Skip to content

अधिकरणम् ३ · अध्यायः ४

Darśiteṅgitākārāṃ kanyāṃ upāyato'bhiyuñjīta.

A chapter of the Kama Sutra.

54 versesSanskrit with transliteration

A couple in a garden pavilion, reading together.

दर्शितेङ्गिताकारां कन्यां उपायतोऽभियुञ्जीत. ॥ १ ॥

darśiteṅgitākārāṃ kanyāṃ upāyato'bhiyuñjīta. || 1 ||

Report an error

द्यूते क्रीडनकेषु च विवदमानः साकारं अस्याः पाणिं अवलम्बेत. ॥ २ ॥

dyūte krīḍanakeṣu ca vivadamānaḥ sākāraṃ asyāḥ pāṇiṃ avalambeta. || 2 ||

Report an error

यथोक्तं च स्पृष्टकादिकम्((८१)) आलिङ्गनविधिं विदध्यात्. ॥ ३ ॥

yathoktaṃ ca spṛṣṭakādikam((81)) āliṅganavidhiṃ vidadhyāt. || 3 ||

Report an error

पत्त्रच्छेद्यक्रियायां च स्वाभिप्रायसूचकं मिथुनं अस्या दर्शयेत्. ॥ ४ ॥

pattracchedyakriyāyāṃ ca svābhiprāyasūcakaṃ mithunaṃ asyā darśayet. || 4 ||

Report an error

एवं अन्यद्विरलशो((८२)) दर्शयेत्. ॥ ५ ॥

evaṃ anyadviralaśo((82)) darśayet. || 5 ||

Report an error

जलक्रीडायां तद्दूरतोऽप्सु निमग्नः समीपं अस्या गत्वा स्पृष्ट्वा चैनां तत्रैवोन्मज्जयेत्. ॥ ६ ॥

jalakrīḍāyāṃ taddūrato'psu nimagnaḥ samīpaṃ asyā gatvā spṛṣṭvā caināṃ tatraivonmajjayet. || 6 ||

Report an error

नवपत्त्रिकादिषु च सःविशेषभावनिवेदनम्. ॥ ७ ॥

navapattrikādiṣu ca saḥviśeṣabhāvanivedanam. || 7 ||

Report an error

आत्मदुःखस्यानिर्वेदेन कथनम्. ॥ ८ ॥

ātmaduḥkhasyānirvedena kathanam. || 8 ||

Report an error

स्वप्नस्य च भावयुक्तस्यान्यापदेशेन. ॥ ९ ॥

svapnasya ca bhāvayuktasyānyāpadeśena. || 9 ||

Report an error

प्रेक्षणके स्वजनसमाजे वा समीपोपवेशनम्. तत्रान्यापदिष्टं स्पर्शनम्. ॥ १० ॥

prekṣaṇake svajanasamāje vā samīpopaveśanam. tatrānyāpadiṣṭaṃ sparśanam. || 10 ||

