Skip to content

अधिकरणम् ३ · अध्यायः ३

Dhanahīnastu guṇayukto'pi madhyasthaguṇo hīnāpadeśo …

A chapter of the Kama Sutra.

30 versesSanskrit with transliteration

A couple in a garden pavilion, reading together.

धनहीनस्तु गुणयुक्तोऽपि मध्यस्थगुणो हीनापदेशो वा सधनो वा प्रातिवेश्यः मातृपितृभ्रातृषु च परतन्त्रः बालवृत्तिरुचितप्रवेशो वा कन्यां अलभ्यत्वान्न वरयेत्. ॥ १ ॥

dhanahīnastu guṇayukto'pi madhyasthaguṇo hīnāpadeśo vā sadhano vā prātiveśyaḥ mātṛpitṛbhrātṛṣu ca paratantraḥ bālavṛttirucitapraveśo vā kanyāṃ alabhyatvānna varayet. || 1 ||

Report an error

बाल्यात्प्रभृति चैनां स्वयं एवानुरञ्जयेत्. ॥ २ ॥

bālyātprabhṛti caināṃ svayaṃ evānurañjayet. || 2 ||

Report an error

तथायुक्तश्च मातुलकुलानुवर्ती दक्षिणपथे बाल एव मात्रा पित्रा च वियुक्तः परिभूतकल्पो धनोत्कर्षादःलभ्यां मातुलदुहितरं अन्यस्मै वा पूर्वदत्तां साधयेत्. ॥ ३ ॥

tathāyuktaśca mātulakulānuvartī dakṣiṇapathe bāla eva mātrā pitrā ca viyuktaḥ paribhūtakalpo dhanotkarṣādaḥlabhyāṃ mātuladuhitaraṃ anyasmai vā pūrvadattāṃ sādhayet. || 3 ||

Report an error

अन्यां अपि बाह्यां स्पृहयेत्. ॥ ४ ॥

anyāṃ api bāhyāṃ spṛhayet. || 4 ||

Report an error

बालायां एवं सति धर्माधिगमे संवननं((७६)) श्लाघ्यं इति घोटकमुखः. ॥ ५ ॥

bālāyāṃ evaṃ sati dharmādhigame saṃvananaṃ((76)) ślāghyaṃ iti ghoṭakamukhaḥ. || 5 ||

Report an error

तया सह पुष्पावचयं ग्रथनं गृहकं दुहितृकाक्रीडायोजनं भक्तपानकरणं इति कुर्वीत. परिचयस्य वयसश्चानुरूप्यात्. ॥ ६ ॥

tayā saha puṣpāvacayaṃ grathanaṃ gṛhakaṃ duhitṛkākrīḍāyojanaṃ bhaktapānakaraṇaṃ iti kurvīta. paricayasya vayasaścānurūpyāt. || 6 ||

Report an error

आकर्षक्रीडा पट्टिकाक्रीडा मुष्टिद्यूतक्षुल्लकादिद्यूतानि मध्यमाङ्गुलिग्रहणं षट्पाषाणकादीनि च देश्यानि ततःसात्म्यात्तदप्तदासचेटिभिस्तया च सहानुक्रीडेत. ॥ ७ ॥

ākarṣakrīḍā paṭṭikākrīḍā muṣṭidyūtakṣullakādidyūtāni madhyamāṅguligrahaṇaṃ ṣaṭpāṣāṇakādīni ca deśyāni tataḥsātmyāttadaptadāsaceṭibhistayā ca sahānukrīḍeta. || 7 ||

Report an error

क्ष्वेदितकानि सुःनिमिलितकां आरब्धिकां लवणवीथिकां अनिलताडितकां गोधूमपञ्जिकां अङ्गुलिताडिकां सखीभिरन्यानि च देश्यानि. ॥ ८ ॥

kṣveditakāni suḥnimilitakāṃ ārabdhikāṃ lavaṇavīthikāṃ anilatāḍitakāṃ godhūmapañjikāṃ aṅgulitāḍikāṃ sakhībhiranyāni ca deśyāni. || 8 ||

Report an error

यां च विश्वास्यां अस्यां मन्येत तया सह निरःअन्तरां प्रीतिं कुर्यात्. परिचयांश्च बुध्येत. ॥ ९ ॥

yāṃ ca viśvāsyāṃ asyāṃ manyeta tayā saha niraḥantarāṃ prītiṃ kuryāt. paricayāṃśca budhyeta. || 9 ||

