Read / Jnaneshwari / Chapter 5 of 18 अध्याय ५
The Yoga of the Renunciation of Action ॥
A chapter of the Jnaneshwari, on the matching chapter of the Bhagavad Gita.
180 verses · Marathi with transliteration
अर्जुन उवाचः संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।
मग पार्थु श्रीकृष्णातें म्हणे । हां हो हें कैसें तुमचे बोलणें ।
एक होय तरी अंतःकरणे । विचारूं ये ॥ १ ॥
arjuna uvācaḥ saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punaryogaṃ ca śaṃsasi |
maga pārthu śrīkṛṣṇāteṃ mhaṇe | hāṃ ho heṃ kaiseṃ tumace bolaṇeṃ |
eka hoya tarī aṃtaḥkaraṇe | vicārūṃ ye || 1 ||
मागां सकळ कर्माचा संन्यासु । तुम्हींचि निरोपिला होता बहुवसु ।
तरी कर्मयोगीं केवीं अतिरसु । पोखीतसां पुढती ॥ २ ॥
māgāṃ sakal̤a karmācā saṃnyāsu | tumhīṃci niropilā hotā bahuvasu |
tarī karmayogīṃ kevīṃ atirasu | pokhītasāṃ puḍhatī || 2 ||
ऐसें द्व्यर्थ हें बोलतां । आम्हां नेणतयांचिया चित्ता ।
आपुलिये चाडे अनंता । उमजू नोहे ॥ ३ ॥
aiseṃ dvyartha heṃ bolatāṃ | āmhāṃ neṇatayāṃciyā cittā |
āpuliye cāḍe anaṃtā | umajū nohe || 3 ||
एकें एकसारातें बोधिजे । तरी एकनिष्ठचि बोलिजे ।
हें आणिकीं काय सांगिजे । तुम्हांप्रति ॥ ४ ॥
ekeṃ ekasārāteṃ bodhije | tarī ekaniṣṭhaci bolije |
heṃ āṇikīṃ kāya sāṃgije | tumhāṃprati || 4 ||
तरी याचिलागीं तुमतें । म्यां राऊळासी विनविले होते ।
जे हा परमार्थु ध्वनितें । न बोलावा ॥ ५ ॥
tarī yācilāgīṃ tumateṃ | myāṃ rāūl̤āsī vinavile hote |
je hā paramārthu dhvaniteṃ | na bolāvā || 5 ||
परी मागील असो देवा । आतां प्रस्तुतीं उकलु देखावा ।
सांगे दोहींमाजि बरवा । मार्गु कवण ॥ ६ ॥
parī māgīla aso devā | ātāṃ prastutīṃ ukalu dekhāvā |
sāṃge dohīṃmāji baravā | mārgu kavaṇa || 6 ||
जो परिणामींचा निर्वाळा । अचुंबितु ये फळा ।
आणि अनुष्ठिता प्रांजळा । सावियाचि ॥ ७ ॥
jo pariṇāmīṃcā nirvāl̤ā | acuṃbitu ye phal̤ā |
āṇi anuṣṭhitā prāṃjal̤ā | sāviyāci || 7 ||
जैसें निद्रेचे सुख न मोडे । आणि मार्गु तरी बहुसाल सांडे ।
तैसें सोकासनां सांगडे । सोहपें होय ॥ ८ ॥
jaiseṃ nidrece sukha na moḍe | āṇi mārgu tarī bahusāla sāṃḍe |
taiseṃ sokāsanāṃ sāṃgaḍe | sohapeṃ hoya || 8 ||
येणें अर्जुनाचेनि बोले । देवो मनीं रिझले ।
मग होईल ऐकें म्हणितले । संतोषोनियां ॥ ९ ॥
yeṇeṃ arjunāceni bole | devo manīṃ rijhale |
maga hoīla aikeṃ mhaṇitale | saṃtoṣoniyāṃ || 9 ||
देखा कामधेनु ऐसी माये । सदैवा जया होये ।
तो चंद्रुहि परी लाहे खेळावया ॥ १० ॥
dekhā kāmadhenu aisī māye | sadaivā jayā hoye |
to caṃdruhi parī lāhe khel̤āvayā || 10 ||
पाहें पां शंभूची प्रसन्नता । तया उपमन्यूचिया आर्ता ।
काय क्षीराब्धि दूधभाता । देईजेचिना ॥ ११ ॥
pāheṃ pāṃ śaṃbhūcī prasannatā | tayā upamanyūciyā ārtā |
kāya kṣīrābdhi dūdhabhātā | deījecinā || 11 ||
तैसा औदार्याचा कुरुठा । कृष्ण आपु जाहलिया सुभटा ।
कां सर्व सुखांचा वसौटा । तोचि नोहावा ॥ १२ ॥
taisā audāryācā kuruṭhā | kṛṣṇa āpu jāhaliyā subhaṭā |
kāṃ sarva sukhāṃcā vasauṭā | toci nohāvā || 12 ||
एथ चमत्कारु कायसा । गोसावी लक्ष्मीकांताऐसा ।
आतां आपुलिया सवेसा । मागावा कीं ॥ १३ ॥
etha camatkāru kāyasā | gosāvī lakṣmīkāṃtāaisā |
ātāṃ āpuliyā savesā | māgāvā kīṃ || 13 ||
म्हणोनि अर्जुने म्हणितले । तें हांसोनि येरें दिधले ।
तेंचि सांगेन बोलिले । काय कृष्णें ॥ १४ ॥
mhaṇoni arjune mhaṇitale | teṃ hāṃsoni yereṃ didhale |
teṃci sāṃgena bolile | kāya kṛṣṇeṃ || 14 ||
तो म्हणे गा कुंतीसुता । हे संन्यासयोगु विचारितां ।
मोक्षकर तत्वता । दोनीहि होती ॥ १५ ॥
to mhaṇe gā kuṃtīsutā | he saṃnyāsayogu vicāritāṃ |
mokṣakara tatvatā | donīhi hotī || 15 ||
तरी जाणां नेणां सकळां । हा कर्मयोगु कीर प्रांजळा ।
जैसी नाव स्त्रियां बाळां । तोयतरणीं ॥ १६ ॥
tarī jāṇāṃ neṇāṃ sakal̤āṃ | hā karmayogu kīra prāṃjal̤ā |
jaisī nāva striyāṃ bāl̤āṃ | toyataraṇīṃ || 16 ||
तैसें सारासार पाहिजे । तरी सोहपा हाचि देखिजे ।
येणें संन्यासफळ लाहिजे । अनायासें ॥ १७ ॥
taiseṃ sārāsāra pāhije | tarī sohapā hāci dekhije |
yeṇeṃ saṃnyāsaphal̤a lāhije | anāyāseṃ || 17 ||
आतां याचिलागीं सांगेन । तुज संन्यासियाचे चिन्ह ।
मग सहजें हे अभिन्न । जाणसी तूं ॥ १८ ॥
ātāṃ yācilāgīṃ sāṃgena | tuja saṃnyāsiyāce cinha |
maga sahajeṃ he abhinna | jāṇasī tūṃ || 18 ||
तरी गेलियाचि से न करी । न पवतां चाड न धरी ।
जो सुनिश्चळु अंतरीं । मेरु जैसा ॥ १९ ॥
tarī geliyāci se na karī | na pavatāṃ cāḍa na dharī |
jo suniścal̤u aṃtarīṃ | meru jaisā || 19 ||
आणि मी माझें ऐसी आठवण । विसरले जयाचे अंतःकरण ।
पार्था तो संन्यासी जाण । निरंतर ॥ २० ॥
āṇi mī mājheṃ aisī āṭhavaṇa | visarale jayāce aṃtaḥkaraṇa |
pārthā to saṃnyāsī jāṇa | niraṃtara || 20 ||
जो मनें ऐसा जाहला । संगी तोचि सांडिला ।
म्हणोनि सुखें सुख पावला । अखंडित ॥ २१ ॥
jo maneṃ aisā jāhalā | saṃgī toci sāṃḍilā |
mhaṇoni sukheṃ sukha pāvalā | akhaṃḍita || 21 ||
