Skip to content

विष्णुपर्व · अध्यायः २७

Saptaviṃśo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

62 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

सप्तविंशोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । ते तु युङ्क्त्वा रथवरं सर्व एवामितौजसः । कृष्णेन सहिताः प्रायंस्तथा संकर्षणेन च ॥ १ ॥

saptaviṃśo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | te tu yuṅktvā rathavaraṃ sarva evāmitaujasaḥ | kṛṣṇena sahitāḥ prāyaṃstathā saṃkarṣaṇena ca || 1 ||

Report an error

आसेदुस्ते पुरीं रम्यां मथुरां कंसपालिताम् । विविशुस्ते पुरीं रम्यां काले रक्तदिवाकरे ॥ २ ॥

āseduste purīṃ ramyāṃ mathurāṃ kaṃsapālitām | viviśuste purīṃ ramyāṃ kāle raktadivākare || 2 ||

Report an error

तौ तु स्वभवनं वीरौ कृष्णसंकर्षणावुभौ । प्रवेशितौ बुद्धिमता ह्यक्रूरेणार्कवर्चसौ ॥ ३ ॥

tau tu svabhavanaṃ vīrau kṛṣṇasaṃkarṣaṇāvubhau | praveśitau buddhimatā hyakrūreṇārkavarcasau || 3 ||

Report an error

तावाह वरवर्णाभौ भीतो दानपतिस्तदा । त्यक्तव्या तात गमने वसुदेवगृहे स्पृहा ॥ ४ ॥

tāvāha varavarṇābhau bhīto dānapatistadā | tyaktavyā tāta gamane vasudevagṛhe spṛhā || 4 ||

Report an error

युवयोर्हि कृते वृद्धः कंसेन स निरस्यते । भर्त्स्यते च दिवा रात्रौ नेह स्थातव्यमित्यपि ॥ ५ ॥

yuvayorhi kṛte vṛddhaḥ kaṃsena sa nirasyate | bhartsyate ca divā rātrau neha sthātavyamityapi || 5 ||

Report an error

तद् युवाभ्यां हि कर्तव्यं पित्रर्थं सुखमुत्तमम् । यथा सुखमवाप्नोति तद् वै कार्यं हितान्वितम् ॥ ६ ॥

tad yuvābhyāṃ hi kartavyaṃ pitrarthaṃ sukhamuttamam | yathā sukhamavāpnoti tad vai kāryaṃ hitānvitam || 6 ||

Report an error

तमुवाच ततः कृष्णो यास्यावावामतर्कितौ । प्रेक्षन्तौ मथुरां वीर राजमार्गं च धार्मिक । तस्यैव तु गृहं साधो गच्छावो यदि मन्यसे ॥ ७ ॥

tamuvāca tataḥ kṛṣṇo yāsyāvāvāmatarkitau | prekṣantau mathurāṃ vīra rājamārgaṃ ca dhārmika | tasyaiva tu gṛhaṃ sādho gacchāvo yadi manyase || 7 ||

Report an error

वैशम्पायन उवाच । अक्रूरोऽपि नमस्कृत्य मनसा कृष्णमव्ययम् । जगाम कंसपार्श्वं तु प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ ८ ॥

vaiśampāyana uvāca | akrūro'pi namaskṛtya manasā kṛṣṇamavyayam | jagāma kaṃsapārśvaṃ tu prahṛṣṭenāntarātmanā || 8 ||

Report an error

अनुशिष्टौ च तौ वीरौ प्रस्थितौ प्रेक्षकावुभौ । आलानाभ्यामिवोन्मुक्तौ कुञ्जरौ युद्धकाङ्क्षिणौ ॥ ९ ॥

anuśiṣṭau ca tau vīrau prasthitau prekṣakāvubhau | ālānābhyāmivonmuktau kuñjarau yuddhakāṅkṣiṇau || 9 ||

Report an error

तौ तु मार्गगतं दृष्ट्वा रजकं रङ्गकारकम् । अयाचेतां ततस्तौ तु वासांसि रुचिराणि वै ॥ १० ॥

tau tu mārgagataṃ dṛṣṭvā rajakaṃ raṅgakārakam | ayācetāṃ tatastau tu vāsāṃsi rucirāṇi vai || 10 ||

