्राह युवां कस्य वनेचरौ ।
राजवासांसि यौ मौढ्याद् याचेथां निर्भयावुभौ ॥ ११ ॥
rajakaḥ sa tu tau prāha yuvāṃ kasya vanecarau |
rājavāsāṃsi yau mauḍhyād yācethāṃ nirbhayāvubhau || 11 ||
अहं कंसस्य वासांसि नानादेशोद्भवानि वै ।
कामरागाणि शतशो रञ्जयामि विशेषतः ॥ १२ ॥
ahaṃ kaṃsasya vāsāṃsi nānādeśodbhavāni vai |
kāmarāgāṇi śataśo rañjayāmi viśeṣataḥ || 12 ||
युवां कस्य वने जातौ मृगैः सह विवर्द्धितौ ।
जातरागाविदं दृष्ट्वा रक्तमाच्छादनं बहु ॥ १३ ॥
yuvāṃ kasya vane jātau mṛgaiḥ saha vivarddhitau |
jātarāgāvidaṃ dṛṣṭvā raktamācchādanaṃ bahu || 13 ||
अहो वां जीवितं त्यक्तं यौ भवन्ताविहागतौ ।
मूर्खौ प्राकृतविज्ञानौ वासो याचितुमिच्छतः ॥ १४ ॥
aho vāṃ jīvitaṃ tyaktaṃ yau bhavantāvihāgatau |
mūrkhau prākṛtavijñānau vāso yācitumicchataḥ || 14 ||
तस्मै चुकोप वै कृष्णो रजकायाल्पमेधसे ।
प्राप्तारिष्टाय मूर्खाय सृजते वाङ्मयं विषम् ॥ १५ ॥
tasmai cukopa vai kṛṣṇo rajakāyālpamedhase |
prāptāriṣṭāya mūrkhāya sṛjate vāṅmayaṃ viṣam || 15 ||
तलेनाशनिकल्पेन स तं मूर्द्धन्यताडयत् ।
स गतासुः पपातोर्व्यां रजको व्यस्तमस्तकः ॥ १६ ॥
talenāśanikalpena sa taṃ mūrddhanyatāḍayat |
sa gatāsuḥ papātorvyāṃ rajako vyastamastakaḥ || 16 ||
तं हतं परिदेवन्त्यो भार्यास्तस्य विचुक्रुशुः ।
त्वरितं मुक्तकेशश्च जग्मुः कंसनिवेशनम् ॥ १७ ॥
taṃ hataṃ paridevantyo bhāryāstasya vicukruśuḥ |
tvaritaṃ muktakeśaśca jagmuḥ kaṃsaniveśanam || 17 ||
तावप्युभौ सुवसनौ जग्मतुर्माल्यकारणात् ।
वीथीमाल्यापणानां वै गन्धाघ्रातौ द्विपाविव ॥ १८ ॥
tāvapyubhau suvasanau jagmaturmālyakāraṇāt |
vīthīmālyāpaṇānāṃ vai gandhāghrātau dvipāviva || 18 ||
गुणको नाम तत्रासीन्माल्यवृत्तिः प्रियंवदः ।
प्रभूतमाल्यापणवाँल्लक्ष्मीवान् प्रियदर्शनः ॥ १९ ॥
guṇako nāma tatrāsīnmālyavṛttiḥ priyaṃvadaḥ |
prabhūtamālyāpaṇavā~llakṣmīvān priyadarśanaḥ || 19 ||
तं कृष्णः श्लक्ष्णया वाचा माल्यार्थमभिसृष्टया ।
देहीत्युवाच तत्काले मालाकारमकातरम् ॥ २० ॥
taṃ kṛṣṇaḥ ślakṣṇayā vācā mālyārthamabhisṛṣṭayā |
dehītyuvāca tatkāle mālākāramakātaram || 20 ||
ताभ्यां प्रीतो ददौ माल्यं प्रभूतं माल्यजीवनः ।
भवतोः स्वमिदं चेति प्रोवाच प्रियदर्शनौ ॥ २१ ॥
tābhyāṃ prīto dadau mālyaṃ prabhūtaṃ mālyajīvanaḥ |
bhavatoḥ svamidaṃ ceti provāca priyadarśanau || 21 ||