आतां गृहादिक आघवें । तें कांहीं नलगे त्यजावें ।
जें घेतें जाहलें स्वभावें । निःसंगु म्हणऊनि ॥ २२ ॥
ātāṃ gṛhādika āghaveṃ | teṃ kāṃhīṃ nalage tyajāveṃ |
jeṃ gheteṃ jāhaleṃ svabhāveṃ | niḥsaṃgu mhaṇaūni || 22 ||
देखें अग्नि विझोनि जाये । मग जे रांखोंडी केवळु होये ।
तैं ते कापुसें गिंवसूं ये । जियापरी ॥ २३ ॥
dekheṃ agni vijhoni jāye | maga je rāṃkhoṃḍī keval̤u hoye |
taiṃ te kāpuseṃ giṃvasūṃ ye | jiyāparī || 23 ||
तैसा असतेनि उपाधी । नाकळिजे जो कर्मबंधीं ।
जयाचीचे बुद्धी । संकल्पु नाहीं ॥ २४ ॥
taisā asateni upādhī | nākal̤ije jo karmabaṃdhīṃ |
jayācīce buddhī | saṃkalpu nāhīṃ || 24 ||
म्हणोनि कल्पना जैं सांडे । तैंचि गा संन्यासु घडे ।
या कारणे दोनी सांगडे । संन्यासयोगु ॥ २५ ॥
mhaṇoni kalpanā jaiṃ sāṃḍe | taiṃci gā saṃnyāsu ghaḍe |
yā kāraṇe donī sāṃgaḍe | saṃnyāsayogu || 25 ||
एऱ्हवीं तरी पार्था । जे मूर्ख होती सर्वथा ।
ते सांख्यकर्मसंस्था । जाणती केवीं ॥ २६ ॥
eṟhavīṃ tarī pārthā | je mūrkha hotī sarvathā |
te sāṃkhyakarmasaṃsthā | jāṇatī kevīṃ || 26 ||
सहजें ते अज्ञान । म्हणोनि म्हणती हे भिन्न ।
एऱ्हवी दीपाप्रती काई अनान । प्रकाशु आहाती ॥ २७ ॥
sahajeṃ te ajñāna | mhaṇoni mhaṇatī he bhinna |
eṟhavī dīpāpratī kāī anāna | prakāśu āhātī || 27 ||
पैं सम्यक् एकें अनुभवें । जिहीं देखिलें तत्व आघवें ।
ते दोन्हीतेंही ऐक्यभावें । मानिती गा ॥ २८ ॥
paiṃ samyak ekeṃ anubhaveṃ | jihīṃ dekhileṃ tatva āghaveṃ |
te donhīteṃhī aikyabhāveṃ | mānitī gā || 28 ||
आणि सांख्यीं जें पाविजे । तेंचि योगीं गमिजे ।
म्हणोनि ऐक्यता दोहींते सहजें । इयापरी ॥ २९ ॥
āṇi sāṃkhyīṃ jeṃ pāvije | teṃci yogīṃ gamije |
mhaṇoni aikyatā dohīṃte sahajeṃ | iyāparī || 29 ||
देखें आकाशा आणि अवकाशा । भेदु नाहीं जैसा ।
तैसे ऐक्य योगसंन्यासा । वोळखे जो ॥ ३० ॥
dekheṃ ākāśā āṇi avakāśā | bhedu nāhīṃ jaisā |
taise aikya yogasaṃnyāsā | vol̤akhe jo || 30 ||
तयासीचि जगीं पाहलें । आपणपें तेणेंचि देखिलें ।
जया सांख्ययोग जाणवले । भेदेंविण ॥ ३१ ॥
tayāsīci jagīṃ pāhaleṃ | āpaṇapeṃ teṇeṃci dekhileṃ |
jayā sāṃkhyayoga jāṇavale | bhedeṃviṇa || 31 ||
जो युक्तिपंथें पार्था । चढे मोक्षपर्वता ।
तो महासुखाचा निमथा । वहिला पावे ॥ ३२ ॥
jo yuktipaṃtheṃ pārthā | caḍhe mokṣaparvatā |
to mahāsukhācā nimathā | vahilā pāve || 32 ||
येरा योगस्थिति जया सांडे । तो वायांचि गा हव्यासीं पडे ।
परि प्राप्ति कहीं न घडे । संन्यासाची ॥ ३३ ॥
yerā yogasthiti jayā sāṃḍe | to vāyāṃci gā havyāsīṃ paḍe |
pari prāpti kahīṃ na ghaḍe | saṃnyāsācī || 33 ||
जेणें भ्रांतीपासूनि हिरतलें । गुरुवाक्यें मन धुतलें ।
मग आत्मस्वरुपीं घातलें । हारौनियां ॥ ३४ ॥
jeṇeṃ bhrāṃtīpāsūni hirataleṃ | guruvākyeṃ mana dhutaleṃ |
maga ātmasvarupīṃ ghātaleṃ | hārauniyāṃ || 34 ||
जैसें समुद्रीं लवण न पडे । तवं वेगळे अल्प आवडे ।
मग होय सिंधूचि एवढें । मिळे तेव्हां ॥ ३५ ॥
jaiseṃ samudrīṃ lavaṇa na paḍe | tavaṃ vegal̤e alpa āvaḍe |
maga hoya siṃdhūci evaḍheṃ | mil̤e tevhāṃ || 35 ||
तैसें संकल्पोनि काढिलें । जयाचें मनचि चैतन्य जाहलें ।
तेणें एकदेशियें परि व्यापिलें । लोकत्रय ॥ ३६ ॥
taiseṃ saṃkalponi kāḍhileṃ | jayāceṃ manaci caitanya jāhaleṃ |
teṇeṃ ekadeśiyeṃ pari vyāpileṃ | lokatraya || 36 ||
आतां कर्ता कर्म करावें । हें खुंटलें तया स्वभावें ।
आणि करी जऱ्ही आघवें । तऱ्ही अकर्ता तो ॥ ३७ ॥
ātāṃ kartā karma karāveṃ | heṃ khuṃṭaleṃ tayā svabhāveṃ |
āṇi karī jaṟhī āghaveṃ | taṟhī akartā to || 37 ||
जे पार्था तया देहीं । मी ऐसा आठऊ नाहीं ।
तरी कर्तृत्व कैचें काई । उरे सांगे ॥ ३८ ॥
je pārthā tayā dehīṃ | mī aisā āṭhaū nāhīṃ |
tarī kartṛtva kaiceṃ kāī | ure sāṃge || 38 ||
ऐसें तनुत्यागेंवीण । अमूर्ताचे गुण ।
दिसती संपूर्ण । योगयुक्तां ॥ ३९ ॥
aiseṃ tanutyāgeṃvīṇa | amūrtāce guṇa |
disatī saṃpūrṇa | yogayuktāṃ || 39 ||
एऱ्हवीं आणिकांचिये परी । तोही एक शरीरी ।
अशेषाही व्यापारीं । वर्ततु दिसे ॥ ४० ॥
eṟhavīṃ āṇikāṃciye parī | tohī eka śarīrī |
aśeṣāhī vyāpārīṃ | vartatu dise || 40 ||
तोही नेत्रीं पाहे । श्रवणीं ऐकतु आहे ।
परि तेथींचा सर्वथा नोहे । नवल देखें ॥ ४१ ॥
tohī netrīṃ pāhe | śravaṇīṃ aikatu āhe |
pari tethīṃcā sarvathā nohe | navala dekheṃ || 41 ||
स्पर्शासि तरी जाणे । परिमळु सेवी घ्राणें ।
अवसरोचित बोलणें । तयाहि आथी ॥ ४२ ॥
sparśāsi tarī jāṇe | parimal̤u sevī ghrāṇeṃ |
avasarocita bolaṇeṃ | tayāhi āthī || 42 ||
आहारातें स्वीकारी । त्यजावें तें परिहरि ।
निद्रेचिया अवसरीं । निदिजे सुखें ॥ ४३ ॥
āhārāteṃ svīkārī | tyajāveṃ teṃ parihari |
nidreciyā avasarīṃ | nidije sukheṃ || 43 ||
आपुलेनि इच्छावशें । तोही गा चालतु दिसे ।
पैं सकळ कर्म ऐसें । रहाटे कीर ॥ ४४ ॥
āpuleni icchāvaśeṃ | tohī gā cālatu dise |
paiṃ sakal̤a karma aiseṃ | rahāṭe kīra || 44 ||
हें सांगों काई एकैक । देखें श्वासोच्छासादिक ।
आणि निमिषोन्निमिष । आदिकरुनि ॥ ४५ ॥
