Skip to content

विष्णुपर्व · अध्यायः २८

Aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ

A chapter of the Harivamsha.

118 versesSanskrit with transliteration

The child Krishna among the cowherds of Vraja.

अष्टाविंशोऽध्यायः । वैशम्पायन उवाच । स चिन्तयित्वा धनुषो भङ्गं भोजविवर्धनः । बभूव विमना राजा चिन्तयन् भृशदुःखितः ॥ १ ॥

aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ | vaiśampāyana uvāca | sa cintayitvā dhanuṣo bhaṅgaṃ bhojavivardhanaḥ | babhūva vimanā rājā cintayan bhṛśaduḥkhitaḥ || 1 ||

Report an error

कथं बालो विगतभीरवमत्य महाबलम् । प्रेक्ष्यमाणस्तु पुरुषैर्धनुर्भङ्क्त्वा विनिर्गतः ॥ २ ॥

kathaṃ bālo vigatabhīravamatya mahābalam | prekṣyamāṇastu puruṣairdhanurbhaṅktvā vinirgataḥ || 2 ||

Report an error

यस्यार्थे दारुणं कर्म कृतं लोकविगर्हितम् । पितृष्वस्रात्मजान् वीरान्षडेवाहं न्यपोथयम् ॥ ३ ॥

yasyārthe dāruṇaṃ karma kṛtaṃ lokavigarhitam | pitṛṣvasrātmajān vīrānṣaḍevāhaṃ nyapothayam || 3 ||

Report an error

दैवं पुरुषकारेण न शक्यमतिवर्तितुम् । नारदोक्तं च वचनं नूनं मह्यमुपस्थितम् ॥ ४ ॥

daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyamativartitum | nāradoktaṃ ca vacanaṃ nūnaṃ mahyamupasthitam || 4 ||

Report an error

एवं राजा विचिन्त्याथ निष्क्रम्य स्वगृहोत्तमात् । प्रेक्षागारं जगामाशु मञ्चानामवलोककः ॥ ५ ॥

evaṃ rājā vicintyātha niṣkramya svagṛhottamāt | prekṣāgāraṃ jagāmāśu mañcānāmavalokakaḥ || 5 ||

Report an error

स दृष्ट्वा सर्वनिर्युक्तं प्रेक्षागारं नृपोत्तमः । श्रेणीनां दृढनिर्युक्तैर्मञ्चवाटैर्निरन्तरम् ॥ ६ ॥

sa dṛṣṭvā sarvaniryuktaṃ prekṣāgāraṃ nṛpottamaḥ | śreṇīnāṃ dṛḍhaniryuktairmañcavāṭairnirantaram || 6 ||

Report an error

सोत्तमागारयुक्ताभिर्वलभीभिर्विभूषितम् । छदीभिः सम्प्रवृद्धाभिरेकस्तम्भैर्विभूषितम् ॥ ७ ॥

sottamāgārayuktābhirvalabhībhirvibhūṣitam | chadībhiḥ sampravṛddhābhirekastambhairvibhūṣitam || 7 ||

Report an error

सर्वतः सारनिर्व्यूहं स्वायतं सुप्रतिष्ठितम् । उदग्राक्लिष्टसुक्लिष्टमञ्चारोहणमुत्तमम् ॥ ८ ॥

sarvataḥ sāranirvyūhaṃ svāyataṃ supratiṣṭhitam | udagrākliṣṭasukliṣṭamañcārohaṇamuttamam || 8 ||

Report an error

नृपासनपरिक्षिप्तं संचारपथसंकुलम् । छन्नं तद् वेदिकाभिश्च मानुषौघभरक्षमम् ॥ ९ ॥

nṛpāsanaparikṣiptaṃ saṃcārapathasaṃkulam | channaṃ tad vedikābhiśca mānuṣaughabharakṣamam || 9 ||

Report an error

स टष्ट्वा भूषितं रङ्गमाज्ञापयत बुद्धिमान् । श्वः सचित्राः समाल्याश्च सपताकास्तथैव च ॥ १० ॥

sa ṭaṣṭvā bhūṣitaṃ raṅgamājñāpayata buddhimān | śvaḥ sacitrāḥ samālyāśca sapatākāstathaiva ca || 10 ||

Report an error

सुवासिता वपुष्मन्त उपनीतोत्तरच्छदाः । क्रियन्तां मञ्चवाटाश्च वलभ्यो वीथयस्तथा ॥ ११ ॥

suvāsitā vapuṣmanta upanītottaracchadāḥ | kriyantāṃ mañcavāṭāśca valabhyo vīthayastathā || 11 ||

Report an error

रङ्गवाटे करीषस्य कल्प्यन्तां राशयोऽव्ययाः । पटास्तरणशोभाश्च वलयश्चानुरूपतः ॥ १२ ॥

raṅgavāṭe karīṣasya kalpyantāṃ rāśayo'vyayāḥ | paṭāstaraṇaśobhāśca valayaścānurūpataḥ || 12 ||

Report an error

स्थाप्यन्तां सुनिखाताश्च पानकुम्भा यथाक्रमम् । उदभारसहाः सर्वे सकाञ्चनघटोत्तमाः ॥ १३ ॥

sthāpyantāṃ sunikhātāśca pānakumbhā yathākramam | udabhārasahāḥ sarve sakāñcanaghaṭottamāḥ || 13 ||

Report an error

वलयश्चोपकल्प्यन्तां कषायाश्चैव कुम्भशः । प्राश्निकाश्च निमन्त्र्यन्तां श्रेण्यश्च सपुरोगमाः ॥ १४ ॥

valayaścopakalpyantāṃ kaṣāyāścaiva kumbhaśaḥ | prāśnikāśca nimantryantāṃ śreṇyaśca sapurogamāḥ || 14 ||