प्रीतः सुमनसा कृष्णो गुणकाय वरं ददौ ।
श्रीस्त्वां मत्सम्भवा सौम्य घनौघैरभिपत्स्यते ॥ २२ ॥
prītaḥ sumanasā kṛṣṇo guṇakāya varaṃ dadau |
śrīstvāṃ matsambhavā saumya ghanaughairabhipatsyate || 22 ||
स लब्ध्वा वरमव्यग्रो माल्यवृत्तिरधोमुखः ।
कृष्णस्य पतितो मूर्ध्ना प्रतिजग्राह तं वरम् ॥ २३ ॥
sa labdhvā varamavyagro mālyavṛttiradhomukhaḥ |
kṛṣṇasya patito mūrdhnā pratijagrāha taṃ varam || 23 ||
यक्षाविमाविति तदा स मेने माल्यजीवकः ।
स भृशं भयसंविग्नो नोत्तरं प्रत्यपद्यत ॥ २४ ॥
yakṣāvimāviti tadā sa mene mālyajīvakaḥ |
sa bhṛśaṃ bhayasaṃvigno nottaraṃ pratyapadyata || 24 ||
वसुदेवसुतौ तौ च राजमार्गगतावुभौ ।
कुब्जां ददृशतुर्भूयः सानुलेपनभाजनाम् ॥ २५ ॥
vasudevasutau tau ca rājamārgagatāvubhau |
kubjāṃ dadṛśaturbhūyaḥ sānulepanabhājanām || 25 ||
तामाह कृष्णः कुब्जेति कस्येदमनुलेपनम् ।
नयस्यम्बुजपत्राक्षि क्षिप्रमाख्यातुमर्हसि ॥ २६ ॥
tāmāha kṛṣṇaḥ kubjeti kasyedamanulepanam |
nayasyambujapatrākṣi kṣipramākhyātumarhasi || 26 ||
सस्मिता सम्मुखी भूत्वा प्रत्युवाचाम्बुजेक्षणम् ।
कृष्णं जलदगम्भीरं विद्युत्कुटिलगामिनी ॥ २७ ॥
sasmitā sammukhī bhūtvā pratyuvācāmbujekṣaṇam |
kṛṣṇaṃ jaladagambhīraṃ vidyutkuṭilagāminī || 27 ||
राज्ञः स्नानगृहं यामि तद् गृहाणानुलेपनम् ।
दृष्ट्वैव त्वारविन्दाक्ष विस्मितास्मि वरानन ॥ २८ ॥
rājñaḥ snānagṛhaṃ yāmi tad gṛhāṇānulepanam |
dṛṣṭvaiva tvāravindākṣa vismitāsmi varānana || 28 ||
यत्त्वमिच्छसि मे वीर त्वं गृहाणानुलेपनम् ।
स्थितास्म्यागच्छ भद्रं ते हृदयस्यासि मे प्रियः ॥ २९ ॥
yattvamicchasi me vīra tvaṃ gṛhāṇānulepanam |
sthitāsmyāgaccha bhadraṃ te hṛdayasyāsi me priyaḥ || 29 ||
कुतश्चागम्यते सौम्य यन्मां त्वं नावबुध्यसे ।
महाराजस्य दयितां नियुक्तामनुलेपने ॥ ३० ॥
kutaścāgamyate saumya yanmāṃ tvaṃ nāvabudhyase |
mahārājasya dayitāṃ niyuktāmanulepane || 30 ||
तामुवाच हसन्तीं तु कृष्णः कुब्जामवस्थिताम् ।
आवयोर्गात्रसदृशं दीयतामनुलेपनम् ॥ ३१ ॥
tāmuvāca hasantīṃ tu kṛṣṇaḥ kubjāmavasthitām |
āvayorgātrasadṛśaṃ dīyatāmanulepanam || 31 ||
वयं हि देशातिथयो मल्लाः प्राप्ता वरानने ।
द्रष्टुं धनुर्महद् दिव्यं राष्ट्रे चैव महर्द्धिमत् ॥ ३२ ॥
vayaṃ hi deśātithayo mallāḥ prāptā varānane |