heṃ sāṃgoṃ kāī ekaika | dekheṃ śvāsocchāsādika |
āṇi nimiṣonnimiṣa | ādikaruni || 45 ||
पार्था तयाचे ठायीं । हें आघवेंचि आथि पाहीं ।
परि तो कर्ता नव्हे कांही । प्रतीतिबळें ॥ ४६ ॥
pārthā tayāce ṭhāyīṃ | heṃ āghaveṃci āthi pāhīṃ |
pari to kartā navhe kāṃhī | pratītibal̤eṃ || 46 ||
जैं भ्रांती सेजे सुतला । तैं स्वप्नसुखें भुतला ।
मग तो ज्ञानोदयी चेइला । म्हणोनियां ॥ ४७ ॥
jaiṃ bhrāṃtī seje sutalā | taiṃ svapnasukheṃ bhutalā |
maga to jñānodayī ceilā | mhaṇoniyāṃ || 47 ||
आतां अधिष्ठानसंगती । अशेषाही इंद्रियवृत्ती ।
आपुलालिया अर्थीं । वर्तत आहाती ॥ ४८ ॥
ātāṃ adhiṣṭhānasaṃgatī | aśeṣāhī iṃdriyavṛttī |
āpulāliyā arthīṃ | vartata āhātī || 48 ||
दीपाचेनि प्रकाशें । गृहींचे व्यापार जैसे ।
देहीं कर्मजात तैसे । योगयुक्ता ॥ ४९ ॥
dīpāceni prakāśeṃ | gṛhīṃce vyāpāra jaise |
dehīṃ karmajāta taise | yogayuktā || 49 ||
तो कर्में करी सकळें । परी कर्मबंधा नाकळे ।
जैसें न सिपें जळीं जळें । पद्मपत्र ॥ ५० ॥
to karmeṃ karī sakal̤eṃ | parī karmabaṃdhā nākal̤e |
jaiseṃ na sipeṃ jal̤īṃ jal̤eṃ | padmapatra || 50 ||
देखे बुध्दीची भाष नेणिजे । मनाचा अंकुर नुदैजे ।
ऐसा व्यापारु तो बोलिजे । शारीरु गा ॥ ५१ ॥
dekhe budhdīcī bhāṣa neṇije | manācā aṃkura nudaije |
aisā vyāpāru to bolije | śārīru gā || 51 ||
हेंच मराठे परियेशीं । तरी बाळकाची चेष्टा जैशी ।
योगिये कर्मे करिती तैशीं । केवळा तनू ॥ ५२ ॥
heṃca marāṭhe pariyeśīṃ | tarī bāl̤akācī ceṣṭā jaiśī |
yogiye karme karitī taiśīṃ | keval̤ā tanū || 52 ||
मग पांचभौतिक संचलें । जेव्हां शरीर असे निदेलें ।
तेथ मनचि राहाटें एकलें । स्वप्नीं जेवीं ॥ ५३ ॥
maga pāṃcabhautika saṃcaleṃ | jevhāṃ śarīra ase nideleṃ |
tetha manaci rāhāṭeṃ ekaleṃ | svapnīṃ jevīṃ || 53 ||
नवल ऐकें धनुर्धरा । कैसा वासनेचा संसारा ।
देहा होऊं नेदी उजगरा । परि सुखदुःखें भोगी ॥ ५४ ॥
navala aikeṃ dhanurdharā | kaisā vāsanecā saṃsārā |
dehā hoūṃ nedī ujagarā | pari sukhaduḥkheṃ bhogī || 54 ||
इंद्रियांचां गांवीं नेणिजे । ऐसा व्यापारु जो निपजे ।
तो केवळु गा म्हणिजे । मानसाचा ॥ ५५ ॥
iṃdriyāṃcāṃ gāṃvīṃ neṇije | aisā vyāpāru jo nipaje |
to keval̤u gā mhaṇije | mānasācā || 55 ||
योगिये तोही करिती । परि कर्में तेणें न बंधिजती ।
जे सांडिली आहे संगती । अंहभावाची ॥ ५६ ॥
yogiye tohī karitī | pari karmeṃ teṇeṃ na baṃdhijatī |
je sāṃḍilī āhe saṃgatī | aṃhabhāvācī || 56 ||
आतां जाहालिया भ्रमहत । जैसें पिशाचाचें चित्त ।
मग इंद्रियांचे चेष्टित । विकळु दिसे ॥ ५७ ॥
ātāṃ jāhāliyā bhramahata | jaiseṃ piśācāceṃ citta |
maga iṃdriyāṃce ceṣṭita | vikal̤u dise || 57 ||
स्वरूप तरी देखे । आळविलें आइके ।
शब्दु बोले मुखें । परि ज्ञान नाही ॥ ५८ ॥
svarūpa tarī dekhe | āl̤avileṃ āike |
śabdu bole mukheṃ | pari jñāna nāhī || 58 ||
हें असो काजेंविण । जें जें काही कारण ।
तें केवळ कर्म जाण । इंद्रियांचे ॥ ५९ ॥
heṃ aso kājeṃviṇa | jeṃ jeṃ kāhī kāraṇa |
teṃ keval̤a karma jāṇa | iṃdriyāṃce || 59 ||
मग सर्वत्र जें जाणतें । ते बुद्धीचें कर्म निरूतें ।
वोळख अर्जुनातें । म्हणे हरि ॥ ६० ॥
maga sarvatra jeṃ jāṇateṃ | te buddhīceṃ karma nirūteṃ |
vol̤akha arjunāteṃ | mhaṇe hari || 60 ||
ते बुद्धी धुरे करुनी । कर्म करिती चित्त देऊनी ।
परि ते नैष्कम्यापासुनी । मुक्त दिसती ॥ ६१ ॥
te buddhī dhure karunī | karma karitī citta deūnī |
pari te naiṣkamyāpāsunī | mukta disatī || 61 ||
जें बुद्धीचिये ठावूनि देही । तयां अंहकाराची सेचि नाहीं ।
म्हणोनि कर्म करितां पाही । चोखाळले ॥ ६२ ॥
jeṃ buddhīciye ṭhāvūni dehī | tayāṃ aṃhakārācī seci nāhīṃ |
mhaṇoni karma karitāṃ pāhī | cokhāl̤ale || 62 ||
अगा करितेनवीण कर्म । तेंचि तें नैष्कर्म्य ।
हें जाणती सुवर्म । गुरुगम्य जें ॥ ६३ ॥
agā karitenavīṇa karma | teṃci teṃ naiṣkarmya |
heṃ jāṇatī suvarma | gurugamya jeṃ || 63 ||
आतां शांतरसाचें भरितें । सांडीत आहे पात्रातें ।
जें बोलणें बोलापरौतें । बोलवलें ॥ ६४ ॥
ātāṃ śāṃtarasāceṃ bhariteṃ | sāṃḍīta āhe pātrāteṃ |
jeṃ bolaṇeṃ bolāparauteṃ | bolavaleṃ || 64 ||
एथ इंद्रियांचा पांगु । जया फिटला आहे चांगु ।
तयासीचि आथी लागु । परिसावया ॥ ६५ ॥
etha iṃdriyāṃcā pāṃgu | jayā phiṭalā āhe cāṃgu |
tayāsīci āthī lāgu | parisāvayā || 65 ||
हा असो अतिप्रसंगु । न संडी पां कथालागु ।
होईल श्लोकसंगति भंगु । म्हणोनियां ॥ ६६ ॥
hā aso atiprasaṃgu | na saṃḍī pāṃ kathālāgu |
hoīla ślokasaṃgati bhaṃgu | mhaṇoniyāṃ || 66 ||
जें मना आकळितां कुवाडें । घाघुसितां बुद्धी नातुडे ।
तें दैवाचेनि सुरवाडें । सांगवलें तुज ॥ ६७ ॥
jeṃ manā ākal̤itāṃ kuvāḍeṃ | ghāghusitāṃ buddhī nātuḍe |
teṃ daivāceni suravāḍeṃ | sāṃgavaleṃ tuja || 67 ||
जें शब्दातीत स्वभावें । तें बोलींचि जरी फावे ।
तरी आणिकें काय करावें । सांगे कथा ॥ ६८ ॥
jeṃ śabdātīta svabhāveṃ | teṃ bolīṃci jarī phāve |
tarī āṇikeṃ kāya karāveṃ | sāṃge kathā || 68 ||
