विष्णुपर्व · अध्यायः २८
Aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ
॥
A chapter of the Harivamsha.
118 verses·Sanskrit with transliteration
अष्टाविंशोऽध्यायः ।
वैशम्पायन उवाच ।
स चिन्तयित्वा धनुषो भङ्गं भोजविवर्धनः ।
बभूव विमना राजा चिन्तयन् भृशदुःखितः ॥ १ ॥
aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ |
vaiśampāyana uvāca |
sa cintayitvā dhanuṣo bhaṅgaṃ bhojavivardhanaḥ |
babhūva vimanā rājā cintayan bhṛśaduḥkhitaḥ || 1 ||
कथं बालो विगतभीरवमत्य महाबलम् ।
प्रेक्ष्यमाणस्तु पुरुषैर्धनुर्भङ्क्त्वा विनिर्गतः ॥ २ ॥
kathaṃ bālo vigatabhīravamatya mahābalam |
prekṣyamāṇastu puruṣairdhanurbhaṅktvā vinirgataḥ || 2 ||
यस्यार्थे दारुणं कर्म कृतं लोकविगर्हितम् ।
पितृष्वस्रात्मजान् वीरान्षडेवाहं न्यपोथयम् ॥ ३ ॥
yasyārthe dāruṇaṃ karma kṛtaṃ lokavigarhitam |
pitṛṣvasrātmajān vīrānṣaḍevāhaṃ nyapothayam || 3 ||
दैवं पुरुषकारेण न शक्यमतिवर्तितुम् ।
नारदोक्तं च वचनं नूनं मह्यमुपस्थितम् ॥ ४ ॥
daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyamativartitum |
nāradoktaṃ ca vacanaṃ nūnaṃ mahyamupasthitam || 4 ||
एवं राजा विचिन्त्याथ निष्क्रम्य स्वगृहोत्तमात् ।
प्रेक्षागारं जगामाशु मञ्चानामवलोककः ॥ ५ ॥
evaṃ rājā vicintyātha niṣkramya svagṛhottamāt |
prekṣāgāraṃ jagāmāśu mañcānāmavalokakaḥ || 5 ||
स दृष्ट्वा सर्वनिर्युक्तं प्रेक्षागारं नृपोत्तमः ।
श्रेणीनां दृढनिर्युक्तैर्मञ्चवाटैर्निरन्तरम् ॥ ६ ॥
sa dṛṣṭvā sarvaniryuktaṃ prekṣāgāraṃ nṛpottamaḥ |
śreṇīnāṃ dṛḍhaniryuktairmañcavāṭairnirantaram || 6 ||
सोत्तमागारयुक्ताभिर्वलभीभिर्विभूषितम् ।
छदीभिः सम्प्रवृद्धाभिरेकस्तम्भैर्विभूषितम् ॥ ७ ॥
sottamāgārayuktābhirvalabhībhirvibhūṣitam |
chadībhiḥ sampravṛddhābhirekastambhairvibhūṣitam || 7 ||
सर्वतः सारनिर्व्यूहं स्वायतं सुप्रतिष्ठितम् ।
उदग्राक्लिष्टसुक्लिष्टमञ्चारोहणमुत्तमम् ॥ ८ ॥
sarvataḥ sāranirvyūhaṃ svāyataṃ supratiṣṭhitam |
udagrākliṣṭasukliṣṭamañcārohaṇamuttamam || 8 ||
नृपासनपरिक्षिप्तं संचारपथसंकुलम् ।
छन्नं तद् वेदिकाभिश्च मानुषौघभरक्षमम् ॥ ९ ॥
nṛpāsanaparikṣiptaṃ saṃcārapathasaṃkulam |
channaṃ tad vedikābhiśca mānuṣaughabharakṣamam || 9 ||
स टष्ट्वा भूषितं रङ्गमाज्ञापयत बुद्धिमान् ।
श्वः सचित्राः समाल्याश्च सपताकास्तथैव च ॥ १० ॥
sa ṭaṣṭvā bhūṣitaṃ raṅgamājñāpayata buddhimān |
śvaḥ sacitrāḥ samālyāśca sapatākāstathaiva ca || 10 ||
सुवासिता वपुष्मन्त उपनीतोत्तरच्छदाः ।
क्रियन्तां मञ्चवाटाश्च वलभ्यो वीथयस्तथा ॥ ११ ॥
suvāsitā vapuṣmanta upanītottaracchadāḥ |
kriyantāṃ mañcavāṭāśca valabhyo vīthayastathā || 11 ||
रङ्गवाटे करीषस्य कल्प्यन्तां राशयोऽव्ययाः ।
पटास्तरणशोभाश्च वलयश्चानुरूपतः ॥ १२ ॥
raṅgavāṭe karīṣasya kalpyantāṃ rāśayo'vyayāḥ |
paṭāstaraṇaśobhāśca valayaścānurūpataḥ || 12 ||
स्थाप्यन्तां सुनिखाताश्च पानकुम्भा यथाक्रमम् ।
उदभारसहाः सर्वे सकाञ्चनघटोत्तमाः ॥ १३ ॥
sthāpyantāṃ sunikhātāśca pānakumbhā yathākramam |
udabhārasahāḥ sarve sakāñcanaghaṭottamāḥ || 13 ||
वलयश्चोपकल्प्यन्तां कषायाश्चैव कुम्भशः ।
प्राश्निकाश्च निमन्त्र्यन्तां श्रेण्यश्च सपुरोगमाः ॥ १४ ॥
valayaścopakalpyantāṃ kaṣāyāścaiva kumbhaśaḥ |