draṣṭuṃ dhanurmahad divyaṃ rāṣṭre caiva maharddhimat || 32 ||
प्रत्युवाचाथ सा कृष्णं प्रियोऽसि मम दर्शने ।
राजार्हमिदमव्यग्रं तद् गृहाणानुलेपनम् ॥ ३३ ॥
pratyuvācātha sā kṛṣṇaṃ priyo'si mama darśane |
rājārhamidamavyagraṃ tad gṛhāṇānulepanam || 33 ||
तावुभावनुलिप्ताङ्गौ चारुगात्रौ विरेजतुः ।
तीर्थगौ पङ्कदिग्धाङ्गौ यमुनायां यथा वृषौ ॥ ३४ ॥
tāvubhāvanuliptāṅgau cārugātrau virejatuḥ |
tīrthagau paṅkadigdhāṅgau yamunāyāṃ yathā vṛṣau || 34 ||
तां च कुब्जां स्थगोर्मध्ये द्व्यङ्गुलेनाग्रपाणिना ।
शनैः सम्पीडयामास कृष्णो लीलाविधानवित् ॥ ३५ ॥
tāṃ ca kubjāṃ sthagormadhye dvyaṅgulenāgrapāṇinā |
śanaiḥ sampīḍayāmāsa kṛṣṇo līlāvidhānavit || 35 ||
सा च मग्नं स्थगुं मत्वा स्वायताङ्गी शुचिस्मिता ।
जहासोच्चैः स्तनतटी ऋजुयष्टिर्लता यथा ॥ ३६ ॥
sā ca magnaṃ sthaguṃ matvā svāyatāṅgī śucismitā |
jahāsoccaiḥ stanataṭī ṛjuyaṣṭirlatā yathā || 36 ||
प्रणयाच्चापि कृष्णं सा बभाषे मत्तकाशिनी ।
क्व यास्यसि मया रुद्धः कान्त तिष्ठ गृहाण माम् ॥ ३७ ॥
praṇayāccāpi kṛṣṇaṃ sā babhāṣe mattakāśinī |
kva yāsyasi mayā ruddhaḥ kānta tiṣṭha gṛhāṇa mām || 37 ||
तौ जातहासावन्योन्यं सतलाक्षेपमव्ययौ ।
वीक्षमाणौ प्रहसितौ कुब्जायाः श्रुतविस्तरौ ॥ ३८ ॥
tau jātahāsāvanyonyaṃ satalākṣepamavyayau |
vīkṣamāṇau prahasitau kubjāyāḥ śrutavistarau || 38 ||
कृष्णस्तु कुब्जां कामार्तां सस्मितं विससर्ज ह ।
ततस्तौ कुब्जया मुक्तौ प्रविष्टौ राजसंसदम् ॥ ३९ ॥
kṛṣṇastu kubjāṃ kāmārtāṃ sasmitaṃ visasarja ha |
tatastau kubjayā muktau praviṣṭau rājasaṃsadam || 39 ||
तावुभौ व्रजसंवृद्धौ गोपवेषविभूषितौ ।
गूढचेष्टाननौ भूत्वा प्रविष्टौ नृपवेश्म तत् ॥ ४० ॥
tāvubhau vrajasaṃvṛddhau gopaveṣavibhūṣitau |
gūḍhaceṣṭānanau bhūtvā praviṣṭau nṛpaveśma tat || 40 ||
धनुःशालां गतौ तत्र बालावपरितर्कितौ ।
हिमवद्वनसम्भूतौ सिंहाविव मदोत्कटौ ॥ ४१ ॥
dhanuḥśālāṃ gatau tatra bālāvaparitarkitau |
himavadvanasambhūtau siṃhāviva madotkaṭau || 41 ||
दिदृक्षन्तौ महत्तत्र धनुरायोगभूषितम् ।
पप्रच्छतुश्च तौ वीरावायुधागारिकं तदा ॥ ४२ ॥
didṛkṣantau mahattatra dhanurāyogabhūṣitam |
papracchatuśca tau vīrāvāyudhāgārikaṃ tadā || 42 ||
भोः कंसधनुषां पाल श्रूयतामावयोर्वचः ।
कतरत्तद् धनुः सौम्य महोऽयं यस्य वर्तते ॥ ४३ ॥
bhoḥ kaṃsadhanuṣāṃ pāla śrūyatāmāvayorvacaḥ |