हा आर्तिविशेषु श्रोतयांचा । जाणोनि दास निवृतीचा ।
म्हणे संवादु दोघांचा । परिसोनि परिसा ॥ ६९ ॥
hā ārtiviśeṣu śrotayāṃcā | jāṇoni dāsa nivṛtīcā |
mhaṇe saṃvādu doghāṃcā | parisoni parisā || 69 ||
मग कृष्ण म्हणे पार्थातें । आतां प्राप्ताचें चिन्ह पुरतें ।
सांगेन तुज निरुतें । चित्त देई ॥ ७० ॥
maga kṛṣṇa mhaṇe pārthāteṃ | ātāṃ prāptāceṃ cinha purateṃ |
sāṃgena tuja niruteṃ | citta deī || 70 ||
तरी आत्मयोगें आथिला । जो कर्मफळाशीं विटला ।
तो घर रिघोनि वरिला । शांति जगीं ॥ ७१ ॥
tarī ātmayogeṃ āthilā | jo karmaphal̤āśīṃ viṭalā |
to ghara righoni varilā | śāṃti jagīṃ || 71 ||
येरु कर्मबधें किरीटी । अभिलाषाचिया गांठीं ।
कळासला खुंटी । फळभोगाचां ॥ ७२ ॥
yeru karmabadheṃ kirīṭī | abhilāṣāciyā gāṃṭhīṃ |
kal̤āsalā khuṃṭī | phal̤abhogācāṃ || 72 ||
जैसा फळाचिया हांवे । तैसें कर्म करि आघवें ।
मग न कीजेचि येणें भावें । उपेक्षी जो ॥ ७३ ॥
jaisā phal̤āciyā hāṃve | taiseṃ karma kari āghaveṃ |
maga na kījeci yeṇeṃ bhāveṃ | upekṣī jo || 73 ||
तो जयाकडे वास पाहे । तेउती सुखाची सृष्टी होये ।
तो म्हणे तेथ राहे । महाबोधु ॥ ७४ ॥
to jayākaḍe vāsa pāhe | teutī sukhācī sṛṣṭī hoye |
to mhaṇe tetha rāhe | mahābodhu || 74 ||
नवद्वारें देहीं । तो असतुचि परि नाहीं ।
करितुचि न करी कांही । फलत्यागी ॥ ७५ ॥
navadvāreṃ dehīṃ | to asatuci pari nāhīṃ |
karituci na karī kāṃhī | phalatyāgī || 75 ||
जैसा कां सर्वेश्वरु । पाहिजे तंव निर्व्यापारु ।
परि तोचि रची विस्तारु । त्रिभुवनाचा ॥ ७६ ॥
jaisā kāṃ sarveśvaru | pāhije taṃva nirvyāpāru |
pari toci racī vistāru | tribhuvanācā || 76 ||
आणि कर्ता ऐसें म्हणिपे । तरी कवणें कर्मीं न शिंपें ।
जे हातोपावो न लिंपे । उदासवृतीचा ॥ ७७ ॥
āṇi kartā aiseṃ mhaṇipe | tarī kavaṇeṃ karmīṃ na śiṃpeṃ |
je hātopāvo na liṃpe | udāsavṛtīcā || 77 ||
योगनिद्रा तरी न मोडे । अकर्तेपणा सळु न पडे ।
परि महाभूतांचे दळवाडें । उभारी भले ॥ ७८ ॥
yoganidrā tarī na moḍe | akartepaṇā sal̤u na paḍe |
pari mahābhūtāṃce dal̤avāḍeṃ | ubhārī bhale || 78 ||
जगाचा जीवीं आहे । परि कवणाचा कहीं नोहे ।
जगचि हें होय जाये । तो शुद्धीहि नेंणे ॥ ७९ ॥
jagācā jīvīṃ āhe | pari kavaṇācā kahīṃ nohe |
jagaci heṃ hoya jāye | to śuddhīhi neṃṇe || 79 ||
पापपुण्यें अशेषें । पासींचि असतु न देखें ।
आणि साक्षीही होऊं न ठके । येरी गोठी कायसी ॥ ८० ॥
pāpapuṇyeṃ aśeṣeṃ | pāsīṃci asatu na dekheṃ |
āṇi sākṣīhī hoūṃ na ṭhake | yerī goṭhī kāyasī || 80 ||
पै मूर्तीचेनि मेळें । तो मूर्तचि होऊनि खेळे ।
परि अमूर्तपण न मैळे । दादुलयाचें ॥ ८१ ॥
pai mūrtīceni mel̤eṃ | to mūrtaci hoūni khel̤e |
pari amūrtapaṇa na mail̤e | dādulayāceṃ || 81 ||
तो सृजी पाळी संहारी । ऐसे बोलती जे चराचरीं ।
ते अज्ञान गा अवधारीं । पंडुकुमरा ॥ ८२ ॥
to sṛjī pāl̤ī saṃhārī | aise bolatī je carācarīṃ |
te ajñāna gā avadhārīṃ | paṃḍukumarā || 82 ||
तें अज्ञान जैं समूळ तुटे । तैं भ्रांतीचें मसैरें फिटे ।
मग अकर्तृत्व प्रगटे । ईश्वराचें ॥ ८३ ॥
teṃ ajñāna jaiṃ samūl̤a tuṭe | taiṃ bhrāṃtīceṃ masaireṃ phiṭe |
maga akartṛtva pragaṭe | īśvarāceṃ || 83 ||
एथ ईश्वरु एकु अकर्ता । ऐसे मानले जरी चित्ता ।
तरी तोचि मी हें स्वभावता । आदीचि आहे ॥ ८४ ॥
etha īśvaru eku akartā | aise mānale jarī cittā |
tarī toci mī heṃ svabhāvatā | ādīci āhe || 84 ||
ऐसेनि विवेकें उदो चित्तीं । तयासी भेदु कैंचा त्रिजगतीं ।
देखें आपुलिया प्रतीति । जगचि मुक्त ॥ ८५ ॥
aiseni vivekeṃ udo cittīṃ | tayāsī bhedu kaiṃcā trijagatīṃ |
dekheṃ āpuliyā pratīti | jagaci mukta || 85 ||
जैशी पूर्वदिशेच्या राउळीं । उदयाचि सूर्ये दिवाळी ।
की येरीही दिशां तियेचि काळी । काळिमा नाही ॥ ८६ ॥
jaiśī pūrvadiśecyā rāul̤īṃ | udayāci sūrye divāl̤ī |
kī yerīhī diśāṃ tiyeci kāl̤ī | kāl̤imā nāhī || 86 ||
बुद्धिनिश्चयें आत्मज्ञान । ब्रह्मरुप भावी आपणा आपण ।
ब्रह्मनिष्ठा राखे पूर्ण । तत्परायण अहर्निशीं ॥ ८७ ॥
buddhiniścayeṃ ātmajñāna | brahmarupa bhāvī āpaṇā āpaṇa |
brahmaniṣṭhā rākhe pūrṇa | tatparāyaṇa aharniśīṃ || 87 ||
ऐसें व्यापक ज्ञान भलें । जयांचिया हृदयाते गिंवसित आलें ।
तयांची समता दृष्टि बोलें । विशेषूं काई ॥ ८८ ॥
aiseṃ vyāpaka jñāna bhaleṃ | jayāṃciyā hṛdayāte giṃvasita āleṃ |
tayāṃcī samatā dṛṣṭi boleṃ | viśeṣūṃ kāī || 88 ||
एक आपणपेंचि पां जैसें । ते देखतीं विश्व तैसे ।
हें बोलणें कायसें । नवलु एथ ॥ ८९ ॥
eka āpaṇapeṃci pāṃ jaiseṃ | te dekhatīṃ viśva taise |
heṃ bolaṇeṃ kāyaseṃ | navalu etha || 89 ||
परी दैव जैसें कवतिकें । कहींचि दैन्य न देखे ।
कां विवेकु हा नोळखे । भ्रांतीतें जेवीं ॥ ९० ॥
parī daiva jaiseṃ kavatikeṃ | kahīṃci dainya na dekhe |
kāṃ viveku hā nol̤akhe | bhrāṃtīteṃ jevīṃ || 90 ||
नातरी अंधकाराची वानी । जैसा सूर्यो न देखे स्वप्नीं ।
अमृत नायके कानी । मृत्युकथा ॥ ९१ ॥
nātarī aṃdhakārācī vānī | jaisā sūryo na dekhe svapnīṃ |
amṛta nāyake kānī | mṛtyukathā || 91 ||
