दर्शितेङ्गिताकारां कन्यां उपायतोऽभियुञ्जीत. ॥ १ ॥
darśiteṅgitākārāṃ kanyāṃ upāyato'bhiyuñjīta. || 1 ||
अधिकरणम् ३ · अध्यायः ४
A chapter of the Kama Sutra.
54 versesSanskrit with transliteration
दर्शितेङ्गिताकारां कन्यां उपायतोऽभियुञ्जीत. ॥ १ ॥
darśiteṅgitākārāṃ kanyāṃ upāyato'bhiyuñjīta. || 1 ||
द्यूते क्रीडनकेषु च विवदमानः साकारं अस्याः पाणिं अवलम्बेत. ॥ २ ॥
dyūte krīḍanakeṣu ca vivadamānaḥ sākāraṃ asyāḥ pāṇiṃ avalambeta. || 2 ||
यथोक्तं च स्पृष्टकादिकम्((८१)) आलिङ्गनविधिं विदध्यात्. ॥ ३ ॥
yathoktaṃ ca spṛṣṭakādikam((81)) āliṅganavidhiṃ vidadhyāt. || 3 ||
पत्त्रच्छेद्यक्रियायां च स्वाभिप्रायसूचकं मिथुनं अस्या दर्शयेत्. ॥ ४ ॥
pattracchedyakriyāyāṃ ca svābhiprāyasūcakaṃ mithunaṃ asyā darśayet. || 4 ||
जलक्रीडायां तद्दूरतोऽप्सु निमग्नः समीपं अस्या गत्वा स्पृष्ट्वा चैनां तत्रैवोन्मज्जयेत्. ॥ ६ ॥
jalakrīḍāyāṃ taddūrato'psu nimagnaḥ samīpaṃ asyā gatvā spṛṣṭvā caināṃ tatraivonmajjayet. || 6 ||
नवपत्त्रिकादिषु च सःविशेषभावनिवेदनम्. ॥ ७ ॥
navapattrikādiṣu ca saḥviśeṣabhāvanivedanam. || 7 ||
स्वप्नस्य च भावयुक्तस्यान्यापदेशेन. ॥ ९ ॥
svapnasya ca bhāvayuktasyānyāpadeśena. || 9 ||
प्रेक्षणके स्वजनसमाजे वा समीपोपवेशनम्. तत्रान्यापदिष्टं स्पर्शनम्. ॥ १० ॥
prekṣaṇake svajanasamāje vā samīpopaveśanam. tatrānyāpadiṣṭaṃ sparśanam. || 10 ||
अपाश्रयार्थं च चरणेन चरणस्य पीडनम्. ॥ ११ ॥
apāśrayārthaṃ ca caraṇena caraṇasya pīḍanam. || 11 ||
ततः शनकैरेकैकां अङ्गुलिं अभिस्पृशेत्. ॥ १२ ॥
tataḥ śanakairekaikāṃ aṅguliṃ abhispṛśet. || 12 ||
पादाङुष्ठेन च नखाग्राणि घट्टयेत्. ॥ १३ ॥
pādāṅuṣṭhena ca nakhāgrāṇi ghaṭṭayet. || 13 ||
तत्र सिद्धः पदात्पदं अधिकं आकाङ्क्षेत्. ॥ १४ ॥
tatra siddhaḥ padātpadaṃ adhikaṃ ākāṅkṣet. || 14 ||
पादशौचे पादाङ्गुलिसंदंशेन तदङ्गुलिपीडनम्. ॥ १६ ॥
pādaśauce pādāṅgulisaṃdaṃśena tadaṅgulipīḍanam. || 16 ||
द्रव्यस्य समर्पणे प्रतिग्रहे वा तद्गतो विकारः. ॥ १७ ॥
dravyasya samarpaṇe pratigrahe vā tadgato vikāraḥ. || 17 ||
विजने तमसि च द्वन्द्वं आसीनः क्षान्तिं कुर्वीत. समानदेशशय्यायां च. ॥ १९ ॥
vijane tamasi ca dvandvaṃ āsīnaḥ kṣāntiṃ kurvīta. samānadeśaśayyāyāṃ ca. || 19 ||
तत्र यथार्थं अनःउद्वेजयतो भावनिवेदनम्. ॥ २० ॥
tatra yathārthaṃ anaḥudvejayato bhāvanivedanam. || 20 ||
विविक्ते च किं चिदस्ति कथयितव्यं इत्युक्त्वा निर्वचनं भावं च तत्रोपलक्षयेत्. यथा पारदारिके वक्ष्यामः. ॥ २१ ॥
vivikte ca kiṃ cidasti kathayitavyaṃ ityuktvā nirvacanaṃ bhāvaṃ ca tatropalakṣayet. yathā pāradārike vakṣyāmaḥ. || 21 ||