katarattad dhanuḥ saumya maho'yaṃ yasya vartate || 43 ||
आयोगभूतं कंसस्य दर्शयस्व यदीच्छसि ।
स तयोर्दर्शयामास तद् धनुः स्तम्भसंनिभम् ॥ ४४ ॥
āyogabhūtaṃ kaṃsasya darśayasva yadīcchasi |
sa tayordarśayāmāsa tad dhanuḥ stambhasaṃnibham || 44 ||
अनारोप्यमसम्भेद्यं देवैरपि सवासवैः ।
तद् गृहीत्वा तदा कृष्णस्तोलयामास वीर्यवान् ॥ ४५ ॥
anāropyamasambhedyaṃ devairapi savāsavaiḥ |
tad gṛhītvā tadā kṛṣṇastolayāmāsa vīryavān || 45 ||
दोर्भ्यो कमलपत्राक्षः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
तोलयित्वा यथाकामं तद् धनुर्दैत्यपूजितम् ॥ ४६ ॥
dorbhyo kamalapatrākṣaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā |
tolayitvā yathākāmaṃ tad dhanurdaityapūjitam || 46 ||
आरोपयामास बली नामयामास चासकृत् ।
आनाम्यमानं कृष्णेन प्रकर्षादुरगोपमम् ॥ ४७ ॥
āropayāmāsa balī nāmayāmāsa cāsakṛt |
ānāmyamānaṃ kṛṣṇena prakarṣāduragopamam || 47 ||
द्विधाभूतमभून्मध्ये धनुरायोगभूषितम् ।
भङ्क्त्या तु तद् धनुःश्रेष्ठं कृष्णस्त्वरितविक्रमः ।
निश्चक्राम महावेगः स च संकर्षणो युवा ॥ ४८ ॥
dvidhābhūtamabhūnmadhye dhanurāyogabhūṣitam |
bhaṅktyā tu tad dhanuḥśreṣṭhaṃ kṛṣṇastvaritavikramaḥ |
niścakrāma mahāvegaḥ sa ca saṃkarṣaṇo yuvā || 48 ||
धनुषो भङ्गनादेन वायुनिर्घोषकारिणा ।
चचालान्तःपुरं सर्वं दिशश्चैव पुपूरिरे ॥ ४९ ॥
dhanuṣo bhaṅganādena vāyunirghoṣakāriṇā |
cacālāntaḥpuraṃ sarvaṃ diśaścaiva pupūrire || 49 ||
निर्गम्य त्वायुधागाराज्जग्मतुर्गोपसंनिधौ ।
वेगेनायुधपालस्तु गच्छन् सम्भ्रान्तमानसः ॥ ५० ॥
nirgamya tvāyudhāgārājjagmaturgopasaṃnidhau |
vegenāyudhapālastu gacchan sambhrāntamānasaḥ || 50 ||
समीपं नृपतेर्गत्वा काकोच्छ्वासोऽभ्यभाषत ।
श्रूयतां मम विज्ञाप्यमाश्चर्यं धनुषो गृहे ॥ ५१ ॥
samīpaṃ nṛpatergatvā kākocchvāso'bhyabhāṣata |
śrūyatāṃ mama vijñāpyamāścaryaṃ dhanuṣo gṛhe || 51 ||
निर्वृत्तमस्मिन् काले यज्जगतः सम्भ्रमोपमम् ।
नरौ कस्याप्यसदृशौ शिखाविततमूर्द्धजौ ॥ ५२ ॥
nirvṛttamasmin kāle yajjagataḥ sambhramopamam |
narau kasyāpyasadṛśau śikhāvitatamūrddhajau || 52 ||
नीलपीताम्बरधरौ पीतश्वेतानुलेपनौ ।
तावन्तःपुरमज्ञातौ प्रविष्टौ कामवेषिणौ ॥ ५३ ॥
nīlapītāmbaradharau pītaśvetānulepanau |
tāvantaḥpuramajñātau praviṣṭau kāmaveṣiṇau || 53 ||