Report an error

रजकः स तु तौ प्राह युवां कस्य वनेचरौ । राजवासांसि यौ मौढ्याद् याचेथां निर्भयावुभौ ॥ ११ ॥

rajakaḥ sa tu tau prāha yuvāṃ kasya vanecarau | rājavāsāṃsi yau mauḍhyād yācethāṃ nirbhayāvubhau || 11 ||

Report an error

अहं कंसस्य वासांसि नानादेशोद्भवानि वै । कामरागाणि शतशो रञ्जयामि विशेषतः ॥ १२ ॥

ahaṃ kaṃsasya vāsāṃsi nānādeśodbhavāni vai | kāmarāgāṇi śataśo rañjayāmi viśeṣataḥ || 12 ||

Report an error

युवां कस्य वने जातौ मृगैः सह विवर्द्धितौ । जातरागाविदं दृष्ट्वा रक्तमाच्छादनं बहु ॥ १३ ॥

yuvāṃ kasya vane jātau mṛgaiḥ saha vivarddhitau | jātarāgāvidaṃ dṛṣṭvā raktamācchādanaṃ bahu || 13 ||

Report an error

अहो वां जीवितं त्यक्तं यौ भवन्ताविहागतौ । मूर्खौ प्राकृतविज्ञानौ वासो याचितुमिच्छतः ॥ १४ ॥

aho vāṃ jīvitaṃ tyaktaṃ yau bhavantāvihāgatau | mūrkhau prākṛtavijñānau vāso yācitumicchataḥ || 14 ||

Report an error

तस्मै चुकोप वै कृष्णो रजकायाल्पमेधसे । प्राप्तारिष्टाय मूर्खाय सृजते वाङ्मयं विषम् ॥ १५ ॥

tasmai cukopa vai kṛṣṇo rajakāyālpamedhase | prāptāriṣṭāya mūrkhāya sṛjate vāṅmayaṃ viṣam || 15 ||

Report an error

तलेनाशनिकल्पेन स तं मूर्द्धन्यताडयत् । स गतासुः पपातोर्व्यां रजको व्यस्तमस्तकः ॥ १६ ॥

talenāśanikalpena sa taṃ mūrddhanyatāḍayat | sa gatāsuḥ papātorvyāṃ rajako vyastamastakaḥ || 16 ||

Report an error

तं हतं परिदेवन्त्यो भार्यास्तस्य विचुक्रुशुः । त्वरितं मुक्तकेशश्च जग्मुः कंसनिवेशनम् ॥ १७ ॥

taṃ hataṃ paridevantyo bhāryāstasya vicukruśuḥ | tvaritaṃ muktakeśaśca jagmuḥ kaṃsaniveśanam || 17 ||

Report an error

तावप्युभौ सुवसनौ जग्मतुर्माल्यकारणात् । वीथीमाल्यापणानां वै गन्धाघ्रातौ द्विपाविव ॥ १८ ॥

tāvapyubhau suvasanau jagmaturmālyakāraṇāt | vīthīmālyāpaṇānāṃ vai gandhāghrātau dvipāviva || 18 ||

Report an error

गुणको नाम तत्रासीन्माल्यवृत्तिः प्रियंवदः । प्रभूतमाल्यापणवाँल्लक्ष्मीवान् प्रियदर्शनः ॥ १९ ॥

guṇako nāma tatrāsīnmālyavṛttiḥ priyaṃvadaḥ | prabhūtamālyāpaṇavā~llakṣmīvān priyadarśanaḥ || 19 ||

Report an error

तं कृष्णः श्लक्ष्णया वाचा माल्यार्थमभिसृष्टया । देहीत्युवाच तत्काले मालाकारमकातरम् ॥ २० ॥

taṃ kṛṣṇaḥ ślakṣṇayā vācā mālyārthamabhisṛṣṭayā | dehītyuvāca tatkāle mālākāramakātaram || 20 ||