prāśnikāśca nimantryantāṃ śreṇyaśca sapurogamāḥ || 14 ||
आज्ञा च देया मल्लानां प्रेक्षकाणां तथैव च ।
समाजे मञ्चशोभाश्च कल्प्यन्तां सूपकल्पिताः ॥ १५ ॥
ājñā ca deyā mallānāṃ prekṣakāṇāṃ tathaiva ca |
samāje mañcaśobhāśca kalpyantāṃ sūpakalpitāḥ || 15 ||
एवमाज्ञाप्य राजा स समाजविधिमुत्तमम् ।
समाजवाटान्निष्क्रम्य विवेश स्वं निवेशनम् ॥ १६ ॥
evamājñāpya rājā sa samājavidhimuttamam |
samājavāṭānniṣkramya viveśa svaṃ niveśanam || 16 ||
आह्वानं तत्र संचक्रे तस्य मल्लद्वयस्य वै ।
चाणूरस्याप्रमेयस्य मुष्टिकस्य तथैव च ॥ १७ ॥
āhvānaṃ tatra saṃcakre tasya malladvayasya vai |
cāṇūrasyāprameyasya muṣṭikasya tathaiva ca || 17 ||
तौ तु मल्लौ महावीर्यौ बलिनौ बाहुशालिनौ ।
कंसस्याज्ञां पुरस्कृत्य हृष्टौ विविशतुस्तदा ॥ १८ ॥
tau tu mallau mahāvīryau balinau bāhuśālinau |
kaṃsasyājñāṃ puraskṛtya hṛṣṭau viviśatustadā || 18 ||
तौ समीपगतौ दृष्ट्वा मल्लौ जगति विश्रुतौ ।
उवाच कंसो नृपतिः सोपन्यासमिदं वचः ॥ १९ ॥
tau samīpagatau dṛṣṭvā mallau jagati viśrutau |
uvāca kaṃso nṛpatiḥ sopanyāsamidaṃ vacaḥ || 19 ||
भवन्तौ मम विख्यातौ मल्लौ वीरध्वजोच्छ्रितौ ।
पूजितौ च यथान्यायं सत्कारार्हौ विशेषतः ॥ २० ॥
bhavantau mama vikhyātau mallau vīradhvajocchritau |
pūjitau ca yathānyāyaṃ satkārārhau viśeṣataḥ || 20 ||
तन्मत्तो यदि सत्कारः स्मर्यते सुकृतानि च ।
कर्तव्यं मे महत् कर्म भवद्भ्यां स्वेन तेजसा ॥ २१ ॥
tanmatto yadi satkāraḥ smaryate sukṛtāni ca |
kartavyaṃ me mahat karma bhavadbhyāṃ svena tejasā || 21 ||
।
यावेतौ मम संवृद्धौ व्रजे गोपालकावुभौ ।
संकर्षणश्च कृष्णश्च बालावपि जितश्रमौ ॥ २२ ॥
|
yāvetau mama saṃvṛddhau vraje gopālakāvubhau |
saṃkarṣaṇaśca kṛṣṇaśca bālāvapi jitaśramau || 22 ||
एतौ रङ्गगतौ युद्धे युद्ध्यमानौ वनेचरौ ।
निपातानन्तरं शीघ्रं हन्तव्यौ नात्र संशयः ॥ २३ ॥
etau raṅgagatau yuddhe yuddhyamānau vanecarau |
nipātānantaraṃ śīghraṃ hantavyau nātra saṃśayaḥ || 23 ||
बालाविमौ सुचपलावक्रियाविति सर्वथा ।
नावज्ञा तत्र कर्तव्या कर्तव्यो यत्न एव हि ॥ २४ ॥
bālāvimau sucapalāvakriyāviti sarvathā |
nāvajñā tatra kartavyā kartavyo yatna eva hi || 24 ||
ताभ्यां युधि निरस्ताभ्यां गोपाभ्यां रङ्गसंनिधौ ।
आयत्यां च तदात्वे च श्रेयो मम भविष्यति ॥ २५ ॥
tābhyāṃ yudhi nirastābhyāṃ gopābhyāṃ raṅgasaṃnidhau |
āyatyāṃ ca tadātve ca śreyo mama bhaviṣyati || 25 ||
नृपतेः स्नेहसंयुक्तैर्वचोभिर्हृष्टमानसौ ।
ऊचतुर्युद्धसम्मत्तौ मल्लौ चाणूरमुष्टिकौ ॥ २६ ॥
nṛpateḥ snehasaṃyuktairvacobhirhṛṣṭamānasau |
ūcaturyuddhasammattau mallau cāṇūramuṣṭikau || 26 ||
यद्यावयोस्तौ प्रमुखे स्थास्येते गोपकिल्बिषौ ।
हतावित्येव मन्तव्यौ प्रेतरूपौ तपस्विनौ ॥ २७ ॥
yadyāvayostau pramukhe sthāsyete gopakilbiṣau |
hatāvityeva mantavyau pretarūpau tapasvinau || 27 ||
यद्यावां प्रतियोत्स्येते तावरिष्टपरिप्लुतौ ।
आवाभ्यां रोषयुक्ताभ्यां प्रमुखे तौ वनेचरौ ॥ २८ ॥
yadyāvāṃ pratiyotsyete tāvariṣṭapariplutau |
āvābhyāṃ roṣayuktābhyāṃ pramukhe tau vanecarau || 28 ||
एवं वाग्विषमुत्सृज्य तावुभौ मल्लपुङ्गवौ ।
अनुज्ञातौ नरेन्द्रेण स्वे गृहे तौ प्रजग्मतुः ॥ २९ ॥
evaṃ vāgviṣamutsṛjya tāvubhau mallapuṅgavau |