Report an error

धात्रेयिकां चास्याः प्रियहिताभ्यां अधिकं उपगृह्णीयात्. सा हि प्रीयमाणा विदिताकाराप्यःप्रत्यादिशन्ती तं तां च योजयितुं शक्नुत्यात्. अनःअभिहितापि प्रत्याचार्यकम्. ॥ १० ॥

dhātreyikāṃ cāsyāḥ priyahitābhyāṃ adhikaṃ upagṛhṇīyāt. sā hi prīyamāṇā viditākārāpyaḥpratyādiśantī taṃ tāṃ ca yojayituṃ śaknutyāt. anaḥabhihitāpi pratyācāryakam. || 10 ||

Report an error

अःविदिताकारापि हि गुणानेवानुरागात्प्रकाशयेत्. यथा प्रयोज्यानुरज्येत. ॥ ११ ॥

aḥviditākārāpi hi guṇānevānurāgātprakāśayet. yathā prayojyānurajyeta. || 11 ||

Report an error

यत्र यत्र च कौतुकं प्रयोज्यायास्तदनु प्रविश्य साधयेत्. ॥ १२ ॥

yatra yatra ca kautukaṃ prayojyāyāstadanu praviśya sādhayet. || 12 ||

Report an error

क्रीडनकद्रव्याणि यान्यःपूर्वाणि यान्यन्यासां विरलशो विद्येरंस्तान्यस्या अःयत्नेन संपादयेत्. ॥ १३ ॥

krīḍanakadravyāṇi yānyaḥpūrvāṇi yānyanyāsāṃ viralaśo vidyeraṃstānyasyā aḥyatnena saṃpādayet. || 13 ||

Report an error

तत्र कन्दुकं अनःएकभक्तिचित्रं अल्पकालान्तरितं अन्यदन्यच्च संदर्शयेत्. तथा सूत्रदारुगवलगजदन्तमयीर्दुहितृका मधूच्छिष्टपिष्टमृन्मयीश्च. ॥ १४ ॥

tatra kandukaṃ anaḥekabhakticitraṃ alpakālāntaritaṃ anyadanyacca saṃdarśayet. tathā sūtradārugavalagajadantamayīrduhitṛkā madhūcchiṣṭapiṣṭamṛnmayīśca. || 14 ||

Report an error

भक्तपाकार्थं अस्या महानसिकस्य च दर्शनम्. ॥ १५ ॥

bhaktapākārthaṃ asyā mahānasikasya ca darśanam. || 15 ||

Report an error

काष्ठमेढ्रकयोश्च संयुक्तयोश्च स्त्रीपुंसयोरजैडकानां((७७)) देवकुलगृहकाणां च शुकपरभृतमदनसारिकालावकुक्कुटतिरिपिञ्जरकाणां च विचित्राकृतिसंयुक्तानां जलभाजनानां च यन्त्रिकाणां वीणिकानां पटोलिकानां अलक्तकमनःशिलाहरितालहिङ्गुलकश्यामवर्णकादीनां तथा चन्दनकुङ्कुमयोः पूगफलानां पत्त्राणां कालयुक्तानां च सक्तिविषये प्रच्छन्नं दानं प्रकाशद्रव्याणां च प्रकाशम्. यथा च सर्वाभिप्रायसंवर्धकं एनं मन्येत तथा प्रयतितव्यम्. ॥ १६ ॥

kāṣṭhameḍhrakayośca saṃyuktayośca strīpuṃsayorajaiḍakānāṃ((77)) devakulagṛhakāṇāṃ ca śukaparabhṛtamadanasārikālāvakukkuṭatiripiñjarakāṇāṃ ca vicitrākṛtisaṃyuktānāṃ jalabhājanānāṃ ca yantrikāṇāṃ vīṇikānāṃ paṭolikānāṃ alaktakamanaḥśilāharitālahiṅgulakaśyāmavarṇakādīnāṃ tathā candanakuṅkumayoḥ pūgaphalānāṃ pattrāṇāṃ kālayuktānāṃ ca saktiviṣaye pracchannaṃ dānaṃ prakāśadravyāṇāṃ ca prakāśam. yathā ca sarvābhiprāyasaṃvardhakaṃ enaṃ manyeta tathā prayatitavyam. || 16 ||

Report an error

प्रछन्नदानस्य तु कारणं आत्मनो गुरुजनाद्भयं ख्यापयेत्. देयस्य चान्येन स्पृहणीयत्वं इति. ॥ १७–१८ ॥

prachannadānasya tu kāraṇaṃ ātmano gurujanādbhayaṃ khyāpayet. deyasya cānyena spṛhaṇīyatvaṃ iti. || 17–18 ||