Report an error

ताभ्यां प्रीतो ददौ माल्यं प्रभूतं माल्यजीवनः । भवतोः स्वमिदं चेति प्रोवाच प्रियदर्शनौ ॥ २१ ॥

tābhyāṃ prīto dadau mālyaṃ prabhūtaṃ mālyajīvanaḥ | bhavatoḥ svamidaṃ ceti provāca priyadarśanau || 21 ||

Report an error

प्रीतः सुमनसा कृष्णो गुणकाय वरं ददौ । श्रीस्त्वां मत्सम्भवा सौम्य घनौघैरभिपत्स्यते ॥ २२ ॥

prītaḥ sumanasā kṛṣṇo guṇakāya varaṃ dadau | śrīstvāṃ matsambhavā saumya ghanaughairabhipatsyate || 22 ||

Report an error

स लब्ध्वा वरमव्यग्रो माल्यवृत्तिरधोमुखः । कृष्णस्य पतितो मूर्ध्ना प्रतिजग्राह तं वरम् ॥ २३ ॥

sa labdhvā varamavyagro mālyavṛttiradhomukhaḥ | kṛṣṇasya patito mūrdhnā pratijagrāha taṃ varam || 23 ||

Report an error

यक्षाविमाविति तदा स मेने माल्यजीवकः । स भृशं भयसंविग्नो नोत्तरं प्रत्यपद्यत ॥ २४ ॥

yakṣāvimāviti tadā sa mene mālyajīvakaḥ | sa bhṛśaṃ bhayasaṃvigno nottaraṃ pratyapadyata || 24 ||

Report an error

वसुदेवसुतौ तौ च राजमार्गगतावुभौ । कुब्जां ददृशतुर्भूयः सानुलेपनभाजनाम् ॥ २५ ॥

vasudevasutau tau ca rājamārgagatāvubhau | kubjāṃ dadṛśaturbhūyaḥ sānulepanabhājanām || 25 ||

Report an error

तामाह कृष्णः कुब्जेति कस्येदमनुलेपनम् । नयस्यम्बुजपत्राक्षि क्षिप्रमाख्यातुमर्हसि ॥ २६ ॥

tāmāha kṛṣṇaḥ kubjeti kasyedamanulepanam | nayasyambujapatrākṣi kṣipramākhyātumarhasi || 26 ||

Report an error

सस्मिता सम्मुखी भूत्वा प्रत्युवाचाम्बुजेक्षणम् । कृष्णं जलदगम्भीरं विद्युत्कुटिलगामिनी ॥ २७ ॥

sasmitā sammukhī bhūtvā pratyuvācāmbujekṣaṇam | kṛṣṇaṃ jaladagambhīraṃ vidyutkuṭilagāminī || 27 ||

Report an error

राज्ञः स्नानगृहं यामि तद् गृहाणानुलेपनम् । दृष्ट्वैव त्वारविन्दाक्ष विस्मितास्मि वरानन ॥ २८ ॥

rājñaḥ snānagṛhaṃ yāmi tad gṛhāṇānulepanam | dṛṣṭvaiva tvāravindākṣa vismitāsmi varānana || 28 ||

Report an error

यत्त्वमिच्छसि मे वीर त्वं गृहाणानुलेपनम् । स्थितास्म्यागच्छ भद्रं ते हृदयस्यासि मे प्रियः ॥ २९ ॥

yattvamicchasi me vīra tvaṃ gṛhāṇānulepanam | sthitāsmyāgaccha bhadraṃ te hṛdayasyāsi me priyaḥ || 29 ||

Report an error

कुतश्चागम्यते सौम्य यन्मां त्वं नावबुध्यसे । महाराजस्य दयितां नियुक्तामनुलेपने ॥ ३० ॥

kutaścāgamyate saumya yanmāṃ tvaṃ nāvabudhyase | mahārājasya dayitāṃ niyuktāmanulepane || 30 ||

Report an error

तामुवाच हसन्तीं तु कृष्णः कुब्जामवस्थिताम् । आवयोर्गात्रसदृशं दीयतामनुलेपनम् ॥ ३१ ॥

tāmuvāca hasantīṃ tu kṛṣṇaḥ kubjāmavasthitām | āvayorgātrasadṛśaṃ dīyatāmanulepanam || 31 ||