हें असो संतापु कैसा । चंद्रु न स्मरे जैसा ।
भूतीं भेदु नेणती तैसा । ज्ञानिये ते ॥ ९२ ॥
heṃ aso saṃtāpu kaisā | caṃdru na smare jaisā |
bhūtīṃ bhedu neṇatī taisā | jñāniye te || 92 ||
मग हा मशकु हा गजु । कीं हा श्वपचु हा द्विपु ।
पैल इतरु हा आत्मजु । हें उरेल कें ॥ ९३ ॥
maga hā maśaku hā gaju | kīṃ hā śvapacu hā dvipu |
paila itaru hā ātmaju | heṃ urela keṃ || 93 ||
ना तरी हे धेनु हें श्वान । एक गुरु एक हीन ।
हें असो कैचें स्वप्न । जागतया ॥ ९४ ॥
nā tarī he dhenu heṃ śvāna | eka guru eka hīna |
heṃ aso kaiceṃ svapna | jāgatayā || 94 ||
एथ भेदु तरी कीं देखा । जरि अंहभावा उरला होआवा ।
तो आधींचि नाहीं आघवा । आतां विषमु काई ॥ ९५ ॥
etha bhedu tarī kīṃ dekhā | jari aṃhabhāvā uralā hoāvā |
to ādhīṃci nāhīṃ āghavā | ātāṃ viṣamu kāī || 95 ||
म्हणोनि सर्वत्र सदा सम । तें आपणचि अद्वय ब्रह्म ।
हें संपूर्ण जाणें वर्म । समदृष्टीचें ॥ ९६ ॥
mhaṇoni sarvatra sadā sama | teṃ āpaṇaci advaya brahma |
heṃ saṃpūrṇa jāṇeṃ varma | samadṛṣṭīceṃ || 96 ||
जिहीं विषयसंगु न सांडिता । इंद्रियांतें न दंडितां ।
परि भोगिली निसंगता । कामेंविण ॥ ९७ ॥
jihīṃ viṣayasaṃgu na sāṃḍitā | iṃdriyāṃteṃ na daṃḍitāṃ |
pari bhogilī nisaṃgatā | kāmeṃviṇa || 97 ||
जिहीं लोकांचेनि आधारें । लौकिकेंचि व्यापारें ।
परि सांडिले निदसुरें । लौकिकु हें ॥ ९८ ॥
jihīṃ lokāṃceni ādhāreṃ | laukikeṃci vyāpāreṃ |
pari sāṃḍile nidasureṃ | laukiku heṃ || 98 ||
जैसा जनामाजी खेचरु । असतुचि जना नोहे गोचरु ।
तैसा शरीरीं परि संसारु । नोळखें तयांतें ॥ ९९ ॥
jaisā janāmājī khecaru | asatuci janā nohe gocaru |
taisā śarīrīṃ pari saṃsāru | nol̤akheṃ tayāṃteṃ || 99 ||
हें असो पवनाचेनि मेळें । जैसें जळींचि जळ लोळे ।
तें आणिकें म्हणती वेगळें । कल्लोळ हे ॥ १०० ॥
heṃ aso pavanāceni mel̤eṃ | jaiseṃ jal̤īṃci jal̤a lol̤e |
teṃ āṇikeṃ mhaṇatī vegal̤eṃ | kallol̤a he || 100 ||
तैसें नाम रुप तयाचें । एऱ्हवीं ब्रह्मचि तो साचें ।
मन साम्या आलें जयाचें । सर्वत्र गा ॥ १०१ ॥
taiseṃ nāma rupa tayāceṃ | eṟhavīṃ brahmaci to sāceṃ |
mana sāmyā āleṃ jayāceṃ | sarvatra gā || 101 ||
ऐसेनि समदृष्टी जो होये । तया पुरुषा लक्षणही आहे ।
अर्जुना संक्षेपे सांगेन पाहें । अच्युत म्हणे ॥ १०२ ॥
aiseni samadṛṣṭī jo hoye | tayā puruṣā lakṣaṇahī āhe |
arjunā saṃkṣepe sāṃgena pāheṃ | acyuta mhaṇe || 102 ||
तरी मृगजळाचेनि पूरें । जैसें न लोटिजे कां गिरिवरें ।
तैसा शुभाशुभीं न विकरे । पातलां जो ॥ १०३ ॥
tarī mṛgajal̤āceni pūreṃ | jaiseṃ na loṭije kāṃ girivareṃ |
taisā śubhāśubhīṃ na vikare | pātalāṃ jo || 103 ||
तोचि तो निरुता । समदृष्टी तत्वता ।
हरि म्हणे पंडुसुता । तोचि ब्रह्म ॥ १०४ ॥
toci to nirutā | samadṛṣṭī tatvatā |
hari mhaṇe paṃḍusutā | toci brahma || 104 ||
जो आपणपे सांडुनि कहीं । इंद्रियग्रामावरी येणेंचि नाहीं ।
तो विषय न सेवी हें काई । विचित्र येथ ॥ १०५ ॥
jo āpaṇape sāṃḍuni kahīṃ | iṃdriyagrāmāvarī yeṇeṃci nāhīṃ |
to viṣaya na sevī heṃ kāī | vicitra yetha || 105 ||
सहजें स्वसुखाचेनि अपारें । सुरवाडे अंतरें ।
रचिला म्हणऊनि बाहिरें । पाउल न घली ॥ १०६ ॥
sahajeṃ svasukhāceni apāreṃ | suravāḍe aṃtareṃ |
racilā mhaṇaūni bāhireṃ | pāula na ghalī || 106 ||
सांगे कुमुददळाचेनि ताटें । जो जेविला चंद्रकिरणें चोखटे ।
तो चकोरु काई वाळुवंटे । चुंबितु आहे ॥ १०७ ॥
sāṃge kumudadal̤āceni tāṭeṃ | jo jevilā caṃdrakiraṇeṃ cokhaṭe |
to cakoru kāī vāl̤uvaṃṭe | cuṃbitu āhe || 107 ||
तैसें आत्मसुख उपाइलें । जयासि आपणपेचिं फावलें ।
तया विषयो सहजे सांडवले । म्हणो काई ॥ १०८ ॥
taiseṃ ātmasukha upāileṃ | jayāsi āpaṇapeciṃ phāvaleṃ |
tayā viṣayo sahaje sāṃḍavale | mhaṇo kāī || 108 ||
एऱ्हवीं तरी कौतुकें । विचारुनि पाहें पां निकें ।
या विषयांचेनि सुखे । झकविती कवण ॥ १०९ ॥
eṟhavīṃ tarī kautukeṃ | vicāruni pāheṃ pāṃ nikeṃ |
yā viṣayāṃceni sukhe | jhakavitī kavaṇa || 109 ||
जिहीं आपणपें नाहीं देखिलें । तेचि इहीं इंद्रियार्थीं रंजले ।
जैसें रंकु का आळुकैलें । तुषातें सेवी ॥ ११० ॥
jihīṃ āpaṇapeṃ nāhīṃ dekhileṃ | teci ihīṃ iṃdriyārthīṃ raṃjale |
jaiseṃ raṃku kā āl̤ukaileṃ | tuṣāteṃ sevī || 110 ||
नातरी मृगें तृषापीडितें । संभ्रमें विसरोनि जळांते ।
मग तोयबुद्धी बरडीतें । ठाकूनि येती ॥ १११ ॥
nātarī mṛgeṃ tṛṣāpīḍiteṃ | saṃbhrameṃ visaroni jal̤āṃte |
maga toyabuddhī baraḍīteṃ | ṭhākūni yetī || 111 ||
तैसें आपणपें नाहीं दिठे । जयातें स्वसुखाचे सदा खरांटे ।
तयासीचि विषय हे गोमटे । आवडती ॥ ११२ ॥
taiseṃ āpaṇapeṃ nāhīṃ diṭhe | jayāteṃ svasukhāce sadā kharāṃṭe |
tayāsīci viṣaya he gomaṭe | āvaḍatī || 112 ||
एऱ्हवीं विषयीं काइ सुख आहे । हे बोलणेंचि सारिखें नोहे ।
तरी विद्युत्स्फुरणें कां न पाहे । जगामाजीं ॥ ११३ ॥
eṟhavīṃ viṣayīṃ kāi sukha āhe | he bolaṇeṃci sārikheṃ nohe |
tarī vidyutsphuraṇeṃ kāṃ na pāhe | jagāmājīṃ || 113 ||