Report an error

आज्ञा च देया मल्लानां प्रेक्षकाणां तथैव च । समाजे मञ्चशोभाश्च कल्प्यन्तां सूपकल्पिताः ॥ १५ ॥

ājñā ca deyā mallānāṃ prekṣakāṇāṃ tathaiva ca | samāje mañcaśobhāśca kalpyantāṃ sūpakalpitāḥ || 15 ||

Report an error

एवमाज्ञाप्य राजा स समाजविधिमुत्तमम् । समाजवाटान्निष्क्रम्य विवेश स्वं निवेशनम् ॥ १६ ॥

evamājñāpya rājā sa samājavidhimuttamam | samājavāṭānniṣkramya viveśa svaṃ niveśanam || 16 ||

Report an error

आह्वानं तत्र संचक्रे तस्य मल्लद्वयस्य वै । चाणूरस्याप्रमेयस्य मुष्टिकस्य तथैव च ॥ १७ ॥

āhvānaṃ tatra saṃcakre tasya malladvayasya vai | cāṇūrasyāprameyasya muṣṭikasya tathaiva ca || 17 ||

Report an error

तौ तु मल्लौ महावीर्यौ बलिनौ बाहुशालिनौ । कंसस्याज्ञां पुरस्कृत्य हृष्टौ विविशतुस्तदा ॥ १८ ॥

tau tu mallau mahāvīryau balinau bāhuśālinau | kaṃsasyājñāṃ puraskṛtya hṛṣṭau viviśatustadā || 18 ||

Report an error

तौ समीपगतौ दृष्ट्वा मल्लौ जगति विश्रुतौ । उवाच कंसो नृपतिः सोपन्यासमिदं वचः ॥ १९ ॥

tau samīpagatau dṛṣṭvā mallau jagati viśrutau | uvāca kaṃso nṛpatiḥ sopanyāsamidaṃ vacaḥ || 19 ||

Report an error

भवन्तौ मम विख्यातौ मल्लौ वीरध्वजोच्छ्रितौ । पूजितौ च यथान्यायं सत्कारार्हौ विशेषतः ॥ २० ॥

bhavantau mama vikhyātau mallau vīradhvajocchritau | pūjitau ca yathānyāyaṃ satkārārhau viśeṣataḥ || 20 ||

Report an error

तन्मत्तो यदि सत्कारः स्मर्यते सुकृतानि च । कर्तव्यं मे महत् कर्म भवद्भ्यां स्वेन तेजसा ॥ २१ ॥

tanmatto yadi satkāraḥ smaryate sukṛtāni ca | kartavyaṃ me mahat karma bhavadbhyāṃ svena tejasā || 21 ||

Report an error

। यावेतौ मम संवृद्धौ व्रजे गोपालकावुभौ । संकर्षणश्च कृष्णश्च बालावपि जितश्रमौ ॥ २२ ॥

| yāvetau mama saṃvṛddhau vraje gopālakāvubhau | saṃkarṣaṇaśca kṛṣṇaśca bālāvapi jitaśramau || 22 ||

Report an error

एतौ रङ्गगतौ युद्धे युद्ध्यमानौ वनेचरौ । निपातानन्तरं शीघ्रं हन्तव्यौ नात्र संशयः ॥ २३ ॥

etau raṅgagatau yuddhe yuddhyamānau vanecarau | nipātānantaraṃ śīghraṃ hantavyau nātra saṃśayaḥ || 23 ||

Report an error

बालाविमौ सुचपलावक्रियाविति सर्वथा । नावज्ञा तत्र कर्तव्या कर्तव्यो यत्न एव हि ॥ २४ ॥

bālāvimau sucapalāvakriyāviti sarvathā | nāvajñā tatra kartavyā kartavyo yatna eva hi || 24 ||

Report an error

ताभ्यां युधि निरस्ताभ्यां गोपाभ्यां रङ्गसंनिधौ । आयत्यां च तदात्वे च श्रेयो मम भविष्यति ॥ २५ ॥

tābhyāṃ yudhi nirastābhyāṃ gopābhyāṃ raṅgasaṃnidhau | āyatyāṃ ca tadātve ca śreyo mama bhaviṣyati || 25 ||

Report an error

नृपतेः स्नेहसंयुक्तैर्वचोभिर्हृष्टमानसौ । ऊचतुर्युद्धसम्मत्तौ मल्लौ चाणूरमुष्टिकौ ॥ २६ ॥

nṛpateḥ snehasaṃyuktairvacobhirhṛṣṭamānasau | ūcaturyuddhasammattau mallau cāṇūramuṣṭikau || 26 ||

Report an error

यद्यावयोस्तौ प्रमुखे स्थास्येते गोपकिल्बिषौ । हतावित्येव मन्तव्यौ प्रेतरूपौ तपस्विनौ ॥ २७ ॥

yadyāvayostau pramukhe sthāsyete gopakilbiṣau | hatāvityeva mantavyau pretarūpau tapasvinau || 27 ||

Report an error

यद्यावां प्रतियोत्स्येते तावरिष्टपरिप्लुतौ । आवाभ्यां रोषयुक्ताभ्यां प्रमुखे तौ वनेचरौ ॥ २८ ॥

yadyāvāṃ pratiyotsyete tāvariṣṭapariplutau | āvābhyāṃ roṣayuktābhyāṃ pramukhe tau vanecarau || 28 ||

Report an error

एवं वाग्विषमुत्सृज्य तावुभौ मल्लपुङ्गवौ । अनुज्ञातौ नरेन्द्रेण स्वे गृहे तौ प्रजग्मतुः ॥ २९ ॥

evaṃ vāgviṣamutsṛjya tāvubhau mallapuṅgavau | anujñātau narendreṇa sve gṛhe tau prajagmatuḥ || 29 ||