Report an error

वयं हि देशातिथयो मल्लाः प्राप्ता वरानने । द्रष्टुं धनुर्महद् दिव्यं राष्ट्रे चैव महर्द्धिमत् ॥ ३२ ॥

vayaṃ hi deśātithayo mallāḥ prāptā varānane | draṣṭuṃ dhanurmahad divyaṃ rāṣṭre caiva maharddhimat || 32 ||

Report an error

प्रत्युवाचाथ सा कृष्णं प्रियोऽसि मम दर्शने । राजार्हमिदमव्यग्रं तद् गृहाणानुलेपनम् ॥ ३३ ॥

pratyuvācātha sā kṛṣṇaṃ priyo'si mama darśane | rājārhamidamavyagraṃ tad gṛhāṇānulepanam || 33 ||

Report an error

तावुभावनुलिप्ताङ्गौ चारुगात्रौ विरेजतुः । तीर्थगौ पङ्कदिग्धाङ्गौ यमुनायां यथा वृषौ ॥ ३४ ॥

tāvubhāvanuliptāṅgau cārugātrau virejatuḥ | tīrthagau paṅkadigdhāṅgau yamunāyāṃ yathā vṛṣau || 34 ||

Report an error

तां च कुब्जां स्थगोर्मध्ये द्व्यङ्गुलेनाग्रपाणिना । शनैः सम्पीडयामास कृष्णो लीलाविधानवित् ॥ ३५ ॥

tāṃ ca kubjāṃ sthagormadhye dvyaṅgulenāgrapāṇinā | śanaiḥ sampīḍayāmāsa kṛṣṇo līlāvidhānavit || 35 ||

Report an error

सा च मग्नं स्थगुं मत्वा स्वायताङ्गी शुचिस्मिता । जहासोच्चैः स्तनतटी ऋजुयष्टिर्लता यथा ॥ ३६ ॥

sā ca magnaṃ sthaguṃ matvā svāyatāṅgī śucismitā | jahāsoccaiḥ stanataṭī ṛjuyaṣṭirlatā yathā || 36 ||

Report an error

प्रणयाच्चापि कृष्णं सा बभाषे मत्तकाशिनी । क्व यास्यसि मया रुद्धः कान्त तिष्ठ गृहाण माम् ॥ ३७ ॥

praṇayāccāpi kṛṣṇaṃ sā babhāṣe mattakāśinī | kva yāsyasi mayā ruddhaḥ kānta tiṣṭha gṛhāṇa mām || 37 ||

Report an error

तौ जातहासावन्योन्यं सतलाक्षेपमव्ययौ । वीक्षमाणौ प्रहसितौ कुब्जायाः श्रुतविस्तरौ ॥ ३८ ॥

tau jātahāsāvanyonyaṃ satalākṣepamavyayau | vīkṣamāṇau prahasitau kubjāyāḥ śrutavistarau || 38 ||

Report an error

कृष्णस्तु कुब्जां कामार्तां सस्मितं विससर्ज ह । ततस्तौ कुब्जया मुक्तौ प्रविष्टौ राजसंसदम् ॥ ३९ ॥

kṛṣṇastu kubjāṃ kāmārtāṃ sasmitaṃ visasarja ha | tatastau kubjayā muktau praviṣṭau rājasaṃsadam || 39 ||

Report an error

तावुभौ व्रजसंवृद्धौ गोपवेषविभूषितौ । गूढचेष्टाननौ भूत्वा प्रविष्टौ नृपवेश्म तत् ॥ ४० ॥

tāvubhau vrajasaṃvṛddhau gopaveṣavibhūṣitau | gūḍhaceṣṭānanau bhūtvā praviṣṭau nṛpaveśma tat || 40 ||

Report an error

धनुःशालां गतौ तत्र बालावपरितर्कितौ । हिमवद्वनसम्भूतौ सिंहाविव मदोत्कटौ ॥ ४१ ॥

dhanuḥśālāṃ gatau tatra bālāvaparitarkitau | himavadvanasambhūtau siṃhāviva madotkaṭau || 41 ||