anujñātau narendreṇa sve gṛhe tau prajagmatuḥ || 29 ||
महामात्रं ततः कंसो बभाषे हस्तिजीविनम् ।
हस्ती कुवलयापीडः समाजद्वारि तिष्ठतु ॥ ३० ॥
mahāmātraṃ tataḥ kaṃso babhāṣe hastijīvinam |
hastī kuvalayāpīḍaḥ samājadvāri tiṣṭhatu || 30 ||
बलवान् मदलोलाक्षश्चपलः क्रोधनो नृषु ।
दानोत्कटकटश्चण्डः प्रतिवारणरोषणः ॥ ३१ ॥
balavān madalolākṣaścapalaḥ krodhano nṛṣu |
dānotkaṭakaṭaścaṇḍaḥ prativāraṇaroṣaṇaḥ || 31 ||
स संनोदयितव्यस्ते तावुद्दिश्य वनौकसौ ।
वसुदेवसुतौ वीरौ यथा स्यातां गतायुषौ ॥ ३२ ॥
sa saṃnodayitavyaste tāvuddiśya vanaukasau |
vasudevasutau vīrau yathā syātāṃ gatāyuṣau || 32 ||
त्वया चैव गजेन्द्रेण यदि तौ गोष्ठजीविनौ ।
भवेतां पतितौ रङ्गे पश्येयमहमुत्कटौ ॥ ३३ ॥
tvayā caiva gajendreṇa yadi tau goṣṭhajīvinau |
bhavetāṃ patitau raṅge paśyeyamahamutkaṭau || 33 ||
ततस्तौ पतितौ दृष्ट्वा वसुदेवः सबान्धवः ।
छिन्नमूलो निरालम्बः सभार्यो विनशिष्यति ॥ ३४ ॥
tatastau patitau dṛṣṭvā vasudevaḥ sabāndhavaḥ |
chinnamūlo nirālambaḥ sabhāryo vinaśiṣyati || 34 ||
ये चेमे यादवा मूर्खाः सर्वे कृष्णपरायणाः ।
विनशिष्यन्ति च्छिन्नाशा दृष्ट्वा कृष्णं निपातितम् ॥ ३५ ॥
ye ceme yādavā mūrkhāḥ sarve kṛṣṇaparāyaṇāḥ |
vinaśiṣyanti cchinnāśā dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ nipātitam || 35 ||
एतौ हत्वा गजेन्द्रेण मल्लैर्वा स्वयमेव वा ।
पुरीं निर्यादवीं कृत्वा विचरिष्याम्यहं सुखी ।
करके मैं सुखपूर्वक विचरूँगा ॥ ३६ ॥
etau hatvā gajendreṇa mallairvā svayameva vā |
purīṃ niryādavīṃ kṛtvā vicariṣyāmyahaṃ sukhī |
karake maiṃ sukhapūrvaka vicarū~gā || 36 ||
पिता हि मे परित्यक्तो यादवानां कुलोद्वहः ।
शेषाश्च मे परित्यक्ता यादवाः कृष्णपक्षिणः ॥ ३७ ॥
pitā hi me parityakto yādavānāṃ kulodvahaḥ |
śeṣāśca me parityaktā yādavāḥ kṛṣṇapakṣiṇaḥ || 37 ||
न चाहमुग्रसेनेन जातः किल सुतार्थिना ।
मानुषेणाल्पवीर्येण यथा मामाह नारदः ॥ ३८ ॥
na cāhamugrasenena jātaḥ kila sutārthinā |
mānuṣeṇālpavīryeṇa yathā māmāha nāradaḥ || 38 ||
महामात्र उवाच ।
कथमुक्तं नारदेन राजन् देवर्षिणा पुरा ।
आश्चर्यमेतत् कथितं त्वत्तः श्रुतमरिंदम ॥ ३९ ॥
mahāmātra uvāca |
kathamuktaṃ nāradena rājan devarṣiṇā purā |
āścaryametat kathitaṃ tvattaḥ śrutamariṃdama || 39 ||
कथमन्येन जातस्त्वमुग्रसेनात् पितुर्विना ।
तव मात्रा कथं राजन् कृतं कर्मेदमीदृशम् ॥ ४० ॥
kathamanyena jātastvamugrasenāt piturvinā |
tava mātrā kathaṃ rājan kṛtaṃ karmedamīdṛśam || 40 ||
अन्यापि प्राकृता नारी न कुर्याच्च जुगुप्सितम् ।
विस्तरं श्रोतुमिच्छामि ह्येतत् कौतूहलं हि मे ॥ ४१ ॥
anyāpi prākṛtā nārī na kuryācca jugupsitam |
vistaraṃ śrotumicchāmi hyetat kautūhalaṃ hi me || 41 ||
कंस उवाच ।
यथा कथितवान् विप्रो महर्षिर्नारदः प्रभुः ।
तथाहं सम्प्रवक्ष्यामि यदि तै श्रवणे मतिः ॥ ४२ ॥
kaṃsa uvāca |
yathā kathitavān vipro maharṣirnāradaḥ prabhuḥ |
tathāhaṃ sampravakṣyāmi yadi tai śravaṇe matiḥ || 42 ||
आगतः शक्रसदनात् स वै शक्रसखो मुनिः ।
चन्द्रांशुशुक्लवसनो जटामण्डलमुद्वहन् ॥ ४३ ॥
āgataḥ śakrasadanāt sa vai śakrasakho muniḥ |
candrāṃśuśuklavasano jaṭāmaṇḍalamudvahan || 43 ||
कृष्णाजिनोत्तरीयेण रुक्मयज्ञोपवीतवान् ।
दण्डी कमण्डलुधरः प्रजापतिरिवापरः ॥ ४४ ॥