Report an error

महामात्रं ततः कंसो बभाषे हस्तिजीविनम् । हस्ती कुवलयापीडः समाजद्वारि तिष्ठतु ॥ ३० ॥

mahāmātraṃ tataḥ kaṃso babhāṣe hastijīvinam | hastī kuvalayāpīḍaḥ samājadvāri tiṣṭhatu || 30 ||

Report an error

बलवान् मदलोलाक्षश्चपलः क्रोधनो नृषु । दानोत्कटकटश्चण्डः प्रतिवारणरोषणः ॥ ३१ ॥

balavān madalolākṣaścapalaḥ krodhano nṛṣu | dānotkaṭakaṭaścaṇḍaḥ prativāraṇaroṣaṇaḥ || 31 ||

Report an error

स संनोदयितव्यस्ते तावुद्दिश्य वनौकसौ । वसुदेवसुतौ वीरौ यथा स्यातां गतायुषौ ॥ ३२ ॥

sa saṃnodayitavyaste tāvuddiśya vanaukasau | vasudevasutau vīrau yathā syātāṃ gatāyuṣau || 32 ||

Report an error

त्वया चैव गजेन्द्रेण यदि तौ गोष्ठजीविनौ । भवेतां पतितौ रङ्गे पश्येयमहमुत्कटौ ॥ ३३ ॥

tvayā caiva gajendreṇa yadi tau goṣṭhajīvinau | bhavetāṃ patitau raṅge paśyeyamahamutkaṭau || 33 ||

Report an error

ततस्तौ पतितौ दृष्ट्वा वसुदेवः सबान्धवः । छिन्नमूलो निरालम्बः सभार्यो विनशिष्यति ॥ ३४ ॥

tatastau patitau dṛṣṭvā vasudevaḥ sabāndhavaḥ | chinnamūlo nirālambaḥ sabhāryo vinaśiṣyati || 34 ||

Report an error

ये चेमे यादवा मूर्खाः सर्वे कृष्णपरायणाः । विनशिष्यन्ति च्छिन्नाशा दृष्ट्वा कृष्णं निपातितम् ॥ ३५ ॥

ye ceme yādavā mūrkhāḥ sarve kṛṣṇaparāyaṇāḥ | vinaśiṣyanti cchinnāśā dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ nipātitam || 35 ||

Report an error

एतौ हत्वा गजेन्द्रेण मल्लैर्वा स्वयमेव वा । पुरीं निर्यादवीं कृत्वा विचरिष्याम्यहं सुखी । करके मैं सुखपूर्वक विचरूँगा ॥ ३६ ॥

etau hatvā gajendreṇa mallairvā svayameva vā | purīṃ niryādavīṃ kṛtvā vicariṣyāmyahaṃ sukhī | karake maiṃ sukhapūrvaka vicarū~gā || 36 ||

Report an error

पिता हि मे परित्यक्तो यादवानां कुलोद्वहः । शेषाश्च मे परित्यक्ता यादवाः कृष्णपक्षिणः ॥ ३७ ॥

pitā hi me parityakto yādavānāṃ kulodvahaḥ | śeṣāśca me parityaktā yādavāḥ kṛṣṇapakṣiṇaḥ || 37 ||

Report an error

न चाहमुग्रसेनेन जातः किल सुतार्थिना । मानुषेणाल्पवीर्येण यथा मामाह नारदः ॥ ३८ ॥

na cāhamugrasenena jātaḥ kila sutārthinā | mānuṣeṇālpavīryeṇa yathā māmāha nāradaḥ || 38 ||

Report an error

महामात्र उवाच । कथमुक्तं नारदेन राजन् देवर्षिणा पुरा । आश्चर्यमेतत् कथितं त्वत्तः श्रुतमरिंदम ॥ ३९ ॥

mahāmātra uvāca | kathamuktaṃ nāradena rājan devarṣiṇā purā | āścaryametat kathitaṃ tvattaḥ śrutamariṃdama || 39 ||

Report an error

कथमन्येन जातस्त्वमुग्रसेनात् पितुर्विना । तव मात्रा कथं राजन् कृतं कर्मेदमीदृशम् ॥ ४० ॥

kathamanyena jātastvamugrasenāt piturvinā | tava mātrā kathaṃ rājan kṛtaṃ karmedamīdṛśam || 40 ||

Report an error

अन्यापि प्राकृता नारी न कुर्याच्च जुगुप्सितम् । विस्तरं श्रोतुमिच्छामि ह्येतत् कौतूहलं हि मे ॥ ४१ ॥

anyāpi prākṛtā nārī na kuryācca jugupsitam | vistaraṃ śrotumicchāmi hyetat kautūhalaṃ hi me || 41 ||

Report an error

कंस उवाच । यथा कथितवान् विप्रो महर्षिर्नारदः प्रभुः । तथाहं सम्प्रवक्ष्यामि यदि तै श्रवणे मतिः ॥ ४२ ॥

kaṃsa uvāca | yathā kathitavān vipro maharṣirnāradaḥ prabhuḥ | tathāhaṃ sampravakṣyāmi yadi tai śravaṇe matiḥ || 42 ||

Report an error

आगतः शक्रसदनात् स वै शक्रसखो मुनिः । चन्द्रांशुशुक्लवसनो जटामण्डलमुद्वहन् ॥ ४३ ॥

āgataḥ śakrasadanāt sa vai śakrasakho muniḥ | candrāṃśuśuklavasano jaṭāmaṇḍalamudvahan || 43 ||