Report an error

दिदृक्षन्तौ महत्तत्र धनुरायोगभूषितम् । पप्रच्छतुश्च तौ वीरावायुधागारिकं तदा ॥ ४२ ॥

didṛkṣantau mahattatra dhanurāyogabhūṣitam | papracchatuśca tau vīrāvāyudhāgārikaṃ tadā || 42 ||

Report an error

भोः कंसधनुषां पाल श्रूयतामावयोर्वचः । कतरत्तद् धनुः सौम्य महोऽयं यस्य वर्तते ॥ ४३ ॥

bhoḥ kaṃsadhanuṣāṃ pāla śrūyatāmāvayorvacaḥ | katarattad dhanuḥ saumya maho'yaṃ yasya vartate || 43 ||

Report an error

आयोगभूतं कंसस्य दर्शयस्व यदीच्छसि । स तयोर्दर्शयामास तद् धनुः स्तम्भसंनिभम् ॥ ४४ ॥

āyogabhūtaṃ kaṃsasya darśayasva yadīcchasi | sa tayordarśayāmāsa tad dhanuḥ stambhasaṃnibham || 44 ||

Report an error

अनारोप्यमसम्भेद्यं देवैरपि सवासवैः । तद् गृहीत्वा तदा कृष्णस्तोलयामास वीर्यवान् ॥ ४५ ॥

anāropyamasambhedyaṃ devairapi savāsavaiḥ | tad gṛhītvā tadā kṛṣṇastolayāmāsa vīryavān || 45 ||

Report an error

दोर्भ्यो कमलपत्राक्षः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । तोलयित्वा यथाकामं तद् धनुर्दैत्यपूजितम् ॥ ४६ ॥

dorbhyo kamalapatrākṣaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā | tolayitvā yathākāmaṃ tad dhanurdaityapūjitam || 46 ||

Report an error

आरोपयामास बली नामयामास चासकृत् । आनाम्यमानं कृष्णेन प्रकर्षादुरगोपमम् ॥ ४७ ॥

āropayāmāsa balī nāmayāmāsa cāsakṛt | ānāmyamānaṃ kṛṣṇena prakarṣāduragopamam || 47 ||

Report an error

द्विधाभूतमभून्मध्ये धनुरायोगभूषितम् । भङ्क्त्या तु तद् धनुःश्रेष्ठं कृष्णस्त्वरितविक्रमः । निश्चक्राम महावेगः स च संकर्षणो युवा ॥ ४८ ॥

dvidhābhūtamabhūnmadhye dhanurāyogabhūṣitam | bhaṅktyā tu tad dhanuḥśreṣṭhaṃ kṛṣṇastvaritavikramaḥ | niścakrāma mahāvegaḥ sa ca saṃkarṣaṇo yuvā || 48 ||

Report an error

धनुषो भङ्गनादेन वायुनिर्घोषकारिणा । चचालान्तःपुरं सर्वं दिशश्चैव पुपूरिरे ॥ ४९ ॥

dhanuṣo bhaṅganādena vāyunirghoṣakāriṇā | cacālāntaḥpuraṃ sarvaṃ diśaścaiva pupūrire || 49 ||

Report an error

निर्गम्य त्वायुधागाराज्जग्मतुर्गोपसंनिधौ । वेगेनायुधपालस्तु गच्छन् सम्भ्रान्तमानसः ॥ ५० ॥

nirgamya tvāyudhāgārājjagmaturgopasaṃnidhau | vegenāyudhapālastu gacchan sambhrāntamānasaḥ || 50 ||

Report an error

समीपं नृपतेर्गत्वा काकोच्छ्वासोऽभ्यभाषत । श्रूयतां मम विज्ञाप्यमाश्चर्यं धनुषो गृहे ॥ ५१ ॥

samīpaṃ nṛpatergatvā kākocchvāso'bhyabhāṣata | śrūyatāṃ mama vijñāpyamāścaryaṃ dhanuṣo gṛhe || 51 ||

Report an error

निर्वृत्तमस्मिन् काले यज्जगतः सम्भ्रमोपमम् । नरौ कस्याप्यसदृशौ शिखाविततमूर्द्धजौ ॥ ५२ ॥

nirvṛttamasmin kāle yajjagataḥ sambhramopamam | narau kasyāpyasadṛśau śikhāvitatamūrddhajau || 52 ||