kṛṣṇājinottarīyeṇa rukmayajñopavītavān |
daṇḍī kamaṇḍaludharaḥ prajāpatirivāparaḥ || 44 ||
गाता चतुर्णां वेदानां विद्वान् गान्धर्ववेदवित् ।
स नारदोऽथ देवर्षिर्ब्रह्मलोकचरोऽव्ययः ॥ ४५ ॥
gātā caturṇāṃ vedānāṃ vidvān gāndharvavedavit |
sa nārado'tha devarṣirbrahmalokacaro'vyayaḥ || 45 ||
तमागतमृषिं दृष्ट्वा पूजयित्वा यथाविधि ।
पाद्यार्घ्यमासनं दत्त्वा सम्प्रवेश्योपविश्य ह ॥ ४६ ॥
tamāgatamṛṣiṃ dṛṣṭvā pūjayitvā yathāvidhi |
pādyārghyamāsanaṃ dattvā sampraveśyopaviśya ha || 46 ||
सुखोपविष्टोऽथ मुनिः पृष्ट्वा च कुशलं मम ।
उवाच च प्रीतमना देवर्षिर्भावितात्मवान् ॥ ४७ ॥
sukhopaviṣṭo'tha muniḥ pṛṣṭvā ca kuśalaṃ mama |
uvāca ca prītamanā devarṣirbhāvitātmavān || 47 ||
नारद उवाच ।
पूजितोऽहं त्वया वीर विधिदृष्टेन कर्मणा ।
इदमेकं मम वचः श्रूयतां प्रतिगृह्यताम् ॥ ४८ ॥
nārada uvāca |
pūjito'haṃ tvayā vīra vidhidṛṣṭena karmaṇā |
idamekaṃ mama vacaḥ śrūyatāṃ pratigṛhyatām || 48 ||
गतोऽहं देवसदनं सौवर्णं मेरुपर्वतम् ।
सोऽहं कदाचिद् देवानां समाजे मेरुमूर्धनि ॥ ४९ ॥
gato'haṃ devasadanaṃ sauvarṇaṃ meruparvatam |
so'haṃ kadācid devānāṃ samāje merumūrdhani || 49 ||
तत्र मन्त्रयतामेवं देवतानां मया श्रुतः ।
भवतः सानुगम्यैव वधोपायः सुदारुणः ॥ ५० ॥
tatra mantrayatāmevaṃ devatānāṃ mayā śrutaḥ |
bhavataḥ sānugamyaiva vadhopāyaḥ sudāruṇaḥ || 50 ||
तत्र यो देवकीगर्भो विष्णुर्लोकनमस्कृतः ।
योऽस्या गर्भोऽष्टमः कंस स ते मृत्युर्भविष्यति ॥ ५१ ॥
tatra yo devakīgarbho viṣṇurlokanamaskṛtaḥ |
yo'syā garbho'ṣṭamaḥ kaṃsa sa te mṛtyurbhaviṣyati || 51 ||
देवानां स तु सर्वस्वं त्रिदिवस्य गतिश्च सः ।
परं रहस्यं देवानां स ते मृत्युर्भविष्यति ॥ ५२ ॥
devānāṃ sa tu sarvasvaṃ tridivasya gatiśca saḥ |
paraṃ rahasyaṃ devānāṃ sa te mṛtyurbhaviṣyati || 52 ||
यत्नश्च क्रियतां कंस गर्भाणां पातनं प्रति ।
नावज्ञा रिपवे कार्या दुर्बले स्वजनेऽपि वा ॥ ५३ ॥
yatnaśca kriyatāṃ kaṃsa garbhāṇāṃ pātanaṃ prati |
nāvajñā ripave kāryā durbale svajane'pi vā || 53 ||
न चायमुग्रसेनः स पिता तव महाबलः ।
द्रुमिलो नाम तेजस्वी सौभस्य पतिरूर्जितः ॥ ५४ ॥
na cāyamugrasenaḥ sa pitā tava mahābalaḥ |
drumilo nāma tejasvī saubhasya patirūrjitaḥ || 54 ||
श्रुत्वाहं तद् वचस्तस्य किंचिद् रोषसमन्वितः ।
भूयोऽपृच्छं कथं ब्रह्मन् द्रुमिलो नाम दानवः ॥ ५५ ॥
śrutvāhaṃ tad vacastasya kiṃcid roṣasamanvitaḥ |
bhūyo'pṛcchaṃ kathaṃ brahman drumilo nāma dānavaḥ || 55 ||
मम मात्रा कथं तस्य ब्रूहि विप्र समागमः ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन ॥ ५६ ॥
mama mātrā kathaṃ tasya brūhi vipra samāgamaḥ |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana || 56 ||
नारद उवाच ।
हन्त ते कथयिष्यामि शृणु राजन् यथार्थतः ।
द्रमिलस्य च मात्रा ते संवादं च समागमम् ॥ ५७ ॥
nārada uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu rājan yathārthataḥ |
dramilasya ca mātrā te saṃvādaṃ ca samāgamam || 57 ||
सुयामुनं नाम नगं तव माता रजस्वला ।
प्रेक्षितुं सहिता स्त्रीभिर्गता वै सा कुतूहलात् ॥ ५८ ॥
suyāmunaṃ nāma nagaṃ tava mātā rajasvalā |
prekṣituṃ sahitā strībhirgatā vai sā kutūhalāt || 58 ||
सा तत्र रमणीयेषु रुचिरद्रुमसानुषु ।