सांगें वातवर्षआतपु धरे । ऐसे अभ्रछायाचि जरी सरे ।
तरी त्रिमाळिकें धवळारें । करावीं कां ॥ ११४ ॥
sāṃgeṃ vātavarṣaātapu dhare | aise abhrachāyāci jarī sare |
tarī trimāl̤ikeṃ dhaval̤āreṃ | karāvīṃ kāṃ || 114 ||
म्हणोनि विषयसुख जें बोलिजे । तें नेणतां गा वायां जल्पिजे ।
जैसें महूर कां म्हणिजे । विषकंदातें ॥ ११५ ॥
mhaṇoni viṣayasukha jeṃ bolije | teṃ neṇatāṃ gā vāyāṃ jalpije |
jaiseṃ mahūra kāṃ mhaṇije | viṣakaṃdāteṃ || 115 ||
नातरी भौमा नाम मंगळु । रोहिणीतें म्हणती जळु ।
तैसा सुखप्रवादु बरळु । विषयिकु हा ॥ ११६ ॥
nātarī bhaumā nāma maṃgal̤u | rohiṇīteṃ mhaṇatī jal̤u |
taisā sukhapravādu baral̤u | viṣayiku hā || 116 ||
हे असो आघवी बोली । सांग पा सर्पफणीची साउली ।
ते शीतल होईल केतुली । मूषकासी ॥ ११७ ॥
he aso āghavī bolī | sāṃga pā sarpaphaṇīcī sāulī |
te śītala hoīla ketulī | mūṣakāsī || 117 ||
जैसा आमिषकवळु पांडवा । मीनु न सेवी तंवचि बरवा ।
तैसा विषयसंगु आघवा । निभ्रांत जाणें ॥ ११८ ॥
jaisā āmiṣakaval̤u pāṃḍavā | mīnu na sevī taṃvaci baravā |
taisā viṣayasaṃgu āghavā | nibhrāṃta jāṇeṃ || 118 ||
हे विरक्तांचिये दिठी । जैं न्याहाळिजे किरीटी ।
तैं पांडुरोगाचिये पुष्टि- ।सारिखें दिसे ॥ ११९ ॥
he viraktāṃciye diṭhī | jaiṃ nyāhāl̤ije kirīṭī |
taiṃ pāṃḍurogāciye puṣṭi- |sārikheṃ dise || 119 ||
म्हणोनि विषयभोगी जें सुख । तें साद्यंतचि जाण दुःख ।
परि काय कीजे मूर्ख । न सेवितां न सरे ॥ १२० ॥
mhaṇoni viṣayabhogī jeṃ sukha | teṃ sādyaṃtaci jāṇa duḥkha |
pari kāya kīje mūrkha | na sevitāṃ na sare || 120 ||
तें अंतर नेणती बापुडे । म्हणोनि अगत्य सेवणें घडे ।
सांगे पूयपंकीचे किडे । काय चिळसी घेती ॥ १२१ ॥
teṃ aṃtara neṇatī bāpuḍe | mhaṇoni agatya sevaṇeṃ ghaḍe |
sāṃge pūyapaṃkīce kiḍe | kāya cil̤asī ghetī || 121 ||
तयां दुःखियां दुःखचि जिव्हार । ते विषयकर्दमींचे दर्दुर ।
ते भोगजळींचे जलचर । सांडिती केवी ॥ १२२ ॥
tayāṃ duḥkhiyāṃ duḥkhaci jivhāra | te viṣayakardamīṃce dardura |
te bhogajal̤īṃce jalacara | sāṃḍitī kevī || 122 ||
आणि दुःखयोनि जिया आहाती । तिया निरर्थका तरी नव्हती ।
जरी विषयांवरी विरक्ती । धरिती जीव ॥ १२३ ॥
āṇi duḥkhayoni jiyā āhātī | tiyā nirarthakā tarī navhatī |
jarī viṣayāṃvarī viraktī | dharitī jīva || 123 ||
नातरी गर्भवासादि संकट । कां जन्ममरणींचे कष्ट ।
हे विसांवेवीण वाट । वाहावी कवणें ॥ १२४ ॥
nātarī garbhavāsādi saṃkaṭa | kāṃ janmamaraṇīṃce kaṣṭa |
he visāṃvevīṇa vāṭa | vāhāvī kavaṇeṃ || 124 ||
जरी विषयीं विषयो सांडिजेल । तरी महादोषी कें वसिजेल ।
आणि संसारु हा शब्दु नव्हेल । लटिका जगीं ॥ १२५ ॥
jarī viṣayīṃ viṣayo sāṃḍijela | tarī mahādoṣī keṃ vasijela |
āṇi saṃsāru hā śabdu navhela | laṭikā jagīṃ || 125 ||
म्हणोनि अविद्याजात नाथिलें । तें तिहींचि साच दाविलें ।
जिहीं सुखबुद्धी घेतलें । विषयदुःख ॥ १२६ ॥
mhaṇoni avidyājāta nāthileṃ | teṃ tihīṃci sāca dāvileṃ |
jihīṃ sukhabuddhī ghetaleṃ | viṣayaduḥkha || 126 ||
या कारणें गा सुभटा । हा विचारितां विषय वोखटा ।
तूं झणें कहीं या वाटा । विसरोनि जाशी ॥ १२७ ॥
yā kāraṇeṃ gā subhaṭā | hā vicāritāṃ viṣaya vokhaṭā |
tūṃ jhaṇeṃ kahīṃ yā vāṭā | visaroni jāśī || 127 ||
पै यातें विरक्त पुरुष । त्यजिती कां जैसें विष ।
निराशा तयां दुःख । दाविलें नावडे ॥ १२८ ॥
pai yāteṃ virakta puruṣa | tyajitī kāṃ jaiseṃ viṣa |
nirāśā tayāṃ duḥkha | dāvileṃ nāvaḍe || 128 ||
ज्ञानियांच्या हन ठायीं । याची मातुही कीर नाहीं ।
देहीं देहभावो जिहीं । स्ववश केले ॥ १२९ ॥
jñāniyāṃcyā hana ṭhāyīṃ | yācī mātuhī kīra nāhīṃ |
dehīṃ dehabhāvo jihīṃ | svavaśa kele || 129 ||
जयांतें बाह्याची भाष । नेणिजेचि निःशेष ।
अंतरीं सुख । एक आथी ॥ १३० ॥
jayāṃteṃ bāhyācī bhāṣa | neṇijeci niḥśeṣa |
aṃtarīṃ sukha | eka āthī || 130 ||
परि तें वेगळेपणें भोगिजे । जैसे पक्षिये फळ चुंबिजे ।
तैसें नव्हे तेथ विसरिजे । भोगितेपणही ॥ १३१ ॥
pari teṃ vegal̤epaṇeṃ bhogije | jaise pakṣiye phal̤a cuṃbije |
taiseṃ navhe tetha visarije | bhogitepaṇahī || 131 ||
भोगीं अवस्था एक उठी । ते अंहकाराचा अचळु लोटी ।
मग सुखेंसि आंठी । गाढेपणें ॥ १३२ ॥
bhogīṃ avasthā eka uṭhī | te aṃhakārācā acal̤u loṭī |
maga sukheṃsi āṃṭhī | gāḍhepaṇeṃ || 132 ||
तिये आलिंगनमेळीं । होय आपेंआप कवळी ।
तेथ जळ जैसें जळी । वेगळें न दिसे ॥ १३३ ॥
tiye āliṃganamel̤īṃ | hoya āpeṃāpa kaval̤ī |
tetha jal̤a jaiseṃ jal̤ī | vegal̤eṃ na dise || 133 ||
कां आकाशीं वायु हारपे । तेथ दोन्ही हे भाष लोपे ।
तैसे सुखचि उरे स्वरुपें । सुरतीं तिये ॥ १३४ ॥
kāṃ ākāśīṃ vāyu hārape | tetha donhī he bhāṣa lope |
taise sukhaci ure svarupeṃ | suratīṃ tiye || 134 ||
ऐसी द्वैताची भाष जाय । मग म्हणों जरी एकचि होय ।
तरी तेथ साक्षी कवणु आहे । जाणतें जे ॥ १३५ ॥
aisī dvaitācī bhāṣa jāya | maga mhaṇoṃ jarī ekaci hoya |
tarī tetha sākṣī kavaṇu āhe | jāṇateṃ je || 135 ||
म्हणोनि असो हें आघवें । एथ न बोलणें काय बोलावें ।