Report an error

वर्धमानानुरागं चाख्यानके मनः कुर्वतीं अन्वर्थाभिः कथाभिश्चित्तहारिणीभिश्च रञ्जयेत्. ॥ १९ ॥

vardhamānānurāgaṃ cākhyānake manaḥ kurvatīṃ anvarthābhiḥ kathābhiścittahāriṇībhiśca rañjayet. || 19 ||

Report an error

विस्मयेषु प्रसह्यमानां इन्द्रजालैः प्रयोगैर्विस्मापयेत्. कलासु कौतुकिनीं तत्कौशलेन गीतप्रियां श्रुतिहरैर्गीतैः. आश्वयुज्यां अष्टमीचन्द्रके कौमुद्यां उतसवेषु यात्रायां ग्रहणे गृहाचारे वा विचित्रैरापीडैः कर्णपत्त्रभङ्गैः सिक्थकप्रधानैर्वस्त्राङ्गुलीयकभूषणदानैश्च. नो चेद्दोषकराणि मन्येत. ॥ २० ॥

vismayeṣu prasahyamānāṃ indrajālaiḥ prayogairvismāpayet. kalāsu kautukinīṃ tatkauśalena gītapriyāṃ śrutiharairgītaiḥ. āśvayujyāṃ aṣṭamīcandrake kaumudyāṃ utasaveṣu yātrāyāṃ grahaṇe gṛhācāre vā vicitrairāpīḍaiḥ karṇapattrabhaṅgaiḥ sikthakapradhānairvastrāṅgulīyakabhūṣaṇadānaiśca. no ceddoṣakarāṇi manyeta. || 20 ||

Report an error

अन्यपुरुषविशेषाभिज्ञतया धात्रेयिकास्याः पुरुषप्रवृत्तौ चातुःषष्टिकान्योगान्ग्राहयेत्. ॥ २१ ॥

anyapuruṣaviśeṣābhijñatayā dhātreyikāsyāḥ puruṣapravṛttau cātuḥṣaṣṭikānyogāngrāhayet. || 21 ||

Report an error

तद्ग्रहणोपदेशेन च प्रयोज्यायां रतिकौशलं आत्मनः प्रकाशयेत्. ॥ २२ ॥

tadgrahaṇopadeśena ca prayojyāyāṃ ratikauśalaṃ ātmanaḥ prakāśayet. || 22 ||

Report an error

उदारवेषश्च स्वयं अनःउपहतदर्शनश्च स्यात्. भावं च कुर्वतीं इङ्गिताकारैः सूचयेत्. ॥ २३ ॥

udāraveṣaśca svayaṃ anaḥupahatadarśanaśca syāt. bhāvaṃ ca kurvatīṃ iṅgitākāraiḥ sūcayet. || 23 ||

Report an error

यवतयो हि संसृष्टं अभीक्ष्णदर्शनं च पुरुषं प्रथमं कामयन्ते. कामयमाना अपि तु नाभियुञ्जत इति प्रायोःवादः. । चिति बालायां उपक्रमाः((७८)). ॥ २४ ॥

yavatayo hi saṃsṛṣṭaṃ abhīkṣṇadarśanaṃ ca puruṣaṃ prathamaṃ kāmayante. kāmayamānā api tu nābhiyuñjata iti prāyoḥvādaḥ. | citi bālāyāṃ upakramāḥ((78)). || 24 ||

Report an error

सेच्तिओन्(प्रकरण)२७ । तानिङ्गिताकारान्वक्ष्यामः((७९))..३.३.२६ संमुखं तं तु न वीक्षते. वीक्षिता व्रीडां दर्शयति. रुच्यं आत्मनोऽङ्गं अपदेशेन प्रकाशयति. प्रमत्तं प्रच्छन्नं नायकं अतिक्रान्तं च वीक्षते. ॥ २५ ॥

section(prakaraṇa)27 | tāniṅgitākārānvakṣyāmaḥ((79))..3.3.26 saṃmukhaṃ taṃ tu na vīkṣate. vīkṣitā vrīḍāṃ darśayati. rucyaṃ ātmano'ṅgaṃ apadeśena prakāśayati. pramattaṃ pracchannaṃ nāyakaṃ atikrāntaṃ ca vīkṣate. || 25 ||