विदितभावस्तु व्याधिं अपदिश्यैनां वार्ताग्रहणार्थं स्वं उदवसितं आनयेत्. ॥ २२ ॥
viditabhāvastu vyādhiṃ apadiśyaināṃ vārtāgrahaṇārthaṃ svaṃ udavasitaṃ ānayet. || 22 ||
आगतायाश्च शिरःपीडने नियोगः. पाणिं अवलम्ब्य चाश्याः साकारं नयनयोर्ललाटे च निदध्यात्. ॥ २३ ॥
āgatāyāśca śiraḥpīḍane niyogaḥ. pāṇiṃ avalambya cāśyāḥ sākāraṃ nayanayorlalāṭe ca nidadhyāt. || 23 ||
औशाधापदेशार्थं चास्याः कर्म विनिर्दिशेत्. ॥ २४ ॥
auśādhāpadeśārthaṃ cāsyāḥ karma vinirdiśet. || 24 ||
इदं त्वया कर्तव्यम्. न ह्येतदृते कन्याया अन्येन कार्यं इति गच्छन्तीं पुनरागमनानुबन्धं एनां विसृजेत्. ॥ २५ ॥
idaṃ tvayā kartavyam. na hyetadṛte kanyāyā anyena kāryaṃ iti gacchantīṃ punarāgamanānubandhaṃ enāṃ visṛjet. || 25 ||
अस्य च योगस्य त्रिरात्रं त्रिसंध्यं च प्रयुक्तिः. ॥ २६ ॥
asya ca yogasya trirātraṃ trisaṃdhyaṃ ca prayuktiḥ. || 26 ||
अभीक्ष्णदर्शनार्थं आगतायाश्च गोष्ठीं वर्धयेत्. ॥ २७ ॥
abhīkṣṇadarśanārthaṃ āgatāyāśca goṣṭhīṃ vardhayet. || 27 ||
अन्याभिरपि सह विश्वासनार्थं अधिकं अधिकं चाभियुञ्जीत. न तु वचा निर्वदेत्. ॥ २८ ॥
anyābhirapi saha viśvāsanārthaṃ adhikaṃ adhikaṃ cābhiyuñjīta. na tu vacā nirvadet. || 28 ||
दूरगतभावोऽपि हि कन्यासु न निर्वेदेन सिध्यातीति घोटकमुखः. ॥ २९ ॥
dūragatabhāvo'pi hi kanyāsu na nirvedena sidhyātīti ghoṭakamukhaḥ. || 29 ||
यदा तु बहुसिद्धां मन्येत तदैवोपक्रमेत्..३.४.३१ प्रदोषे निशि तमसि च योषितो मन्दसाध्वसाः((८३)) सुःरतव्यवसायिन्यो रागवत्यश्च भवन्ति. न तु पुरुषं प्रत्याचक्षते. तस्मात्तत्कालं प्रयोजयितव्या इति प्रायोवादः. ॥ ३० ॥
yadā tu bahusiddhāṃ manyeta tadaivopakramet..3.4.31 pradoṣe niśi tamasi ca yoṣito mandasādhvasāḥ((83)) suḥratavyavasāyinyo rāgavatyaśca bhavanti. na tu puruṣaṃ pratyācakṣate. tasmāttatkālaṃ prayojayitavyā iti prāyovādaḥ. || 30 ||
एकपुरुषाभियोगानां त्वःसंभवे गृहीतार्थया धात्रेयिकया सख्या वा तस्यां अन्तरःभूतया तं अर्थं अःनिर्वदन्त्या सहैनां अङ्कं आनाययेत्. ततो यथोक्तं अभियुञ्जीत. ॥ ३१–३२ ॥
ekapuruṣābhiyogānāṃ tvaḥsaṃbhave gṛhītārthayā dhātreyikayā sakhyā vā tasyāṃ antaraḥbhūtayā taṃ arthaṃ aḥnirvadantyā sahaināṃ aṅkaṃ ānāyayet. tato yathoktaṃ abhiyuñjīta. || 31–32 ||
स्वां वा परिचारिकां आदावेव सखीत्वेनास्याः प्रणिदध्यात्. ॥ ३३ ॥
svāṃ vā paricārikāṃ ādāveva sakhītvenāsyāḥ praṇidadhyāt. || 33 ||
यज्ञे विवाहे यात्रायां उत्सवे व्यसने प्रेक्षणकव्यापृते((८४)) जने तत्र तत्र च दृष्टेङ्गिताकारां परीक्षितभावां एकाकिनीं उपक्रमेत. ॥ ३४ ॥