चचार नगशृङ्गेषु कन्दरेषु नदीषु च ॥ ५९ ॥
sā tatra ramaṇīyeṣu ruciradrumasānuṣu |
cacāra nagaśṛṅgeṣu kandareṣu nadīṣu ca || 59 ||
किन्नरोद्गीतमधुराः प्रतिश्रुत्यभिनादिताः ।
शृण्वन्ती काजननीर्वाचः श्रोत्रसुखावहाः ॥ ६० ॥
kinnarodgītamadhurāḥ pratiśrutyabhināditāḥ |
śṛṇvantī kājananīrvācaḥ śrotrasukhāvahāḥ || 60 ||
बर्हिणां चैव विरुतं खगानां च विकूजितम् ।
अभीक्ष्णमभिशृण्वन्ती स्त्रीधर्ममभिरोचयत् ॥ ६१ ॥
barhiṇāṃ caiva virutaṃ khagānāṃ ca vikūjitam |
abhīkṣṇamabhiśṛṇvantī strīdharmamabhirocayat || 61 ||
एतस्मिन्नन्तरे वायुर्वनराजिविनिःसृतः ।
हृद्यः कुसुमगन्धाढ्यो ववौ मन्मथबोधनः ॥ ६२ ॥
etasminnantare vāyurvanarājiviniḥsṛtaḥ |
hṛdyaḥ kusumagandhāḍhyo vavau manmathabodhanaḥ || 62 ||
द्विरेफाभरणाश्चैव कदम्बा वायुघट्टिताः ।
मुमुचुर्गन्धमधिकं संततासारमूर्छिताः ॥ ६३ ॥
dvirephābharaṇāścaiva kadambā vāyughaṭṭitāḥ |
mumucurgandhamadhikaṃ saṃtatāsāramūrchitāḥ || 63 ||
केसराः पुष्पवर्षैश्च ववृषुर्मदबोधनाः ।
नीपा दीपा इवाभान्ति पुष्पकण्टकधारिणः ॥ ६४ ॥
kesarāḥ puṣpavarṣaiśca vavṛṣurmadabodhanāḥ |
nīpā dīpā ivābhānti puṣpakaṇṭakadhāriṇaḥ || 64 ||
मही नवतृणच्छन्ना शक्रगोपविभूषिता ।
यौवनस्थेव वनिता स्वं दधारार्तवं वपुः ॥ ६५ ॥
mahī navatṛṇacchannā śakragopavibhūṣitā |
yauvanastheva vanitā svaṃ dadhārārtavaṃ vapuḥ || 65 ||
अथ सौभपतिः श्रीमान् द्रुमिलो नाम दानवः ।
भविष्यद्दैवयोगेन विधात्रा तत्र नीयते ॥ ६६ ॥
atha saubhapatiḥ śrīmān drumilo nāma dānavaḥ |
bhaviṣyaddaivayogena vidhātrā tatra nīyate || 66 ||
कामगेन रथेनाशु तरुणादित्यवर्चसा ।
यदृच्छया गतस्तत्र सुयामुनदिदृक्षया ॥ ६७ ॥
kāmagena rathenāśu taruṇādityavarcasā |
yadṛcchayā gatastatra suyāmunadidṛkṣayā || 67 ||
विहायसा कामगमो मनसोऽप्याशुगामिना ।
स तं प्राप्य पर्वतेन्द्रमवतीर्य रथोत्तमात् ॥ ६८ ॥
vihāyasā kāmagamo manaso'pyāśugāminā |
sa taṃ prāpya parvatendramavatīrya rathottamāt || 68 ||
पर्वतोपवने न्यस्य रथं पररथारुजम् ।
अथासौ सूतसहितश्चचार नगमूर्धनि ॥ ६९ ॥
parvatopavane nyasya rathaṃ pararathārujam |
athāsau sūtasahitaścacāra nagamūrdhani || 69 ||
ततो बहून्यपश्येतां काननानि वनानि च ।
सर्वर्तुगुणसम्पन्नं नन्दनस्येव काननम् ॥ ७० ॥
tato bahūnyapaśyetāṃ kānanāni vanāni ca |
sarvartuguṇasampannaṃ nandanasyeva kānanam || 70 ||
चेरतुर्नगशृङ्गेषु कन्दरेषु नदीषु च ।
नानाधातुपिनद्धैश्च शृङ्गैर्बहुभिरुच्छ्रितैः ॥ ७१ ॥
ceraturnagaśṛṅgeṣu kandareṣu nadīṣu ca |
nānādhātupinaddhaiśca śṛṅgairbahubhirucchritaiḥ || 71 ||
नानारत्नविचित्रैश्च काञ्चनाञ्जनराजतान् ।
नानाकुसुमगन्धाढ्यान् नानासत्त्वगणैर्युतान् ॥ ७२ ॥
nānāratnavicitraiśca kāñcanāñjanarājatān |
nānākusumagandhāḍhyān nānāsattvagaṇairyutān || 72 ||
नानाद्विजगणैर्घुष्टान् नानापुष्पफलद्रुमान् ।
नानौषधिसमायुक्तानृषिसिद्धानुसेवितान् ॥ ७३ ॥
nānādvijagaṇairghuṣṭān nānāpuṣpaphaladrumān |
nānauṣadhisamāyuktānṛṣisiddhānusevitān || 73 ||
विद्याधरान् किम्पुरुषानृक्षवानरराक्षसान् ।
सिंहान् व्याघ्रान् वराहांश्च महिषाञ्छरभाञ्छशान ॥ ७४ ॥
vidyādharān kimpuruṣānṛkṣavānararākṣasān |
siṃhān vyāghrān varāhāṃśca mahiṣāñcharabhāñchaśāna || 74 ||
सृमरांश्चमरान्न्यङ्कून् मातङ्गान् यक्षराक्षसान् ।