Report an error

कृष्णाजिनोत्तरीयेण रुक्मयज्ञोपवीतवान् । दण्डी कमण्डलुधरः प्रजापतिरिवापरः ॥ ४४ ॥

kṛṣṇājinottarīyeṇa rukmayajñopavītavān | daṇḍī kamaṇḍaludharaḥ prajāpatirivāparaḥ || 44 ||

Report an error

गाता चतुर्णां वेदानां विद्वान् गान्धर्ववेदवित् । स नारदोऽथ देवर्षिर्ब्रह्मलोकचरोऽव्ययः ॥ ४५ ॥

gātā caturṇāṃ vedānāṃ vidvān gāndharvavedavit | sa nārado'tha devarṣirbrahmalokacaro'vyayaḥ || 45 ||

Report an error

तमागतमृषिं दृष्ट्वा पूजयित्वा यथाविधि । पाद्यार्घ्यमासनं दत्त्वा सम्प्रवेश्योपविश्य ह ॥ ४६ ॥

tamāgatamṛṣiṃ dṛṣṭvā pūjayitvā yathāvidhi | pādyārghyamāsanaṃ dattvā sampraveśyopaviśya ha || 46 ||

Report an error

सुखोपविष्टोऽथ मुनिः पृष्ट्वा च कुशलं मम । उवाच च प्रीतमना देवर्षिर्भावितात्मवान् ॥ ४७ ॥

sukhopaviṣṭo'tha muniḥ pṛṣṭvā ca kuśalaṃ mama | uvāca ca prītamanā devarṣirbhāvitātmavān || 47 ||

Report an error

नारद उवाच । पूजितोऽहं त्वया वीर विधिदृष्टेन कर्मणा । इदमेकं मम वचः श्रूयतां प्रतिगृह्यताम् ॥ ४८ ॥

nārada uvāca | pūjito'haṃ tvayā vīra vidhidṛṣṭena karmaṇā | idamekaṃ mama vacaḥ śrūyatāṃ pratigṛhyatām || 48 ||

Report an error

गतोऽहं देवसदनं सौवर्णं मेरुपर्वतम् । सोऽहं कदाचिद् देवानां समाजे मेरुमूर्धनि ॥ ४९ ॥

gato'haṃ devasadanaṃ sauvarṇaṃ meruparvatam | so'haṃ kadācid devānāṃ samāje merumūrdhani || 49 ||

Report an error

तत्र मन्त्रयतामेवं देवतानां मया श्रुतः । भवतः सानुगम्यैव वधोपायः सुदारुणः ॥ ५० ॥

tatra mantrayatāmevaṃ devatānāṃ mayā śrutaḥ | bhavataḥ sānugamyaiva vadhopāyaḥ sudāruṇaḥ || 50 ||

Report an error

तत्र यो देवकीगर्भो विष्णुर्लोकनमस्कृतः । योऽस्या गर्भोऽष्टमः कंस स ते मृत्युर्भविष्यति ॥ ५१ ॥

tatra yo devakīgarbho viṣṇurlokanamaskṛtaḥ | yo'syā garbho'ṣṭamaḥ kaṃsa sa te mṛtyurbhaviṣyati || 51 ||

Report an error

देवानां स तु सर्वस्वं त्रिदिवस्य गतिश्च सः । परं रहस्यं देवानां स ते मृत्युर्भविष्यति ॥ ५२ ॥

devānāṃ sa tu sarvasvaṃ tridivasya gatiśca saḥ | paraṃ rahasyaṃ devānāṃ sa te mṛtyurbhaviṣyati || 52 ||

Report an error

यत्नश्च क्रियतां कंस गर्भाणां पातनं प्रति । नावज्ञा रिपवे कार्या दुर्बले स्वजनेऽपि वा ॥ ५३ ॥

yatnaśca kriyatāṃ kaṃsa garbhāṇāṃ pātanaṃ prati | nāvajñā ripave kāryā durbale svajane'pi vā || 53 ||

Report an error

न चायमुग्रसेनः स पिता तव महाबलः । द्रुमिलो नाम तेजस्वी सौभस्य पतिरूर्जितः ॥ ५४ ॥

na cāyamugrasenaḥ sa pitā tava mahābalaḥ | drumilo nāma tejasvī saubhasya patirūrjitaḥ || 54 ||

Report an error

श्रुत्वाहं तद् वचस्तस्य किंचिद् रोषसमन्वितः । भूयोऽपृच्छं कथं ब्रह्मन् द्रुमिलो नाम दानवः ॥ ५५ ॥

śrutvāhaṃ tad vacastasya kiṃcid roṣasamanvitaḥ | bhūyo'pṛcchaṃ kathaṃ brahman drumilo nāma dānavaḥ || 55 ||

Report an error

मम मात्रा कथं तस्य ब्रूहि विप्र समागमः । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन ॥ ५६ ॥

mama mātrā kathaṃ tasya brūhi vipra samāgamaḥ | etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana || 56 ||

Report an error

नारद उवाच । हन्त ते कथयिष्यामि शृणु राजन् यथार्थतः । द्रमिलस्य च मात्रा ते संवादं च समागमम् ॥ ५७ ॥

nārada uvāca | hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu rājan yathārthataḥ | dramilasya ca mātrā te saṃvādaṃ ca samāgamam || 57 ||

Report an error

सुयामुनं नाम नगं तव माता रजस्वला । प्रेक्षितुं सहिता स्त्रीभिर्गता वै सा कुतूहलात् ॥ ५८ ॥

suyāmunaṃ nāma nagaṃ tava mātā rajasvalā | prekṣituṃ sahitā strībhirgatā vai sā kutūhalāt || 58 ||

Report an error

सा तत्र रमणीयेषु रुचिरद्रुमसानुषु । चचार नगशृङ्गेषु कन्दरेषु नदीषु च ॥ ५९ ॥

sā tatra ramaṇīyeṣu ruciradrumasānuṣu | cacāra nagaśṛṅgeṣu kandareṣu nadīṣu ca || 59 ||