देवपुत्रोपमौ वीरौ बालाविव हुताशनौ ।
स्थितौ धनुर्गृहे सौम्यौ सहसा खादिवागतौ ।
मया दृष्टौ परिव्यक्तं रुचिराच्छादनस्रजौ ॥ ५४ ॥
devaputropamau vīrau bālāviva hutāśanau |
sthitau dhanurgṛhe saumyau sahasā khādivāgatau |
mayā dṛṣṭau parivyaktaṃ rucirācchādanasrajau || 54 ||
तयोरेकस्तु पद्माक्षः श्यामः पीताम्बरस्रजः ।
जग्राह तद् धनूरत्नं दुर्ग्राह्यं दैवतैरपि ॥ ५५ ॥
tayorekastu padmākṣaḥ śyāmaḥ pītāmbarasrajaḥ |
jagrāha tad dhanūratnaṃ durgrāhyaṃ daivatairapi || 55 ||
तत् स बालो महच्चापं बलाद् यन्त्रमिवायसम् ।
आरोपयित्वा वेगेन नामयामास लीलया ॥ ५६ ॥
tat sa bālo mahaccāpaṃ balād yantramivāyasam |
āropayitvā vegena nāmayāmāsa līlayā || 56 ||
आकृष्यमाणं तत् तेन विबाणं बाहुशालिना ।
मुष्टिदेशे विकूजित्वा द्विधाभूतमभज्यत ॥ ५७ ॥
ākṛṣyamāṇaṃ tat tena vibāṇaṃ bāhuśālinā |
muṣṭideśe vikūjitvā dvidhābhūtamabhajyata || 57 ||
ततः प्रचलिता भूमिर्नैव भाति च भास्करः ।
धनुषो भङ्गनादेन भ्रमतीव नभस्तलम् ॥ ५८ ॥
tataḥ pracalitā bhūmirnaiva bhāti ca bhāskaraḥ |
dhanuṣo bhaṅganādena bhramatīva nabhastalam || 58 ||
तदद्भुतं महद् दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः ।
भयाद् भयदशत्रुभ्यस्तदिहाख्यातुमागतः ॥ ५९ ॥
tadadbhutaṃ mahad dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ |
bhayād bhayadaśatrubhyastadihākhyātumāgataḥ || 59 ||
न जानामि महाराज कौ तावमितविक्रमौ ।
एकः कैलाससंकाश एकोऽञ्जनगिरिप्रभः ॥ ६० ॥
na jānāmi mahārāja kau tāvamitavikramau |
ekaḥ kailāsasaṃkāśa eko'ñjanagiriprabhaḥ || 60 ||
स तु तञ्चापरत्नं वै भङ्क्त्वा स्तम्भमिव द्विपः ।
निष्पपातानिलगतिः सानुगोऽमितविक्रमः ।
अगमत्तं द्विधा कृत्वा न जाने कोऽप्यसौ नृप ॥ ६१ ॥
sa tu tañcāparatnaṃ vai bhaṅktvā stambhamiva dvipaḥ |
niṣpapātānilagatiḥ sānugo'mitavikramaḥ |
agamattaṃ dvidhā kṛtvā na jāne ko'pyasau nṛpa || 61 ||
श्रुत्वैव धनुषो भङ्गं कंसो विदितविस्तरः ।
विसृज्यायुधपालं वै प्रविवेश गृहोत्तमम् ॥ ६२ ॥
śrutvaiva dhanuṣo bhaṅgaṃ kaṃso viditavistaraḥ |
visṛjyāyudhapālaṃ vai praviveśa gṛhottamam || 62 ||
← Vishnu Parva, Adhyaya 26 Ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ Vishnu Parva, Adhyaya 28 → Aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).