yajñe vivāhe yātrāyāṃ utsave vyasane prekṣaṇakavyāpṛte((84)) jane tatra tatra ca dṛṣṭeṅgitākārāṃ parīkṣitabhāvāṃ ekākinīṃ upakrameta. || 34 ||
न हि दृष्टभावा योषितो देशे काले च प्रयुज्यमाना((८५)) व्यावर्तन्त इति वात्स्यायनः. ॥ ३५ ॥
na hi dṛṣṭabhāvā yoṣito deśe kāle ca prayujyamānā((85)) vyāvartanta iti vātsyāyanaḥ. || 35 ||
२८ इत्येकपुरुषाभियोगः((८६)). । सेच्तिओन्(प्रकरण)२९ । मन्दापदेशा((८७)) गुणवत्यपि कन्या धनहीना कुलीनापि समानैरःयाच्यमाना मातापितृवियुक्ता वा ज्ञातिकुलवर्तिनी वा प्राप्तयौवना पाणिग्रहणं स्वयं अभीप्सेत. ॥ ३६ ॥
28 ityekapuruṣābhiyogaḥ((86)). | section(prakaraṇa)29 | mandāpadeśā((87)) guṇavatyapi kanyā dhanahīnā kulīnāpi samānairaḥyācyamānā mātāpitṛviyuktā vā jñātikulavartinī vā prāptayauvanā pāṇigrahaṇaṃ svayaṃ abhīpseta. || 36 ||
सा तु गुणवन्तं शक्तं सुःदर्शनं बालप्रीत्याभियोजयेत्. ॥ ३७ ॥
sā tu guṇavantaṃ śaktaṃ suḥdarśanaṃ bālaprītyābhiyojayet. || 37 ||
यं वा मन्येत मातापित्रोरःसमीक्षया स्वयं अप्ययं इन्द्रियदौर्बल्यान्मयि प्रवर्तिष्यत इति प्रियहितोपचारैरभीक्ष्णसंदर्शनेन च तं आवर्जयेत्. ॥ ३८ ॥
yaṃ vā manyeta mātāpitroraḥsamīkṣayā svayaṃ apyayaṃ indriyadaurbalyānmayi pravartiṣyata iti priyahitopacārairabhīkṣṇasaṃdarśanena ca taṃ āvarjayet. || 38 ||
माता चैनां सखीभिर्धात्रेयिकाभिश्च सह तदभिमुखीं कुर्यात्. ॥ ३९ ॥
mātā caināṃ sakhībhirdhātreyikābhiśca saha tadabhimukhīṃ kuryāt. || 39 ||
पुष्पगन्धताम्बूलहस्ताया विःजने विःकाले च तदुपस्थानम्. कलाकौशलप्रकाशने वा संवाहने शिरसः पीडने चौचित्यदर्शनम्. प्रयोज्यस्य सात्म्ययुक्ताः कथायोगाः बालायां उपक्रमेषु यथोक्तं आचरेत्((८८)). ॥ ४० ॥
puṣpagandhatāmbūlahastāyā viḥjane viḥkāle ca tadupasthānam. kalākauśalaprakāśane vā saṃvāhane śirasaḥ pīḍane caucityadarśanam. prayojyasya sātmyayuktāḥ kathāyogāḥ bālāyāṃ upakrameṣu yathoktaṃ ācaret((88)). || 40 ||
न चैवान्तरापि((८९)) पुरुषं स्वयं अभियुञ्जीत. स्वयं अभियोगिनी हि युवतिः सौभाग्यं जहातीत्याचार्याः. ॥ ४१ ॥
na caivāntarāpi((89)) puruṣaṃ svayaṃ abhiyuñjīta. svayaṃ abhiyoginī hi yuvatiḥ saubhāgyaṃ jahātītyācāryāḥ. || 41 ||
तत्प्रयुक्तानां त्वभियोगानां आनुलोम्येन ग्रहणम्. ॥ ४२ ॥
tatprayuktānāṃ tvabhiyogānāṃ ānulomyena grahaṇam. || 42 ||
परिष्वक्ता((९०)) च न विकृतिं भजेत्. श्लक्ष्णम्((९१)) आकारं अःजानतीव प्रतिगृहीयात्. वदनग्रहणे बलात्कारः. ॥ ४३ ॥
pariṣvaktā((90)) ca na vikṛtiṃ bhajet. ślakṣṇam((91)) ākāraṃ aḥjānatīva pratigṛhīyāt. vadanagrahaṇe balātkāraḥ. || 43 ||
रतिभावनां अभ्यर्थ्यमानायाः कृच्छ्राद्गुह्यसंस्पर्शनम्. ॥ ४४ ॥