Report an error

किन्नरोद्गीतमधुराः प्रतिश्रुत्यभिनादिताः । शृण्वन्ती काजननीर्वाचः श्रोत्रसुखावहाः ॥ ६० ॥

kinnarodgītamadhurāḥ pratiśrutyabhināditāḥ | śṛṇvantī kājananīrvācaḥ śrotrasukhāvahāḥ || 60 ||

Report an error

बर्हिणां चैव विरुतं खगानां च विकूजितम् । अभीक्ष्णमभिशृण्वन्ती स्त्रीधर्ममभिरोचयत् ॥ ६१ ॥

barhiṇāṃ caiva virutaṃ khagānāṃ ca vikūjitam | abhīkṣṇamabhiśṛṇvantī strīdharmamabhirocayat || 61 ||

Report an error

एतस्मिन्नन्तरे वायुर्वनराजिविनिःसृतः । हृद्यः कुसुमगन्धाढ्यो ववौ मन्मथबोधनः ॥ ६२ ॥

etasminnantare vāyurvanarājiviniḥsṛtaḥ | hṛdyaḥ kusumagandhāḍhyo vavau manmathabodhanaḥ || 62 ||

Report an error

द्विरेफाभरणाश्चैव कदम्बा वायुघट्टिताः । मुमुचुर्गन्धमधिकं संततासारमूर्छिताः ॥ ६३ ॥

dvirephābharaṇāścaiva kadambā vāyughaṭṭitāḥ | mumucurgandhamadhikaṃ saṃtatāsāramūrchitāḥ || 63 ||

Report an error

केसराः पुष्पवर्षैश्च ववृषुर्मदबोधनाः । नीपा दीपा इवाभान्ति पुष्पकण्टकधारिणः ॥ ६४ ॥

kesarāḥ puṣpavarṣaiśca vavṛṣurmadabodhanāḥ | nīpā dīpā ivābhānti puṣpakaṇṭakadhāriṇaḥ || 64 ||

Report an error

मही नवतृणच्छन्ना शक्रगोपविभूषिता । यौवनस्थेव वनिता स्वं दधारार्तवं वपुः ॥ ६५ ॥

mahī navatṛṇacchannā śakragopavibhūṣitā | yauvanastheva vanitā svaṃ dadhārārtavaṃ vapuḥ || 65 ||

Report an error

अथ सौभपतिः श्रीमान् द्रुमिलो नाम दानवः । भविष्यद्दैवयोगेन विधात्रा तत्र नीयते ॥ ६६ ॥

atha saubhapatiḥ śrīmān drumilo nāma dānavaḥ | bhaviṣyaddaivayogena vidhātrā tatra nīyate || 66 ||

Report an error

कामगेन रथेनाशु तरुणादित्यवर्चसा । यदृच्छया गतस्तत्र सुयामुनदिदृक्षया ॥ ६७ ॥

kāmagena rathenāśu taruṇādityavarcasā | yadṛcchayā gatastatra suyāmunadidṛkṣayā || 67 ||

Report an error

विहायसा कामगमो मनसोऽप्याशुगामिना । स तं प्राप्य पर्वतेन्द्रमवतीर्य रथोत्तमात् ॥ ६८ ॥

vihāyasā kāmagamo manaso'pyāśugāminā | sa taṃ prāpya parvatendramavatīrya rathottamāt || 68 ||

Report an error

पर्वतोपवने न्यस्य रथं पररथारुजम् । अथासौ सूतसहितश्चचार नगमूर्धनि ॥ ६९ ॥

parvatopavane nyasya rathaṃ pararathārujam | athāsau sūtasahitaścacāra nagamūrdhani || 69 ||

Report an error

ततो बहून्यपश्येतां काननानि वनानि च । सर्वर्तुगुणसम्पन्नं नन्दनस्येव काननम् ॥ ७० ॥

tato bahūnyapaśyetāṃ kānanāni vanāni ca | sarvartuguṇasampannaṃ nandanasyeva kānanam || 70 ||

Report an error

चेरतुर्नगशृङ्गेषु कन्दरेषु नदीषु च । नानाधातुपिनद्धैश्च शृङ्गैर्बहुभिरुच्छ्रितैः ॥ ७१ ॥

ceraturnagaśṛṅgeṣu kandareṣu nadīṣu ca | nānādhātupinaddhaiśca śṛṅgairbahubhirucchritaiḥ || 71 ||

Report an error

नानारत्नविचित्रैश्च काञ्चनाञ्जनराजतान् । नानाकुसुमगन्धाढ्यान् नानासत्त्वगणैर्युतान् ॥ ७२ ॥

nānāratnavicitraiśca kāñcanāñjanarājatān | nānākusumagandhāḍhyān nānāsattvagaṇairyutān || 72 ||

Report an error

नानाद्विजगणैर्घुष्टान् नानापुष्पफलद्रुमान् । नानौषधिसमायुक्तानृषिसिद्धानुसेवितान् ॥ ७३ ॥

nānādvijagaṇairghuṣṭān nānāpuṣpaphaladrumān | nānauṣadhisamāyuktānṛṣisiddhānusevitān || 73 ||

Report an error

विद्याधरान् किम्पुरुषानृक्षवानरराक्षसान् । सिंहान् व्याघ्रान् वराहांश्च महिषाञ्छरभाञ्छशान ॥ ७४ ॥

vidyādharān kimpuruṣānṛkṣavānararākṣasān | siṃhān vyāghrān varāhāṃśca mahiṣāñcharabhāñchaśāna || 74 ||