एवं बहुविधान् पश्यंश्चरमाणो नगोत्तमम् ॥ ७५ ॥
sṛmarāṃścamarānnyaṅkūn mātaṅgān yakṣarākṣasān |
evaṃ bahuvidhān paśyaṃścaramāṇo nagottamam || 75 ||
दूराद् ददर्श नृपतिर्देवीं देवसुतोपमाम् ।
क्रीडमानां सखीभिश्च पुष्पं चैव विचिन्वतीम् ॥ ७६ ॥
dūrād dadarśa nṛpatirdevīṃ devasutopamām |
krīḍamānāṃ sakhībhiśca puṣpaṃ caiva vicinvatīm || 76 ||
ततश्चरन्तीं सुश्रोणीं सस्त्रीभिः सह संवृताम् ।
दृप्त सौभपतिर्दूराद् विस्मयन् सूतमब्रवीत् ॥ ७७ ॥
tataścarantīṃ suśroṇīṃ sastrībhiḥ saha saṃvṛtām |
dṛpta saubhapatirdūrād vismayan sūtamabravīt || 77 ||
कस्येयं मृगशावाक्षी वनान्तरविचारिणी ।
रूपौदार्यगुणोपेता मन्मथस्य रतिर्यथा ॥ ७८ ॥
kasyeyaṃ mṛgaśāvākṣī vanāntaravicāriṇī |
rūpaudāryaguṇopetā manmathasya ratiryathā || 78 ||
शचीव पुरुहूतस्य उताहो वा तिलोत्तमा ।
नारायणोरुं निर्भिद्य सम्भूता वरवर्णिनी ।
ऐलस्य दयिता देवी योषिद्रत्नं किमुर्वशी ॥ ७९ ॥
śacīva puruhūtasya utāho vā tilottamā |
nārāyaṇoruṃ nirbhidya sambhūtā varavarṇinī |
ailasya dayitā devī yoṣidratnaṃ kimurvaśī || 79 ||
क्षीरार्णवे मथ्यमाने सुरासुरगणैः सह ।
मन्थानं मन्दरं कृत्वामृतार्थमिति नः श्रुतम् ॥ ८० ॥
kṣīrārṇave mathyamāne surāsuragaṇaiḥ saha |
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvāmṛtārthamiti naḥ śrutam || 80 ||
ततोऽमृतात्समुत्तस्थौ देवी श्रीर्लोकभाविनी ।
नारायणाङ्कलुलिता किं श्रीरेषा वराङ्गना ॥ ८१ ॥
tato'mṛtātsamuttasthau devī śrīrlokabhāvinī |
nārāyaṇāṅkalulitā kiṃ śrīreṣā varāṅganā || 81 ||
नीलमेघान्तरगता द्योतयन्त्यचिरप्रभा ।
तथा योषिद्गणान् मध्ये रूपं प्रद्योतयद् वनम् ॥ ८२ ॥
nīlameghāntaragatā dyotayantyaciraprabhā |
tathā yoṣidgaṇān madhye rūpaṃ pradyotayad vanam || 82 ||
अतीव सुकुमाराङ्गी सुप्रभेन्दुनिभानना ।
दृष्ट्वा रूपमनिन्द्याङ्ग्या विभ्रान्तो व्याकुलेन्द्रियः ॥ ८३ ॥
atīva sukumārāṅgī suprabhendunibhānanā |
dṛṣṭvā rūpamanindyāṅgyā vibhrānto vyākulendriyaḥ || 83 ||
कामस्य वशमापन्नो मनो विह्वलतीव मे ।
भृशं कृन्तति मेऽङ्गानि सायकैः कुसुमायुधः ।
भित्त्वा हृदि शरान् पञ्च निर्दयं हन्ति मे मनः ॥ ८४ ॥
kāmasya vaśamāpanno mano vihvalatīva me |
bhṛśaṃ kṛntati me'ṅgāni sāyakaiḥ kusumāyudhaḥ |
bhittvā hṛdi śarān pañca nirdayaṃ hanti me manaḥ || 84 ||
हदयाग्निर्वर्धयति आज्यसिक्त इवानलः ।
कथमद्य भवेत् कार्यं शमार्थं मन्मथाग्निना ॥ ८५ ॥
hadayāgnirvardhayati ājyasikta ivānalaḥ |
kathamadya bhavet kāryaṃ śamārthaṃ manmathāgninā || 85 ||
केनोपायेन किं कुर्मो भजेन्मां मत्तगामिनी ।
एवं बहु चिन्तयानो नोपलभ्य च दानवः ॥ ८६ ॥
kenopāyena kiṃ kurmo bhajenmāṃ mattagāminī |
evaṃ bahu cintayāno nopalabhya ca dānavaḥ || 86 ||
सूतमाह मुहूर्तं तु तिष्ठस्व त्वमिहानघ ।
अहं यास्यामि तां द्रष्टुं कस्येयमिति योषितम् ॥ ८७ ॥
sūtamāha muhūrtaṃ tu tiṣṭhasva tvamihānagha |
ahaṃ yāsyāmi tāṃ draṣṭuṃ kasyeyamiti yoṣitam || 87 ||
प्रतीक्षमाणस्तिष्ठस्व यावदागमनं मम ।
श्रुत्वा तु वचनं तस्य तथास्त्विति वचोऽब्रवीत् ॥ ८८ ॥
pratīkṣamāṇastiṣṭhasva yāvadāgamanaṃ mama |
śrutvā tu vacanaṃ tasya tathāstviti vaco'bravīt || 88 ||
एवमुक्त्वा दानवेन्द्रो गमनाय मनो दधे ।
वार्युपस्पृश्य बलवान् ध्यानमेवान्वचिन्तयत् ॥ ८९ ॥