ratibhāvanāṃ abhyarthyamānāyāḥ kṛcchrādguhyasaṃsparśanam. || 44 ||
अभ्यर्थितापि नातिविवृता स्वयं स्यात्. अन्यत्राःनिश्चयकालात्((९२)). ॥ ४५ ॥
abhyarthitāpi nātivivṛtā svayaṃ syāt. anyatrāḥniścayakālāt((92)). || 45 ||
यदा तु मन्येतानुरक्तो मयि न व्यावर्तयिष्यत इति तदैवैनं अभियुञ्जानं बालभाव मोक्षाय त्वरेत्. ॥ ४६ ॥
yadā tu manyetānurakto mayi na vyāvartayiṣyata iti tadaivainaṃ abhiyuñjānaṃ bālabhāva mokṣāya tvaret. || 46 ||
विमुक्तकन्याभावा च विश्वास्येषु प्रकाशयेत्. । चिति प्रयोज्यस्योपावर्तनम्((९३)). ॥ ४७ ॥
vimuktakanyābhāvā ca viśvāsyeṣu prakāśayet. | citi prayojyasyopāvartanam((93)). || 47 ||
सेच्तिओन्(प्रकरण)३० । भवन्ति चात्र श्लोकाः. । व्कन्याभियुज्यमाना तु यं मन्येताश्रयं सुखम्. अनुकूलं च वश्यं च तस्य कुर्यात्परिग्रहम्.. ॥ ४८ ॥
section(prakaraṇa)30 | bhavanti cātra ślokāḥ. | vkanyābhiyujyamānā tu yaṃ manyetāśrayaṃ sukham. anukūlaṃ ca vaśyaṃ ca tasya kuryātparigraham.. || 48 ||
वनःअपेक्ष्य गुणान्यत्र रूपं औचित्यं एव च. कुर्वीत धनलोभेन पतिं सापत्नकेष्वपि.. ॥ ४९ ॥
vanaḥapekṣya guṇānyatra rūpaṃ aucityaṃ eva ca. kurvīta dhanalobhena patiṃ sāpatnakeṣvapi.. || 49 ||
व्तत्र युक्तगुणं वश्यं शक्तं बलवदर्थिनम्. उपायैरभियुञ्जानं कन्या न प्रतिलोभयेत्.. ॥ ५० ॥
vtatra yuktaguṇaṃ vaśyaṃ śaktaṃ balavadarthinam. upāyairabhiyuñjānaṃ kanyā na pratilobhayet.. || 50 ||
व्वरं वश्यो दरिद्रोऽपि निरःगुणोऽप्यात्मधारणः. गुणैर्युक्तोऽपि न त्वेवं बहुसाधारणः.. ॥ ५१ ॥
vvaraṃ vaśyo daridro'pi niraḥguṇo'pyātmadhāraṇaḥ. guṇairyukto'pi na tvevaṃ bahusādhāraṇaḥ.. || 51 ||
व्प्रायेण धनिनां दारा बहवो निरःअवग्रहाः. बाह्ये सत्युपभोगेऽपि निर्विस्रम्भा बहिःसुखाः.. ॥ ५२ ॥
vprāyeṇa dhanināṃ dārā bahavo niraḥavagrahāḥ. bāhye satyupabhoge'pi nirvisrambhā bahiḥsukhāḥ.. || 52 ||
व्नीचो यस्त्वभियुञ्जीत पुरुषः पलितोऽपि वा. विःदेशगतिशीलश्च न स संयोगं अर्हति.. ॥ ५३ ॥
vnīco yastvabhiyuñjīta puruṣaḥ palito'pi vā. viḥdeśagatiśīlaśca na sa saṃyogaṃ arhati.. || 53 ||
व्यदृच्छयाभियुक्तो यो दम्भद्यूताधिकोऽपि. सःपत्नीकश्च सापत्यो न स संयोगं अर्हति.. ॥ ५४ ॥
vyadṛcchayābhiyukto yo dambhadyūtādhiko'pi. saḥpatnīkaśca sāpatyo na sa saṃyogaṃ arhati.. || 54 ||
व्गुणसाम्येऽभियोक्तॄणां एको वरयिता वरः. तत्राभियोक्तरि श्रैष्ठ्यं अनुरागात्मको हि सः((९४)).. ॥ ५५ ॥
vguṇasāmye'bhiyoktṝṇāṃ eko varayitā varaḥ. tatrābhiyoktari śraiṣṭhyaṃ anurāgātmako hi saḥ((94)).. || 55 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).