ते खुणाचि पावेल स्वभावें । आत्माराम ॥ १३६ ॥
mhaṇoni aso heṃ āghaveṃ | etha na bolaṇeṃ kāya bolāveṃ |
te khuṇāci pāvela svabhāveṃ | ātmārāma || 136 ||
जे ऐसेनि सुखें मातले । आपणपांचि आपण गुंतले ।
ते मी जाणे निखळ वोतले । साम्यरसाचे ॥ १३७ ॥
je aiseni sukheṃ mātale | āpaṇapāṃci āpaṇa guṃtale |
te mī jāṇe nikhal̤a votale | sāmyarasāce || 137 ||
ते आनंदाचे अनुकार । सुखाचे अंकुर ।
कीं महाबोधें विहार । केले जैसे ॥ १३८ ॥
te ānaṃdāce anukāra | sukhāce aṃkura |
kīṃ mahābodheṃ vihāra | kele jaise || 138 ||
ते विवेकाचें गांव । की परब्रह्मीचे स्वभाव ।
नातरी अळंकारले अवयव । ब्रह्मविद्येचे ॥ १३९ ॥
te vivekāceṃ gāṃva | kī parabrahmīce svabhāva |
nātarī al̤aṃkārale avayava | brahmavidyece || 139 ||
ते सत्त्वाचे सात्त्विक । की चैतन्याचे आंगिक ।
हें बहु असो एकैक । वानिसी काई ॥ १४० ॥
te sattvāce sāttvika | kī caitanyāce āṃgika |
heṃ bahu aso ekaika | vānisī kāī || 140 ||
तूं संतस्तवनी रतसी । तरी कथेची से न करिसी ।
कीं निराळी बोल देखसी । सनागर ॥ १४१ ॥
tūṃ saṃtastavanī ratasī | tarī kathecī se na karisī |
kīṃ nirāl̤ī bola dekhasī | sanāgara || 141 ||
परि तो रसातिशयो मुकुळीं । मग ग्रंथार्थदीपु उजळीं ।
करी साधुहृदयराउळीं । मंगळ उखा ॥ १४२ ॥
pari to rasātiśayo mukul̤īṃ | maga graṃthārthadīpu ujal̤īṃ |
karī sādhuhṛdayarāul̤īṃ | maṃgal̤a ukhā || 142 ||
ऐसा श्रीगुरुचा उवायिला । निवृत्तिदासासी पातला ।
मग तो म्हणे कृष्ण बोलिला । तेंचि आइका ॥ १४३ ॥
aisā śrīgurucā uvāyilā | nivṛttidāsāsī pātalā |
maga to mhaṇe kṛṣṇa bolilā | teṃci āikā || 143 ||
अर्जुना अंनत सुखाच्या डोहीं । एकसरा तळुचि घेतला जिहीं ।
मग स्थिराऊनी तेही । तेंचि जाहले ॥ १४४ ॥
arjunā aṃnata sukhācyā ḍohīṃ | ekasarā tal̤uci ghetalā jihīṃ |
maga sthirāūnī tehī | teṃci jāhale || 144 ||
अथवा आत्मप्रकाशें चोखें । जो आपणपेंचि विश्व देखे ।
तो देहेंचि परब्रह्म सुखें । मानूं येईल ॥ १४५ ॥
athavā ātmaprakāśeṃ cokheṃ | jo āpaṇapeṃci viśva dekhe |
to deheṃci parabrahma sukheṃ | mānūṃ yeīla || 145 ||
जें साचोकारें परम । ना तें अक्षर निःसीम ।
जिये गांवींचे निष्काम । अधिकारिये ॥ १४६ ॥
jeṃ sācokāreṃ parama | nā teṃ akṣara niḥsīma |
jiye gāṃvīṃce niṣkāma | adhikāriye || 146 ||
जे महर्षीं वाढले । विरक्तां भागा फिटलें ।
जे निःसंशया पिकलें । निरंतर ॥ १४७ ॥
je maharṣīṃ vāḍhale | viraktāṃ bhāgā phiṭaleṃ |
je niḥsaṃśayā pikaleṃ | niraṃtara || 147 ||
जिहीं विषयांपासोनि हिरतलें । चित्त आपुलें आपण जिंतिले ।
ते निश्चित जेथ सुतले । चेतीचिना ॥ १४८ ॥
jihīṃ viṣayāṃpāsoni hirataleṃ | citta āpuleṃ āpaṇa jiṃtile |
te niścita jetha sutale | cetīcinā || 148 ||
तें परब्रह्म निर्वाण । जें आत्मविदांचें कारण ।
तेचि ते पुरुष जाण । पंडुकुमरा ॥ १४९ ॥
teṃ parabrahma nirvāṇa | jeṃ ātmavidāṃceṃ kāraṇa |
teci te puruṣa jāṇa | paṃḍukumarā || 149 ||
ते ऐसे कैसेनि जाहले । जे देहींचि ब्रह्मत्वा आले ।
हें ही पुससी तरी भलें । संक्षेपे सांगो ॥ १५० ॥
te aise kaiseni jāhale | je dehīṃci brahmatvā āle |
heṃ hī pusasī tarī bhaleṃ | saṃkṣepe sāṃgo || 150 ||
तरी वैराग्यचेनि आधारें । जिहीं विषय दवडुनि बाहिरें ।
शरीरीं एकंदरें । केलें मन ॥ १५१ ॥
tarī vairāgyaceni ādhāreṃ | jihīṃ viṣaya davaḍuni bāhireṃ |
śarīrīṃ ekaṃdareṃ | keleṃ mana || 151 ||
सहजें तिहीं संधी भेटी । जेथ भ्रुपल्लवां पडे गांठी ।
तेथ पाठमोरी दिठी । पारुखोनियां ॥ १५२ ॥
sahajeṃ tihīṃ saṃdhī bheṭī | jetha bhrupallavāṃ paḍe gāṃṭhī |
tetha pāṭhamorī diṭhī | pārukhoniyāṃ || 152 ||
सांडूनि दक्षिण वाम । प्राणापानसम ।
चित्तेंसीं व्योम- । गामिये करिती ॥ १५३ ॥
sāṃḍūni dakṣiṇa vāma | prāṇāpānasama |
citteṃsīṃ vyoma- | gāmiye karitī || 153 ||
तेथ जैसीं रथ्योदकें सकळें । घेऊनि गंगा समुद्री मिळे ।
मग एकैक वेगळें । निवडु नये ॥ १५४ ॥
tetha jaisīṃ rathyodakeṃ sakal̤eṃ | gheūni gaṃgā samudrī mil̤e |
maga ekaika vegal̤eṃ | nivaḍu naye || 154 ||
तैसी वासनांतराची विवंचना । मग आपैसी पारुखे अर्जुना ।
जे वेळी गगनीं लयो मना । पवनें कीजे ॥ १५५ ॥
taisī vāsanāṃtarācī vivaṃcanā | maga āpaisī pārukhe arjunā |
je vel̤ī gaganīṃ layo manā | pavaneṃ kīje || 155 ||
जेथ हें संसारचित्र उमटे । तो मनोरुपु पटु फाटे ।
जैसें सरोवर आटे । मग प्रतिमा नाहीं ॥ १५६ ॥
jetha heṃ saṃsāracitra umaṭe | to manorupu paṭu phāṭe |
jaiseṃ sarovara āṭe | maga pratimā nāhīṃ || 156 ||
तैसें मनपण मुदल जाये । मग अंहभावादिक कें आहे ।
म्हणोनि शरीरेंचि ब्रह्म होये । अनुभवी तो ॥ १५७ ॥
taiseṃ manapaṇa mudala jāye | maga aṃhabhāvādika keṃ āhe |
mhaṇoni śarīreṃci brahma hoye | anubhavī to || 157 ||
आम्ही मागां हन सांगितलें । जे देहींचि ब्रह्मत्व पावले ।
ते येणें मार्गे आले । म्हणऊनिया ॥ १५८ ॥
āmhī māgāṃ hana sāṃgitaleṃ | je dehīṃci brahmatva pāvale |
te yeṇeṃ mārge āle | mhaṇaūniyā || 158 ||
आणि यमनियमांचे डोंगर । अभ्यासाचे सागर ।