evamuktvā dānavendro gamanāya mano dadhe |
vāryupaspṛśya balavān dhyānamevānvacintayat || 89 ||
मुहूर्तं ध्यानमात्रेण दृष्टं ज्ञानबलात् ततः ।
उग्रसेनस्य पत्नीति ज्ञात्वा हर्षमुपागतः ॥ ९० ॥
muhūrtaṃ dhyānamātreṇa dṛṣṭaṃ jñānabalāt tataḥ |
ugrasenasya patnīti jñātvā harṣamupāgataḥ || 90 ||
उग्रसेनस्य रूपं वै कृत्वा स्वं परिवर्त्य सः ।
उपासर्पन्महाबाहुः प्रहसन् दानवेश्वरः ॥ ९१ ॥
ugrasenasya rūpaṃ vai kṛtvā svaṃ parivartya saḥ |
upāsarpanmahābāhuḥ prahasan dānaveśvaraḥ || 91 ||
स्मयमानश्च शनकैर्जग्राहामितवीर्यवान् ।
उग्रसेनस्य रूपेण मातरं ते व्यधर्षयत् ॥ ९२ ॥
smayamānaśca śanakairjagrāhāmitavīryavān |
ugrasenasya rūpeṇa mātaraṃ te vyadharṣayat || 92 ||
सा पतिस्निग्धहृदया तं भावेनोपसर्पती ।
शङ्किता चाभवत्पश्चात्तस्य गौरवदर्शनात् ॥ ९३ ॥
sā patisnigdhahṛdayā taṃ bhāvenopasarpatī |
śaṅkitā cābhavatpaścāttasya gauravadarśanāt || 93 ||
सा तमाहोत्थिता भीता न त्वं मम पतिर्धुवम् ।
कस्य त्वं विकृताचारो येनास्मि मलिनीकृता ॥ ९४ ॥
sā tamāhotthitā bhītā na tvaṃ mama patirdhuvam |
kasya tvaṃ vikṛtācāro yenāsmi malinīkṛtā || 94 ||
एकभर्तृव्रतमिदं मम संदूषितं त्वया ।
पत्युर्मे रूपमास्थाय नीच नीचेन कर्मणा ॥ ९५ ॥
ekabhartṛvratamidaṃ mama saṃdūṣitaṃ tvayā |
patyurme rūpamāsthāya nīca nīcena karmaṇā || 95 ||
किं मां वक्ष्यन्ति रुषिता बान्धवाः कुलपांसनीम् ।
जुगुप्सिता च वत्स्यामि पतिपक्षैर्निराकृता ॥ ९६ ॥
kiṃ māṃ vakṣyanti ruṣitā bāndhavāḥ kulapāṃsanīm |
jugupsitā ca vatsyāmi patipakṣairnirākṛtā || 96 ||
धिक्त्वामीदृशमक्षान्तं दुष्कुलं व्युत्थितेन्द्रियम् ।
अविश्वास्यमनार्यं च परदाराभिमर्शनम् ॥ ९७ ॥
dhiktvāmīdṛśamakṣāntaṃ duṣkulaṃ vyutthitendriyam |
aviśvāsyamanāryaṃ ca paradārābhimarśanam || 97 ||
स तामाह प्रसज्जन्तीं क्षिप्तः क्रोधेन दानवः ।
अहं वै द्रुमिलो नाम सौभस्य पतिरूर्जितः ॥ ९८ ॥
sa tāmāha prasajjantīṃ kṣiptaḥ krodhena dānavaḥ |
ahaṃ vai drumilo nāma saubhasya patirūrjitaḥ || 98 ||
किं मां क्षिपसि रोषेण मूढे पण्डितमानिनि ।
मानुषं पतिमाश्रित्य नीचं मृत्युवशे स्थितम् ॥ ९९ ॥
kiṃ māṃ kṣipasi roṣeṇa mūḍhe paṇḍitamānini |
mānuṣaṃ patimāśritya nīcaṃ mṛtyuvaśe sthitam || 99 ||
व्यभिचारान्न दुष्यन्ति स्त्रियः स्त्रीमानगर्विते ।
न ह्यासां नियता बुद्धिर्मानुषीणां विशेषतः ॥ १०० ॥
vyabhicārānna duṣyanti striyaḥ strīmānagarvite |
na hyāsāṃ niyatā buddhirmānuṣīṇāṃ viśeṣataḥ || 100 ||
श्रूयन्ते हि स्त्रियो बह्व्यो व्यभिचारव्यतिक्रमैः ।
प्रसूता देवसंकाशान् पुत्रान् निश्चलविक्रमान् ॥ १०१ ॥
śrūyante hi striyo bahvyo vyabhicāravyatikramaiḥ |
prasūtā devasaṃkāśān putrān niścalavikramān || 101 ||
अतीव हि त्वं स्त्रीलोके पतिधर्मवती सती ।
शुद्धा केशान्विधुन्वन्ती भाषसे यद्यदिच्छसि ॥ १०२ ॥
atīva hi tvaṃ strīloke patidharmavatī satī |
śuddhā keśānvidhunvantī bhāṣase yadyadicchasi || 102 ||
कस्य त्वमिति यच्चाहं त्वयोक्तो मत्तकाशिनि ।
कंसस्तस्माद् रिपुध्वंसी तव पुत्रो भविष्यति ॥ १०३ ॥
kasya tvamiti yaccāhaṃ tvayokto mattakāśini |
kaṃsastasmād ripudhvaṃsī tava putro bhaviṣyati || 103 ||
सा सरोषा पुनर्भूत्वा निन्दन्ती तस्य तं वरम् ।
उवाच व्यथिता देवी दानवं धृष्टवादिनम् ॥ १०४ ॥