Report an error

सृमरांश्चमरान्न्यङ्कून् मातङ्गान् यक्षराक्षसान् । एवं बहुविधान् पश्यंश्चरमाणो नगोत्तमम् ॥ ७५ ॥

sṛmarāṃścamarānnyaṅkūn mātaṅgān yakṣarākṣasān | evaṃ bahuvidhān paśyaṃścaramāṇo nagottamam || 75 ||

Report an error

दूराद् ददर्श नृपतिर्देवीं देवसुतोपमाम् । क्रीडमानां सखीभिश्च पुष्पं चैव विचिन्वतीम् ॥ ७६ ॥

dūrād dadarśa nṛpatirdevīṃ devasutopamām | krīḍamānāṃ sakhībhiśca puṣpaṃ caiva vicinvatīm || 76 ||

Report an error

ततश्चरन्तीं सुश्रोणीं सस्त्रीभिः सह संवृताम् । दृप्त सौभपतिर्दूराद् विस्मयन् सूतमब्रवीत् ॥ ७७ ॥

tataścarantīṃ suśroṇīṃ sastrībhiḥ saha saṃvṛtām | dṛpta saubhapatirdūrād vismayan sūtamabravīt || 77 ||

Report an error

कस्येयं मृगशावाक्षी वनान्तरविचारिणी । रूपौदार्यगुणोपेता मन्मथस्य रतिर्यथा ॥ ७८ ॥

kasyeyaṃ mṛgaśāvākṣī vanāntaravicāriṇī | rūpaudāryaguṇopetā manmathasya ratiryathā || 78 ||

Report an error

शचीव पुरुहूतस्य उताहो वा तिलोत्तमा । नारायणोरुं निर्भिद्य सम्भूता वरवर्णिनी । ऐलस्य दयिता देवी योषिद्रत्नं किमुर्वशी ॥ ७९ ॥

śacīva puruhūtasya utāho vā tilottamā | nārāyaṇoruṃ nirbhidya sambhūtā varavarṇinī | ailasya dayitā devī yoṣidratnaṃ kimurvaśī || 79 ||

Report an error

क्षीरार्णवे मथ्यमाने सुरासुरगणैः सह । मन्थानं मन्दरं कृत्वामृतार्थमिति नः श्रुतम् ॥ ८० ॥

kṣīrārṇave mathyamāne surāsuragaṇaiḥ saha | manthānaṃ mandaraṃ kṛtvāmṛtārthamiti naḥ śrutam || 80 ||

Report an error

ततोऽमृतात्समुत्तस्थौ देवी श्रीर्लोकभाविनी । नारायणाङ्कलुलिता किं श्रीरेषा वराङ्गना ॥ ८१ ॥

tato'mṛtātsamuttasthau devī śrīrlokabhāvinī | nārāyaṇāṅkalulitā kiṃ śrīreṣā varāṅganā || 81 ||

Report an error

नीलमेघान्तरगता द्योतयन्त्यचिरप्रभा । तथा योषिद्गणान् मध्ये रूपं प्रद्योतयद् वनम् ॥ ८२ ॥

nīlameghāntaragatā dyotayantyaciraprabhā | tathā yoṣidgaṇān madhye rūpaṃ pradyotayad vanam || 82 ||

Report an error

अतीव सुकुमाराङ्गी सुप्रभेन्दुनिभानना । दृष्ट्वा रूपमनिन्द्याङ्ग्या विभ्रान्तो व्याकुलेन्द्रियः ॥ ८३ ॥

atīva sukumārāṅgī suprabhendunibhānanā | dṛṣṭvā rūpamanindyāṅgyā vibhrānto vyākulendriyaḥ || 83 ||

Report an error

कामस्य वशमापन्नो मनो विह्वलतीव मे । भृशं कृन्तति मेऽङ्गानि सायकैः कुसुमायुधः । भित्त्वा हृदि शरान् पञ्च निर्दयं हन्ति मे मनः ॥ ८४ ॥

kāmasya vaśamāpanno mano vihvalatīva me | bhṛśaṃ kṛntati me'ṅgāni sāyakaiḥ kusumāyudhaḥ | bhittvā hṛdi śarān pañca nirdayaṃ hanti me manaḥ || 84 ||

Report an error

हदयाग्निर्वर्धयति आज्यसिक्त इवानलः । कथमद्य भवेत् कार्यं शमार्थं मन्मथाग्निना ॥ ८५ ॥

hadayāgnirvardhayati ājyasikta ivānalaḥ | kathamadya bhavet kāryaṃ śamārthaṃ manmathāgninā || 85 ||

Report an error

केनोपायेन किं कुर्मो भजेन्मां मत्तगामिनी । एवं बहु चिन्तयानो नोपलभ्य च दानवः ॥ ८६ ॥

kenopāyena kiṃ kurmo bhajenmāṃ mattagāminī | evaṃ bahu cintayāno nopalabhya ca dānavaḥ || 86 ||

Report an error

सूतमाह मुहूर्तं तु तिष्ठस्व त्वमिहानघ । अहं यास्यामि तां द्रष्टुं कस्येयमिति योषितम् ॥ ८७ ॥

sūtamāha muhūrtaṃ tu tiṣṭhasva tvamihānagha | ahaṃ yāsyāmi tāṃ draṣṭuṃ kasyeyamiti yoṣitam || 87 ||

Report an error

प्रतीक्षमाणस्तिष्ठस्व यावदागमनं मम । श्रुत्वा तु वचनं तस्य तथास्त्विति वचोऽब्रवीत् ॥ ८८ ॥

pratīkṣamāṇastiṣṭhasva yāvadāgamanaṃ mama | śrutvā tu vacanaṃ tasya tathāstviti vaco'bravīt || 88 ||