Report an error

अपाश्रयार्थं च चरणेन चरणस्य पीडनम्. ॥ ११ ॥

apāśrayārthaṃ ca caraṇena caraṇasya pīḍanam. || 11 ||

Report an error

ततः शनकैरेकैकां अङ्गुलिं अभिस्पृशेत्. ॥ १२ ॥

tataḥ śanakairekaikāṃ aṅguliṃ abhispṛśet. || 12 ||

Report an error

पादाङुष्ठेन च नखाग्राणि घट्टयेत्. ॥ १३ ॥

pādāṅuṣṭhena ca nakhāgrāṇi ghaṭṭayet. || 13 ||

Report an error

तत्र सिद्धः पदात्पदं अधिकं आकाङ्क्षेत्. ॥ १४ ॥

tatra siddhaḥ padātpadaṃ adhikaṃ ākāṅkṣet. || 14 ||

Report an error

क्षान्त्यर्थं च तदेवाभ्यसेत्. ॥ १५ ॥

kṣāntyarthaṃ ca tadevābhyaset. || 15 ||

Report an error

पादशौचे पादाङ्गुलिसंदंशेन तदङ्गुलिपीडनम्. ॥ १६ ॥

pādaśauce pādāṅgulisaṃdaṃśena tadaṅgulipīḍanam. || 16 ||

Report an error

द्रव्यस्य समर्पणे प्रतिग्रहे वा तद्गतो विकारः. ॥ १७ ॥

dravyasya samarpaṇe pratigrahe vā tadgato vikāraḥ. || 17 ||

Report an error

आचमनान्ते चोदकेनासेकः. ॥ १८ ॥

ācamanānte codakenāsekaḥ. || 18 ||

Report an error

विजने तमसि च द्वन्द्वं आसीनः क्षान्तिं कुर्वीत. समानदेशशय्यायां च. ॥ १९ ॥

vijane tamasi ca dvandvaṃ āsīnaḥ kṣāntiṃ kurvīta. samānadeśaśayyāyāṃ ca. || 19 ||

Report an error

तत्र यथार्थं अनःउद्वेजयतो भावनिवेदनम्. ॥ २० ॥

tatra yathārthaṃ anaḥudvejayato bhāvanivedanam. || 20 ||

Report an error

विविक्ते च किं चिदस्ति कथयितव्यं इत्युक्त्वा निर्वचनं भावं च तत्रोपलक्षयेत्. यथा पारदारिके वक्ष्यामः. ॥ २१ ॥

vivikte ca kiṃ cidasti kathayitavyaṃ ityuktvā nirvacanaṃ bhāvaṃ ca tatropalakṣayet. yathā pāradārike vakṣyāmaḥ. || 21 ||

Report an error

विदितभावस्तु व्याधिं अपदिश्यैनां वार्ताग्रहणार्थं स्वं उदवसितं आनयेत्. ॥ २२ ॥

viditabhāvastu vyādhiṃ apadiśyaināṃ vārtāgrahaṇārthaṃ svaṃ udavasitaṃ ānayet. || 22 ||

Report an error

आगतायाश्च शिरःपीडने नियोगः. पाणिं अवलम्ब्य चाश्याः साकारं नयनयोर्ललाटे च निदध्यात्. ॥ २३ ॥

āgatāyāśca śiraḥpīḍane niyogaḥ. pāṇiṃ avalambya cāśyāḥ sākāraṃ nayanayorlalāṭe ca nidadhyāt. || 23 ||

Report an error

औशाधापदेशार्थं चास्याः कर्म विनिर्दिशेत्. ॥ २४ ॥

auśādhāpadeśārthaṃ cāsyāḥ karma vinirdiśet. || 24 ||

Report an error

इदं त्वया कर्तव्यम्. न ह्येतदृते कन्याया अन्येन कार्यं इति गच्छन्तीं पुनरागमनानुबन्धं एनां विसृजेत्. ॥ २५ ॥

idaṃ tvayā kartavyam. na hyetadṛte kanyāyā anyena kāryaṃ iti gacchantīṃ punarāgamanānubandhaṃ enāṃ visṛjet. || 25 ||

Report an error

अस्य च योगस्य त्रिरात्रं त्रिसंध्यं च प्रयुक्तिः. ॥ २६ ॥

asya ca yogasya trirātraṃ trisaṃdhyaṃ ca prayuktiḥ. || 26 ||

Report an error

अभीक्ष्णदर्शनार्थं आगतायाश्च गोष्ठीं वर्धयेत्. ॥ २७ ॥

abhīkṣṇadarśanārthaṃ āgatāyāśca goṣṭhīṃ vardhayet. || 27 ||

Report an error

अन्याभिरपि सह विश्वासनार्थं अधिकं अधिकं चाभियुञ्जीत. न तु वचा निर्वदेत्. ॥ २८ ॥

anyābhirapi saha viśvāsanārthaṃ adhikaṃ adhikaṃ cābhiyuñjīta. na tu vacā nirvadet. || 28 ||