sā saroṣā punarbhūtvā nindantī tasya taṃ varam |
uvāca vyathitā devī dānavaṃ dhṛṣṭavādinam || 104 ||
धिक ते वृत्तं सुदुर्वृत्त यः सर्वा निन्दसि स्त्रियः ।
सन्ति स्त्रियो नीचवृत्ताः सन्ति चैव पतिव्रताः ॥ १०५ ॥
dhika te vṛttaṃ sudurvṛtta yaḥ sarvā nindasi striyaḥ |
santi striyo nīcavṛttāḥ santi caiva pativratāḥ || 105 ||
यास्त्वेकपत्न्यः श्रूयन्तेऽरुन्धतीप्रमुखाः स्त्रियः ।
धृता याभिः प्रजाः सर्वा लोकाश्चैव कुलाधम ॥ १०६ ॥
yāstvekapatnyaḥ śrūyante'rundhatīpramukhāḥ striyaḥ |
dhṛtā yābhiḥ prajāḥ sarvā lokāścaiva kulādhama || 106 ||
यस्त्वया मम पुत्रो वै दत्तो वृत्तविनाशनः ।
न मे बहुमतस्त्वेष शृणु चापि यदुच्यते ॥ १०७ ॥
yastvayā mama putro vai datto vṛttavināśanaḥ |
na me bahumatastveṣa śṛṇu cāpi yaducyate || 107 ||
उत्पत्स्यति पुमान् नीच पतिवंशे ममाद्य यः ।
भविष्यति स ते मृत्युर्यश्च दत्तस्त्वया सुतः ॥ १०८ ॥
utpatsyati pumān nīca pativaṃśe mamādya yaḥ |
bhaviṣyati sa te mṛtyuryaśca dattastvayā sutaḥ || 108 ||
द्रुमिलस्त्वेवमुक्तस्तु जगामाकाशमेव तु ।
तेनैव रथमुख्येन दिव्येनाप्रतिगामिना ॥ १०९ ॥
drumilastvevamuktastu jagāmākāśameva tu |
tenaiva rathamukhyena divyenāpratigāminā || 109 ||
जगाम च पुरीं दीना माता तदहरेव ते ।
मामेवमुक्त्वा भगवान् नारदो मुनिसत्तमः ॥ ११० ॥
jagāma ca purīṃ dīnā mātā tadahareva te |
māmevamuktvā bhagavān nārado munisattamaḥ || 110 ||
दीप्यमानस्तपोवीर्यात् साक्षादग्निरिव ज्वलन् ।
वल्लकीं वाद्यमानो हि सप्तस्वरविमूर्च्छिताम् ॥ १११ ॥
dīpyamānastapovīryāt sākṣādagniriva jvalan |
vallakīṃ vādyamāno hi saptasvaravimūrcchitām || 111 ||
गायनो लक्ष्यवीथीं स जगाम ब्रह्मणोऽन्तिकम् ।
शृणुष्वेदं महामात्र निबोध वचनं मम ॥ ११२ ॥
gāyano lakṣyavīthīṃ sa jagāma brahmaṇo'ntikam |
śṛṇuṣvedaṃ mahāmātra nibodha vacanaṃ mama || 112 ||
तथ्यं चोक्तं नारदेन त्रैलोक्यज्ञेन धीमता ।
अलं बलेन वीर्येण नयेन विनयेन च ॥ ११३ ॥
tathyaṃ coktaṃ nāradena trailokyajñena dhīmatā |
alaṃ balena vīryeṇa nayena vinayena ca || 113 ||
प्रमाणैर्वापि वीर्येण तेजसा विक्रमेण च ।
सत्येन चैव दानेन नान्योऽस्ति सदृशः पुमान् ॥ ११४ ॥
pramāṇairvāpi vīryeṇa tejasā vikrameṇa ca |
satyena caiva dānena nānyo'sti sadṛśaḥ pumān || 114 ||
विदित्वा सर्वमात्मानं वचनं श्रद्दधाम्यहम् ।
क्ष्रेत्रजोऽहं सुतस्तस्य उग्रसेनस्य हस्तिप ॥ ११५ ॥
viditvā sarvamātmānaṃ vacanaṃ śraddadhāmyaham |
kṣretrajo'haṃ sutastasya ugrasenasya hastipa || 115 ||
मातापितृभ्यां संत्यक्तः स्थापितः स्वेन तेजसा ।
उभाभ्यामपि विद्विष्टो बान्धवैश्च विशेषतः ॥ ११६ ॥
mātāpitṛbhyāṃ saṃtyaktaḥ sthāpitaḥ svena tejasā |
ubhābhyāmapi vidviṣṭo bāndhavaiśca viśeṣataḥ || 116 ||
एतानपि हनिष्यामि यादवान् कृष्णपक्षिणः ।
तदिमौ घातयित्वा तु हस्तिना गोपकिल्बिषौ ।। १ ॥ ११७ ॥
etānapi haniṣyāmi yādavān kṛṣṇapakṣiṇaḥ |
tadimau ghātayitvā tu hastinā gopakilbiṣau || 1 || 117 ||
तद् गच्छ गजमारुह्य सांकुशप्रासतोमरः ।
स्थिरो भव महामात्र समाजद्वारि मा चिरम् ।। १ ॥ ११८ ॥
tad gaccha gajamāruhya sāṃkuśaprāsatomaraḥ |
sthiro bhava mahāmātra samājadvāri mā ciram || 1 || 118 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).