Report an error

एवमुक्त्वा दानवेन्द्रो गमनाय मनो दधे । वार्युपस्पृश्य बलवान् ध्यानमेवान्वचिन्तयत् ॥ ८९ ॥

evamuktvā dānavendro gamanāya mano dadhe | vāryupaspṛśya balavān dhyānamevānvacintayat || 89 ||

Report an error

मुहूर्तं ध्यानमात्रेण दृष्टं ज्ञानबलात् ततः । उग्रसेनस्य पत्नीति ज्ञात्वा हर्षमुपागतः ॥ ९० ॥

muhūrtaṃ dhyānamātreṇa dṛṣṭaṃ jñānabalāt tataḥ | ugrasenasya patnīti jñātvā harṣamupāgataḥ || 90 ||

Report an error

उग्रसेनस्य रूपं वै कृत्वा स्वं परिवर्त्य सः । उपासर्पन्महाबाहुः प्रहसन् दानवेश्वरः ॥ ९१ ॥

ugrasenasya rūpaṃ vai kṛtvā svaṃ parivartya saḥ | upāsarpanmahābāhuḥ prahasan dānaveśvaraḥ || 91 ||

Report an error

स्मयमानश्च शनकैर्जग्राहामितवीर्यवान् । उग्रसेनस्य रूपेण मातरं ते व्यधर्षयत् ॥ ९२ ॥

smayamānaśca śanakairjagrāhāmitavīryavān | ugrasenasya rūpeṇa mātaraṃ te vyadharṣayat || 92 ||

Report an error

सा पतिस्निग्धहृदया तं भावेनोपसर्पती । शङ्किता चाभवत्पश्चात्तस्य गौरवदर्शनात् ॥ ९३ ॥

sā patisnigdhahṛdayā taṃ bhāvenopasarpatī | śaṅkitā cābhavatpaścāttasya gauravadarśanāt || 93 ||

Report an error

सा तमाहोत्थिता भीता न त्वं मम पतिर्धुवम् । कस्य त्वं विकृताचारो येनास्मि मलिनीकृता ॥ ९४ ॥

sā tamāhotthitā bhītā na tvaṃ mama patirdhuvam | kasya tvaṃ vikṛtācāro yenāsmi malinīkṛtā || 94 ||

Report an error

एकभर्तृव्रतमिदं मम संदूषितं त्वया । पत्युर्मे रूपमास्थाय नीच नीचेन कर्मणा ॥ ९५ ॥

ekabhartṛvratamidaṃ mama saṃdūṣitaṃ tvayā | patyurme rūpamāsthāya nīca nīcena karmaṇā || 95 ||

Report an error

किं मां वक्ष्यन्ति रुषिता बान्धवाः कुलपांसनीम् । जुगुप्सिता च वत्स्यामि पतिपक्षैर्निराकृता ॥ ९६ ॥

kiṃ māṃ vakṣyanti ruṣitā bāndhavāḥ kulapāṃsanīm | jugupsitā ca vatsyāmi patipakṣairnirākṛtā || 96 ||

Report an error

धिक्त्वामीदृशमक्षान्तं दुष्कुलं व्युत्थितेन्द्रियम् । अविश्वास्यमनार्यं च परदाराभिमर्शनम् ॥ ९७ ॥

dhiktvāmīdṛśamakṣāntaṃ duṣkulaṃ vyutthitendriyam | aviśvāsyamanāryaṃ ca paradārābhimarśanam || 97 ||

Report an error

स तामाह प्रसज्जन्तीं क्षिप्तः क्रोधेन दानवः । अहं वै द्रुमिलो नाम सौभस्य पतिरूर्जितः ॥ ९८ ॥

sa tāmāha prasajjantīṃ kṣiptaḥ krodhena dānavaḥ | ahaṃ vai drumilo nāma saubhasya patirūrjitaḥ || 98 ||

Report an error

किं मां क्षिपसि रोषेण मूढे पण्डितमानिनि । मानुषं पतिमाश्रित्य नीचं मृत्युवशे स्थितम् ॥ ९९ ॥

kiṃ māṃ kṣipasi roṣeṇa mūḍhe paṇḍitamānini | mānuṣaṃ patimāśritya nīcaṃ mṛtyuvaśe sthitam || 99 ||

Report an error

व्यभिचारान्न दुष्यन्ति स्त्रियः स्त्रीमानगर्विते । न ह्यासां नियता बुद्धिर्मानुषीणां विशेषतः ॥ १०० ॥

vyabhicārānna duṣyanti striyaḥ strīmānagarvite | na hyāsāṃ niyatā buddhirmānuṣīṇāṃ viśeṣataḥ || 100 ||

Report an error

श्रूयन्ते हि स्त्रियो बह्व्यो व्यभिचारव्यतिक्रमैः । प्रसूता देवसंकाशान् पुत्रान् निश्चलविक्रमान् ॥ १०१ ॥

śrūyante hi striyo bahvyo vyabhicāravyatikramaiḥ | prasūtā devasaṃkāśān putrān niścalavikramān || 101 ||

Report an error

अतीव हि त्वं स्त्रीलोके पतिधर्मवती सती । शुद्धा केशान्विधुन्वन्ती भाषसे यद्यदिच्छसि ॥ १०२ ॥

atīva hi tvaṃ strīloke patidharmavatī satī | śuddhā keśānvidhunvantī bhāṣase yadyadicchasi || 102 ||

Report an error

कस्य त्वमिति यच्चाहं त्वयोक्तो मत्तकाशिनि । कंसस्तस्माद् रिपुध्वंसी तव पुत्रो भविष्यति ॥ १०३ ॥

kasya tvamiti yaccāhaṃ tvayokto mattakāśini | kaṃsastasmād ripudhvaṃsī tava putro bhaviṣyati || 103 ||