Report an error

नीलपीताम्बरधरौ पीतश्वेतानुलेपनौ । तावन्तःपुरमज्ञातौ प्रविष्टौ कामवेषिणौ ॥ ५३ ॥

nīlapītāmbaradharau pītaśvetānulepanau | tāvantaḥpuramajñātau praviṣṭau kāmaveṣiṇau || 53 ||

Report an error

देवपुत्रोपमौ वीरौ बालाविव हुताशनौ । स्थितौ धनुर्गृहे सौम्यौ सहसा खादिवागतौ । मया दृष्टौ परिव्यक्तं रुचिराच्छादनस्रजौ ॥ ५४ ॥

devaputropamau vīrau bālāviva hutāśanau | sthitau dhanurgṛhe saumyau sahasā khādivāgatau | mayā dṛṣṭau parivyaktaṃ rucirācchādanasrajau || 54 ||

Report an error

तयोरेकस्तु पद्माक्षः श्यामः पीताम्बरस्रजः । जग्राह तद् धनूरत्नं दुर्ग्राह्यं दैवतैरपि ॥ ५५ ॥

tayorekastu padmākṣaḥ śyāmaḥ pītāmbarasrajaḥ | jagrāha tad dhanūratnaṃ durgrāhyaṃ daivatairapi || 55 ||

Report an error

तत् स बालो महच्चापं बलाद् यन्त्रमिवायसम् । आरोपयित्वा वेगेन नामयामास लीलया ॥ ५६ ॥

tat sa bālo mahaccāpaṃ balād yantramivāyasam | āropayitvā vegena nāmayāmāsa līlayā || 56 ||

Report an error

आकृष्यमाणं तत् तेन विबाणं बाहुशालिना । मुष्टिदेशे विकूजित्वा द्विधाभूतमभज्यत ॥ ५७ ॥

ākṛṣyamāṇaṃ tat tena vibāṇaṃ bāhuśālinā | muṣṭideśe vikūjitvā dvidhābhūtamabhajyata || 57 ||

Report an error

ततः प्रचलिता भूमिर्नैव भाति च भास्करः । धनुषो भङ्गनादेन भ्रमतीव नभस्तलम् ॥ ५८ ॥

tataḥ pracalitā bhūmirnaiva bhāti ca bhāskaraḥ | dhanuṣo bhaṅganādena bhramatīva nabhastalam || 58 ||

Report an error

तदद्भुतं महद् दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः । भयाद् भयदशत्रुभ्यस्तदिहाख्यातुमागतः ॥ ५९ ॥

tadadbhutaṃ mahad dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ | bhayād bhayadaśatrubhyastadihākhyātumāgataḥ || 59 ||

Report an error

न जानामि महाराज कौ तावमितविक्रमौ । एकः कैलाससंकाश एकोऽञ्जनगिरिप्रभः ॥ ६० ॥

na jānāmi mahārāja kau tāvamitavikramau | ekaḥ kailāsasaṃkāśa eko'ñjanagiriprabhaḥ || 60 ||

Report an error

स तु तञ्चापरत्नं वै भङ्क्त्वा स्तम्भमिव द्विपः । निष्पपातानिलगतिः सानुगोऽमितविक्रमः । अगमत्तं द्विधा कृत्वा न जाने कोऽप्यसौ नृप ॥ ६१ ॥

sa tu tañcāparatnaṃ vai bhaṅktvā stambhamiva dvipaḥ | niṣpapātānilagatiḥ sānugo'mitavikramaḥ | agamattaṃ dvidhā kṛtvā na jāne ko'pyasau nṛpa || 61 ||

Report an error

श्रुत्वैव धनुषो भङ्गं कंसो विदितविस्तरः । विसृज्यायुधपालं वै प्रविवेश गृहोत्तमम् ॥ ६२ ॥

śrutvaiva dhanuṣo bhaṅgaṃ kaṃso viditavistaraḥ | visṛjyāyudhapālaṃ vai praviveśa gṛhottamam || 62 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).