Report an error

दूरगतभावोऽपि हि कन्यासु न निर्वेदेन सिध्यातीति घोटकमुखः. ॥ २९ ॥

dūragatabhāvo'pi hi kanyāsu na nirvedena sidhyātīti ghoṭakamukhaḥ. || 29 ||

Report an error

यदा तु बहुसिद्धां मन्येत तदैवोपक्रमेत्..३.४.३१ प्रदोषे निशि तमसि च योषितो मन्दसाध्वसाः((८३)) सुःरतव्यवसायिन्यो रागवत्यश्च भवन्ति. न तु पुरुषं प्रत्याचक्षते. तस्मात्तत्कालं प्रयोजयितव्या इति प्रायोवादः. ॥ ३० ॥

yadā tu bahusiddhāṃ manyeta tadaivopakramet..3.4.31 pradoṣe niśi tamasi ca yoṣito mandasādhvasāḥ((83)) suḥratavyavasāyinyo rāgavatyaśca bhavanti. na tu puruṣaṃ pratyācakṣate. tasmāttatkālaṃ prayojayitavyā iti prāyovādaḥ. || 30 ||

Report an error

एकपुरुषाभियोगानां त्वःसंभवे गृहीतार्थया धात्रेयिकया सख्या वा तस्यां अन्तरःभूतया तं अर्थं अःनिर्वदन्त्या सहैनां अङ्कं आनाययेत्. ततो यथोक्तं अभियुञ्जीत. ॥ ३१–३२ ॥

ekapuruṣābhiyogānāṃ tvaḥsaṃbhave gṛhītārthayā dhātreyikayā sakhyā vā tasyāṃ antaraḥbhūtayā taṃ arthaṃ aḥnirvadantyā sahaināṃ aṅkaṃ ānāyayet. tato yathoktaṃ abhiyuñjīta. || 31–32 ||

Report an error

स्वां वा परिचारिकां आदावेव सखीत्वेनास्याः प्रणिदध्यात्. ॥ ३३ ॥

svāṃ vā paricārikāṃ ādāveva sakhītvenāsyāḥ praṇidadhyāt. || 33 ||

Report an error

यज्ञे विवाहे यात्रायां उत्सवे व्यसने प्रेक्षणकव्यापृते((८४)) जने तत्र तत्र च दृष्टेङ्गिताकारां परीक्षितभावां एकाकिनीं उपक्रमेत. ॥ ३४ ॥

yajñe vivāhe yātrāyāṃ utsave vyasane prekṣaṇakavyāpṛte((84)) jane tatra tatra ca dṛṣṭeṅgitākārāṃ parīkṣitabhāvāṃ ekākinīṃ upakrameta. || 34 ||

Report an error

न हि दृष्टभावा योषितो देशे काले च प्रयुज्यमाना((८५)) व्यावर्तन्त इति वात्स्यायनः. ॥ ३५ ॥

na hi dṛṣṭabhāvā yoṣito deśe kāle ca prayujyamānā((85)) vyāvartanta iti vātsyāyanaḥ. || 35 ||

Report an error

२८ इत्येकपुरुषाभियोगः((८६)). । सेच्तिओन्(प्रकरण)२९ । मन्दापदेशा((८७)) गुणवत्यपि कन्या धनहीना कुलीनापि समानैरःयाच्यमाना मातापितृवियुक्ता वा ज्ञातिकुलवर्तिनी वा प्राप्तयौवना पाणिग्रहणं स्वयं अभीप्सेत. ॥ ३६ ॥

28 ityekapuruṣābhiyogaḥ((86)). | section(prakaraṇa)29 | mandāpadeśā((87)) guṇavatyapi kanyā dhanahīnā kulīnāpi samānairaḥyācyamānā mātāpitṛviyuktā vā jñātikulavartinī vā prāptayauvanā pāṇigrahaṇaṃ svayaṃ abhīpseta. || 36 ||