क्रमोनि हे पार । पातले ते ॥ १५९ ॥
āṇi yamaniyamāṃce ḍoṃgara | abhyāsāce sāgara |
kramoni he pāra | pātale te || 159 ||
तिहीं आपणपें करुनि निर्लेप । प्रंपचाचें घेतलें माप ।
मग साचाचेंचि रुप । होऊनि ठेले ॥ १६० ॥
tihīṃ āpaṇapeṃ karuni nirlepa | praṃpacāceṃ ghetaleṃ māpa |
maga sācāceṃci rupa | hoūni ṭhele || 160 ||
ऐसा योगयुक्तीचा उद्देशु । जेथ बोलिला हृषीकेशु ।
तेथ अर्जुनु सुदंशु । म्हणोनि चमत्कारला ॥ १६१ ॥
aisā yogayuktīcā uddeśu | jetha bolilā hṛṣīkeśu |
tetha arjunu sudaṃśu | mhaṇoni camatkāralā || 161 ||
तें देखिलिया कृष्णें जाणितलें । मग हांसोनि पार्थातें म्हणितलें ।
तें काई पां चित्त उवाइलें । इये बोलीं तुझे ॥ १६२ ॥
teṃ dekhiliyā kṛṣṇeṃ jāṇitaleṃ | maga hāṃsoni pārthāteṃ mhaṇitaleṃ |
teṃ kāī pāṃ citta uvāileṃ | iye bolīṃ tujhe || 162 ||
तंव अर्जुन म्हणे देवो । परचित्तलक्षणांचा रावो ।
भला जाणितला जी भावो । मानसु माझा ॥ १६३ ॥
taṃva arjuna mhaṇe devo | paracittalakṣaṇāṃcā rāvo |
bhalā jāṇitalā jī bhāvo | mānasu mājhā || 163 ||
म्यां जें काहीं विवरुनि पुसावें । ते आधींचि कळले देवें ।
तरी बोलिलें तेंचि सांगावें । विवळ करुनि ॥ १६४ ॥
myāṃ jeṃ kāhīṃ vivaruni pusāveṃ | te ādhīṃci kal̤ale deveṃ |
tarī bolileṃ teṃci sāṃgāveṃ | vival̤a karuni || 164 ||
एऱ्हवीं तरी अवधारा । जो दाविला तुम्हीं अनुसारा ।
तो पव्हण्याहूनि पायउतारा । सोहपा जैसा ॥ १६५ ॥
eṟhavīṃ tarī avadhārā | jo dāvilā tumhīṃ anusārā |
to pavhaṇyāhūni pāyautārā | sohapā jaisā || 165 ||
तैसा सांख्याहूनि प्रांजळा । तरी आम्हांसारिखियां अभोळां ।
एथ आहाति कांही परि काळा । तो साहों ये वर ॥ १६६ ॥
taisā sāṃkhyāhūni prāṃjal̤ā | tarī āmhāṃsārikhiyāṃ abhol̤āṃ |
etha āhāti kāṃhī pari kāl̤ā | to sāhoṃ ye vara || 166 ||
म्हणोनि एक वेळ देवा । तोचि पडताळा घेयावा ।
विस्तरेल तरी सांगावा । साद्यंतुचि ॥ १६७ ॥
mhaṇoni eka vel̤a devā | toci paḍatāl̤ā gheyāvā |
vistarela tarī sāṃgāvā | sādyaṃtuci || 167 ||
तंव कृष्ण म्हणती हो कां । तुज हा मार्ग गमला निका ।
तरी काय जाहलें ऐंकिजो कां । सुखें बोलों ॥ १६८ ॥
taṃva kṛṣṇa mhaṇatī ho kāṃ | tuja hā mārga gamalā nikā |
tarī kāya jāhaleṃ aiṃkijo kāṃ | sukheṃ boloṃ || 168 ||
अर्जुना तु परिससी । परिसोनि अनुष्ठिसी ।
तरी आम्हांसीचि वानी कायसी । सांगावयाची ॥ १६९ ॥
arjunā tu parisasī | parisoni anuṣṭhisī |
tarī āmhāṃsīci vānī kāyasī | sāṃgāvayācī || 169 ||
आधींच चित्त मायेचें । वरी मिष जाहलें पढियंताचे ।
आतां तें अद्भुतपण स्नेहाचें । कवण जाणे ॥ १७० ॥
ādhīṃca citta māyeceṃ | varī miṣa jāhaleṃ paḍhiyaṃtāce |
ātāṃ teṃ adbhutapaṇa snehāceṃ | kavaṇa jāṇe || 170 ||
ते म्हणों कारुण्यरसाची वृष्टि । कीं नवया स्नेहाची सृष्टि ।
हें असे नेणिजे दृष्टी । हरीची वानूं ॥ १७१ ॥
te mhaṇoṃ kāruṇyarasācī vṛṣṭi | kīṃ navayā snehācī sṛṣṭi |
heṃ ase neṇije dṛṣṭī | harīcī vānūṃ || 171 ||
जे अमृताची वोतली । कीं प्रेमचि पिऊन मातली ।
म्हणोनि अर्जुनमोहें गुंतली । निघों नेणे ॥ १७२ ॥
je amṛtācī votalī | kīṃ premaci piūna mātalī |
mhaṇoni arjunamoheṃ guṃtalī | nighoṃ neṇe || 172 ||
हें बहु जें जें जल्पिजेल । तेथें कथेसि फांकु होईल ।
परि स्नेह रुपा नयेल । बोलवरी ॥ १७३ ॥
heṃ bahu jeṃ jeṃ jalpijela | tetheṃ kathesi phāṃku hoīla |
pari sneha rupā nayela | bolavarī || 173 ||
म्हणोनि विसुरा काय येणें । तो ईश्वरु आकळावा कवणें ।
जो आपुलें मान नेणे । आपणचि ॥ १७४ ॥
mhaṇoni visurā kāya yeṇeṃ | to īśvaru ākal̤āvā kavaṇeṃ |
jo āpuleṃ māna neṇe | āpaṇaci || 174 ||
तरी मागीला ध्वनीआंतु । मज गमला सावियाचि मोहितु ।
जे बलात्कारें असे म्हणतु । परिस बापा ॥ १७५ ॥
tarī māgīlā dhvanīāṃtu | maja gamalā sāviyāci mohitu |
je balātkāreṃ ase mhaṇatu | parisa bāpā || 175 ||
अर्जुना जेणें भेदें । तुझें कां चित्त बोधे ।
तैसें तैसें विनोदें । निरुपिजेल ॥ १७६ ॥
arjunā jeṇeṃ bhedeṃ | tujheṃ kāṃ citta bodhe |
taiseṃ taiseṃ vinodeṃ | nirupijela || 176 ||
तो काइसया नाम योगु । तयाचा कवण उपेगु ।
अथवा अधिकारप्रसंगु । कवणा येथ ॥ १७७ ॥
to kāisayā nāma yogu | tayācā kavaṇa upegu |
athavā adhikāraprasaṃgu | kavaṇā yetha || 177 ||
ऐसें जें जें कांही । उक्त असे इये ठाई ।
तें आघवेंचि पाहीं । सांगेन आतां ॥ १७८ ॥
aiseṃ jeṃ jeṃ kāṃhī | ukta ase iye ṭhāī |
teṃ āghaveṃci pāhīṃ | sāṃgena ātāṃ || 178 ||
तूं चित्त देऊनि अवधारीं । ऐसें म्हणोनि श्रीहरी ।
बोलिजेल ते पुढारी । कथा आहे ॥ १७९ ॥
tūṃ citta deūni avadhārīṃ | aiseṃ mhaṇoni śrīharī |
bolijela te puḍhārī | kathā āhe || 179 ||
श्रीकृष्ण अर्जुनासी संगु । न सांडोनि सांगेल योगु ।
तो व्यक्त करु प्रसंगु । म्हणे निवृत्तिदासु ॥ १८० ॥
śrīkṛṣṇa arjunāsī saṃgu | na sāṃḍoni sāṃgela yogu |
to vyakta karu prasaṃgu | mhaṇe nivṛttidāsu || 180 ||
← Chapter 4 The Yoga of Wisdom Chapter 6 → The Yoga of Self-Subdual Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).