Report an error

पृष्टा च किं चित्सःस्मितं अःव्यक्ताक्षरं अनःअवसितार्तं च मन्दं मन्दं अधोमुखी कथयति. तत्समीपे चिरं स्थानं अभिनन्दति. दूरे स्थिता पश्यतु मां इति मन्यमाना परिजनं सःवदनविकारं आभाषते. तं देशं न मुञ्चति. ॥ २६–२७ ॥

pṛṣṭā ca kiṃ citsaḥsmitaṃ aḥvyaktākṣaraṃ anaḥavasitārtaṃ ca mandaṃ mandaṃ adhomukhī kathayati. tatsamīpe ciraṃ sthānaṃ abhinandati. dūre sthitā paśyatu māṃ iti manyamānā parijanaṃ saḥvadanavikāraṃ ābhāṣate. taṃ deśaṃ na muñcati. || 26–27 ||

Report an error

यत्किं चिद्दृष्ट्वा विहसितं करोति. तत्र कथां अवस्थानार्थं अनुबध्नाति. बालस्याङ्कगतस्यालिङ्गनं चुम्बनं च करोति. परिचारिकायास्तिलकं च रचयति. परिजनानवष्टभ्य तास्ताश्च लीला दर्शयति. ॥ २८ ॥

yatkiṃ ciddṛṣṭvā vihasitaṃ karoti. tatra kathāṃ avasthānārthaṃ anubadhnāti. bālasyāṅkagatasyāliṅganaṃ cumbanaṃ ca karoti. paricārikāyāstilakaṃ ca racayati. parijanānavaṣṭabhya tāstāśca līlā darśayati. || 28 ||

Report an error

तन्मित्रेषु विश्वासिति. वचनं चैषां बहु मन्यते करोति च. तत्परिचारकैः सह प्रीतिं संकथां द्यूतं इति च करोति. स्वकर्मसु च प्रभविष्णुरिवैतान्नियुङ्क्ते. तेषु च नायकसंकथां अन्यस्य कथयत्स्ववहितातां शृणोति. ॥ २९ ॥

tanmitreṣu viśvāsiti. vacanaṃ caiṣāṃ bahu manyate karoti ca. tatparicārakaiḥ saha prītiṃ saṃkathāṃ dyūtaṃ iti ca karoti. svakarmasu ca prabhaviṣṇurivaitānniyuṅkte. teṣu ca nāyakasaṃkathāṃ anyasya kathayatsvavahitātāṃ śṛṇoti. || 29 ||

Report an error

धात्रेयिका चोदिता नायकयोदवसितं प्रविशति. तां अन्तरा कृत्वा तेन सह द्यूतं क्रीडां आलापं चायोजयितुं इच्छति. अनःअलंकृता दर्शनपथं परिहरति. कर्णपत्त्रं अङ्गुलीयकं स्रजं वा तेन याचिता सःधीरं एव गात्रादवतार्य सख्या हस्ते ददाति. तेन च दत्तं नित्यं धारयति. अन्यवरसंकथासु विषण्णा भवति. तत्पक्षकैश्च सह न संसृज्यत इति. ॥ ३० ॥

dhātreyikā coditā nāyakayodavasitaṃ praviśati. tāṃ antarā kṛtvā tena saha dyūtaṃ krīḍāṃ ālāpaṃ cāyojayituṃ icchati. anaḥalaṃkṛtā darśanapathaṃ pariharati. karṇapattraṃ aṅgulīyakaṃ srajaṃ vā tena yācitā saḥdhīraṃ eva gātrādavatārya sakhyā haste dadāti. tena ca dattaṃ nityaṃ dhārayati. anyavarasaṃkathāsu viṣaṇṇā bhavati. tatpakṣakaiśca saha na saṃsṛjyata iti. || 30 ||

Report an error

भवतश्चात्र श्लोकौ. । व्दृष्ट्वैतान्भावसंयुक्तानाकारानिङ्गितानि च. कन्यायाः संप्रयोगार्थं तांस्तान्योगान्विचिन्तयेत्.. ॥ ३१ ॥

bhavataścātra ślokau. | vdṛṣṭvaitānbhāvasaṃyuktānākārāniṅgitāni ca. kanyāyāḥ saṃprayogārthaṃ tāṃstānyogānvicintayet.. || 31 ||

Report an error

व्बालक्रीडनकैर्बाला कलाभिर्यौवने स्थिता. वत्सला चापि संग्राह्या विश्वास्यजनसंग्रहात्((८०)). ॥ ३२ ॥

vbālakrīḍanakairbālā kalābhiryauvane sthitā. vatsalā cāpi saṃgrāhyā viśvāsyajanasaṃgrahāt((80)). || 32 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).