Report an error

सा तु गुणवन्तं शक्तं सुःदर्शनं बालप्रीत्याभियोजयेत्. ॥ ३७ ॥

sā tu guṇavantaṃ śaktaṃ suḥdarśanaṃ bālaprītyābhiyojayet. || 37 ||

Report an error

यं वा मन्येत मातापित्रोरःसमीक्षया स्वयं अप्ययं इन्द्रियदौर्बल्यान्मयि प्रवर्तिष्यत इति प्रियहितोपचारैरभीक्ष्णसंदर्शनेन च तं आवर्जयेत्. ॥ ३८ ॥

yaṃ vā manyeta mātāpitroraḥsamīkṣayā svayaṃ apyayaṃ indriyadaurbalyānmayi pravartiṣyata iti priyahitopacārairabhīkṣṇasaṃdarśanena ca taṃ āvarjayet. || 38 ||

Report an error

माता चैनां सखीभिर्धात्रेयिकाभिश्च सह तदभिमुखीं कुर्यात्. ॥ ३९ ॥

mātā caināṃ sakhībhirdhātreyikābhiśca saha tadabhimukhīṃ kuryāt. || 39 ||

Report an error

पुष्पगन्धताम्बूलहस्ताया विःजने विःकाले च तदुपस्थानम्. कलाकौशलप्रकाशने वा संवाहने शिरसः पीडने चौचित्यदर्शनम्. प्रयोज्यस्य सात्म्ययुक्ताः कथायोगाः बालायां उपक्रमेषु यथोक्तं आचरेत्((८८)). ॥ ४० ॥

puṣpagandhatāmbūlahastāyā viḥjane viḥkāle ca tadupasthānam. kalākauśalaprakāśane vā saṃvāhane śirasaḥ pīḍane caucityadarśanam. prayojyasya sātmyayuktāḥ kathāyogāḥ bālāyāṃ upakrameṣu yathoktaṃ ācaret((88)). || 40 ||

Report an error

न चैवान्तरापि((८९)) पुरुषं स्वयं अभियुञ्जीत. स्वयं अभियोगिनी हि युवतिः सौभाग्यं जहातीत्याचार्याः. ॥ ४१ ॥

na caivāntarāpi((89)) puruṣaṃ svayaṃ abhiyuñjīta. svayaṃ abhiyoginī hi yuvatiḥ saubhāgyaṃ jahātītyācāryāḥ. || 41 ||

Report an error

तत्प्रयुक्तानां त्वभियोगानां आनुलोम्येन ग्रहणम्. ॥ ४२ ॥

tatprayuktānāṃ tvabhiyogānāṃ ānulomyena grahaṇam. || 42 ||

Report an error

परिष्वक्ता((९०)) च न विकृतिं भजेत्. श्लक्ष्णम्((९१)) आकारं अःजानतीव प्रतिगृहीयात्. वदनग्रहणे बलात्कारः. ॥ ४३ ॥

pariṣvaktā((90)) ca na vikṛtiṃ bhajet. ślakṣṇam((91)) ākāraṃ aḥjānatīva pratigṛhīyāt. vadanagrahaṇe balātkāraḥ. || 43 ||

Report an error

रतिभावनां अभ्यर्थ्यमानायाः कृच्छ्राद्गुह्यसंस्पर्शनम्. ॥ ४४ ॥

ratibhāvanāṃ abhyarthyamānāyāḥ kṛcchrādguhyasaṃsparśanam. || 44 ||

Report an error

अभ्यर्थितापि नातिविवृता स्वयं स्यात्. अन्यत्राःनिश्चयकालात्((९२)). ॥ ४५ ॥

abhyarthitāpi nātivivṛtā svayaṃ syāt. anyatrāḥniścayakālāt((92)). || 45 ||

Report an error

यदा तु मन्येतानुरक्तो मयि न व्यावर्तयिष्यत इति तदैवैनं अभियुञ्जानं बालभाव मोक्षाय त्वरेत्. ॥ ४६ ॥

yadā tu manyetānurakto mayi na vyāvartayiṣyata iti tadaivainaṃ abhiyuñjānaṃ bālabhāva mokṣāya tvaret. || 46 ||