Report an error

सा सरोषा पुनर्भूत्वा निन्दन्ती तस्य तं वरम् । उवाच व्यथिता देवी दानवं धृष्टवादिनम् ॥ १०४ ॥

sā saroṣā punarbhūtvā nindantī tasya taṃ varam | uvāca vyathitā devī dānavaṃ dhṛṣṭavādinam || 104 ||

Report an error

धिक ते वृत्तं सुदुर्वृत्त यः सर्वा निन्दसि स्त्रियः । सन्ति स्त्रियो नीचवृत्ताः सन्ति चैव पतिव्रताः ॥ १०५ ॥

dhika te vṛttaṃ sudurvṛtta yaḥ sarvā nindasi striyaḥ | santi striyo nīcavṛttāḥ santi caiva pativratāḥ || 105 ||

Report an error

यास्त्वेकपत्न्यः श्रूयन्तेऽरुन्धतीप्रमुखाः स्त्रियः । धृता याभिः प्रजाः सर्वा लोकाश्चैव कुलाधम ॥ १०६ ॥

yāstvekapatnyaḥ śrūyante'rundhatīpramukhāḥ striyaḥ | dhṛtā yābhiḥ prajāḥ sarvā lokāścaiva kulādhama || 106 ||

Report an error

यस्त्वया मम पुत्रो वै दत्तो वृत्तविनाशनः । न मे बहुमतस्त्वेष शृणु चापि यदुच्यते ॥ १०७ ॥

yastvayā mama putro vai datto vṛttavināśanaḥ | na me bahumatastveṣa śṛṇu cāpi yaducyate || 107 ||

Report an error

उत्पत्स्यति पुमान् नीच पतिवंशे ममाद्य यः । भविष्यति स ते मृत्युर्यश्च दत्तस्त्वया सुतः ॥ १०८ ॥

utpatsyati pumān nīca pativaṃśe mamādya yaḥ | bhaviṣyati sa te mṛtyuryaśca dattastvayā sutaḥ || 108 ||

Report an error

द्रुमिलस्त्वेवमुक्तस्तु जगामाकाशमेव तु । तेनैव रथमुख्येन दिव्येनाप्रतिगामिना ॥ १०९ ॥

drumilastvevamuktastu jagāmākāśameva tu | tenaiva rathamukhyena divyenāpratigāminā || 109 ||

Report an error

जगाम च पुरीं दीना माता तदहरेव ते । मामेवमुक्त्वा भगवान् नारदो मुनिसत्तमः ॥ ११० ॥

jagāma ca purīṃ dīnā mātā tadahareva te | māmevamuktvā bhagavān nārado munisattamaḥ || 110 ||

Report an error

दीप्यमानस्तपोवीर्यात् साक्षादग्निरिव ज्वलन् । वल्लकीं वाद्यमानो हि सप्तस्वरविमूर्च्छिताम् ॥ १११ ॥

dīpyamānastapovīryāt sākṣādagniriva jvalan | vallakīṃ vādyamāno hi saptasvaravimūrcchitām || 111 ||

Report an error

गायनो लक्ष्यवीथीं स जगाम ब्रह्मणोऽन्तिकम् । शृणुष्वेदं महामात्र निबोध वचनं मम ॥ ११२ ॥

gāyano lakṣyavīthīṃ sa jagāma brahmaṇo'ntikam | śṛṇuṣvedaṃ mahāmātra nibodha vacanaṃ mama || 112 ||

Report an error

तथ्यं चोक्तं नारदेन त्रैलोक्यज्ञेन धीमता । अलं बलेन वीर्येण नयेन विनयेन च ॥ ११३ ॥

tathyaṃ coktaṃ nāradena trailokyajñena dhīmatā | alaṃ balena vīryeṇa nayena vinayena ca || 113 ||

Report an error

प्रमाणैर्वापि वीर्येण तेजसा विक्रमेण च । सत्येन चैव दानेन नान्योऽस्ति सदृशः पुमान् ॥ ११४ ॥

pramāṇairvāpi vīryeṇa tejasā vikrameṇa ca | satyena caiva dānena nānyo'sti sadṛśaḥ pumān || 114 ||

Report an error

विदित्वा सर्वमात्मानं वचनं श्रद्दधाम्यहम् । क्ष्रेत्रजोऽहं सुतस्तस्य उग्रसेनस्य हस्तिप ॥ ११५ ॥

viditvā sarvamātmānaṃ vacanaṃ śraddadhāmyaham | kṣretrajo'haṃ sutastasya ugrasenasya hastipa || 115 ||

Report an error

मातापितृभ्यां संत्यक्तः स्थापितः स्वेन तेजसा । उभाभ्यामपि विद्विष्टो बान्धवैश्च विशेषतः ॥ ११६ ॥

mātāpitṛbhyāṃ saṃtyaktaḥ sthāpitaḥ svena tejasā | ubhābhyāmapi vidviṣṭo bāndhavaiśca viśeṣataḥ || 116 ||

Report an error

एतानपि हनिष्यामि यादवान् कृष्णपक्षिणः । तदिमौ घातयित्वा तु हस्तिना गोपकिल्बिषौ ।। १ ॥ ११७ ॥

etānapi haniṣyāmi yādavān kṛṣṇapakṣiṇaḥ | tadimau ghātayitvā tu hastinā gopakilbiṣau || 1 || 117 ||

Report an error

तद् गच्छ गजमारुह्य सांकुशप्रासतोमरः । स्थिरो भव महामात्र समाजद्वारि मा चिरम् ।। १ ॥ ११८ ॥

tad gaccha gajamāruhya sāṃkuśaprāsatomaraḥ | sthiro bhava mahāmātra samājadvāri mā ciram || 1 || 118 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).