Report an error

विमुक्तकन्याभावा च विश्वास्येषु प्रकाशयेत्. । चिति प्रयोज्यस्योपावर्तनम्((९३)). ॥ ४७ ॥

vimuktakanyābhāvā ca viśvāsyeṣu prakāśayet. | citi prayojyasyopāvartanam((93)). || 47 ||

Report an error

सेच्तिओन्(प्रकरण)३० । भवन्ति चात्र श्लोकाः. । व्कन्याभियुज्यमाना तु यं मन्येताश्रयं सुखम्. अनुकूलं च वश्यं च तस्य कुर्यात्परिग्रहम्.. ॥ ४८ ॥

section(prakaraṇa)30 | bhavanti cātra ślokāḥ. | vkanyābhiyujyamānā tu yaṃ manyetāśrayaṃ sukham. anukūlaṃ ca vaśyaṃ ca tasya kuryātparigraham.. || 48 ||

Report an error

वनःअपेक्ष्य गुणान्यत्र रूपं औचित्यं एव च. कुर्वीत धनलोभेन पतिं सापत्नकेष्वपि.. ॥ ४९ ॥

vanaḥapekṣya guṇānyatra rūpaṃ aucityaṃ eva ca. kurvīta dhanalobhena patiṃ sāpatnakeṣvapi.. || 49 ||

Report an error

व्तत्र युक्तगुणं वश्यं शक्तं बलवदर्थिनम्. उपायैरभियुञ्जानं कन्या न प्रतिलोभयेत्.. ॥ ५० ॥

vtatra yuktaguṇaṃ vaśyaṃ śaktaṃ balavadarthinam. upāyairabhiyuñjānaṃ kanyā na pratilobhayet.. || 50 ||

Report an error

व्वरं वश्यो दरिद्रोऽपि निरःगुणोऽप्यात्मधारणः. गुणैर्युक्तोऽपि न त्वेवं बहुसाधारणः.. ॥ ५१ ॥

vvaraṃ vaśyo daridro'pi niraḥguṇo'pyātmadhāraṇaḥ. guṇairyukto'pi na tvevaṃ bahusādhāraṇaḥ.. || 51 ||

Report an error

व्प्रायेण धनिनां दारा बहवो निरःअवग्रहाः. बाह्ये सत्युपभोगेऽपि निर्विस्रम्भा बहिःसुखाः.. ॥ ५२ ॥

vprāyeṇa dhanināṃ dārā bahavo niraḥavagrahāḥ. bāhye satyupabhoge'pi nirvisrambhā bahiḥsukhāḥ.. || 52 ||

Report an error

व्नीचो यस्त्वभियुञ्जीत पुरुषः पलितोऽपि वा. विःदेशगतिशीलश्च न स संयोगं अर्हति.. ॥ ५३ ॥

vnīco yastvabhiyuñjīta puruṣaḥ palito'pi vā. viḥdeśagatiśīlaśca na sa saṃyogaṃ arhati.. || 53 ||

Report an error

व्यदृच्छयाभियुक्तो यो दम्भद्यूताधिकोऽपि. सःपत्नीकश्च सापत्यो न स संयोगं अर्हति.. ॥ ५४ ॥

vyadṛcchayābhiyukto yo dambhadyūtādhiko'pi. saḥpatnīkaśca sāpatyo na sa saṃyogaṃ arhati.. || 54 ||

Report an error

व्गुणसाम्येऽभियोक्तॄणां एको वरयिता वरः. तत्राभियोक्तरि श्रैष्ठ्यं अनुरागात्मको हि सः((९४)).. ॥ ५५ ॥

vguṇasāmye'bhiyoktṝṇāṃ eko varayitā varaḥ. tatrābhiyoktari śraiṣṭhyaṃ anurāgātmako hi saḥ((94)).. || 55 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).