Skip to content

अधिकरणम् ६ · अध्यायः १

Veśyānāṃ puruṣādhigame ratirvṛttiśca sargāt.

A chapter of the Kama Sutra.

33 versesSanskrit with transliteration

A couple in a garden pavilion, reading together.

वेश्यानां पुरुषाधिगमे रतिर्वृत्तिश्च सर्गात्. ॥ १ ॥

veśyānāṃ puruṣādhigame ratirvṛttiśca sargāt. || 1 ||

Report an error

रतितः प्रवर्तनं स्वाभाविकं कृत्रिमं अर्थार्थम्. ॥ २ ॥

ratitaḥ pravartanaṃ svābhāvikaṃ kṛtrimaṃ arthārtham. || 2 ||

Report an error

तदपि स्वाभाविकवद्रूपयेत्. ॥ ३ ॥

tadapi svābhāvikavadrūpayet. || 3 ||

Report an error

कामपरासु हि पुंसां विश्वासयोगात्. ॥ ४ ॥

kāmaparāsu hi puṃsāṃ viśvāsayogāt. || 4 ||

Report an error

अःलुब्धतां च ख्यापयेत्तस्य निदर्शनार्थम्. ॥ ५ ॥

aḥlubdhatāṃ ca khyāpayettasya nidarśanārtham. || 5 ||

Report an error

न चानःउपायेनार्थान्साधयेदायतिसंरक्षणार्थम्. ॥ ६ ॥

na cānaḥupāyenārthānsādhayedāyatisaṃrakṣaṇārtham. || 6 ||

Report an error

नित्यं अलङ्कारयोगिनी राजमार्गावलोकिनी दृश्यमाना न चातिवृत्ता तिष्ठेत्. पण्यसः धर्मत्वात्. ॥ ७ ॥

nityaṃ alaṅkārayoginī rājamārgāvalokinī dṛśyamānā na cātivṛttā tiṣṭhet. paṇyasaḥ dharmatvāt. || 7 ||

Report an error

यैर्नायकं आवर्जयेदन्याभ्यश्चावच्छिन्द्यादात्मनश्चानःअर्थं प्रतिकुर्यादर्थं च साधयेन्न च गम्यैः परिभूयेत तान्सहायान्कुर्यात्. ॥ ८ ॥

yairnāyakaṃ āvarjayedanyābhyaścāvacchindyādātmanaścānaḥarthaṃ pratikuryādarthaṃ ca sādhayenna ca gamyaiḥ paribhūyeta tānsahāyānkuryāt. || 8 ||

Report an error

ते त्वारक्षकपुरुषा धर्माधिकरणस्था((१६१)) दैवज्ञा विक्रान्ताः शूराः समानविद्याः कलाग्राहिणः पीठमर्दवीटविदूषकमालाकारगान्धिकशौण्डिकरजकनापित भिक्षुकास्तेच ते च कार्ययोगात्. ॥ ९ ॥

te tvārakṣakapuruṣā dharmādhikaraṇasthā((161)) daivajñā vikrāntāḥ śūrāḥ samānavidyāḥ kalāgrāhiṇaḥ pīṭhamardavīṭavidūṣakamālākāragāndhikaśauṇḍikarajakanāpita bhikṣukāsteca te ca kāryayogāt. || 9 ||

Report an error

केवलार्थास्त्वमी गम्याः ण् स्वतन्त्रः पूर्वे वयसि वर्तमानो वित्तवानःपरोक्षवृत्तिरधिकरणवानःकृच्छ्राधिगतवित्तः. संघर्षवान्सन्ततायः सुभगमानी श्लाघनकः पण्डकश्((१६२)) च पुंशब्दार्थी. समानस्पर्धी स्वभावतस्त्यागी. राजनि महामात्रे वा सिद्धो दैवप्रमाणो वित्तावमानी गुरूणां शासनातिगः सःजातानां लक्ष्यभूतः सःवित्त एकपुत्रो लिङ्गी प्रच्छन्नकामः शूरो वैद्यश्चेति. ॥ १० ॥

kevalārthāstvamī gamyāḥ ṇ svatantraḥ pūrve vayasi vartamāno vittavānaḥparokṣavṛttiradhikaraṇavānaḥkṛcchrādhigatavittaḥ. saṃgharṣavānsantatāyaḥ subhagamānī ślāghanakaḥ paṇḍakaś((162)) ca puṃśabdārthī. samānaspardhī svabhāvatastyāgī. rājani mahāmātre vā siddho daivapramāṇo vittāvamānī gurūṇāṃ śāsanātigaḥ saḥjātānāṃ lakṣyabhūtaḥ saḥvitta ekaputro liṅgī pracchannakāmaḥ śūro vaidyaśceti. || 10 ||

Report an error

प्रीतियशोऽर्थास्तु गुणतोऽधिगम्याः. ॥ ११ ॥

prītiyaśo'rthāstu guṇato'dhigamyāḥ. || 11 ||

Report an error

महाकुलीनो विद्वान्सर्वसमयज्ञः कविराख्यानकुशलो वाग्मी प्रगल्भो विविधशिल्प ज्ञो वृद्धदर्शी स्थूललक्षो महोत्साहो दृढभक्तिरनःअसूयकस्त्यागी मित्रवत्सलो घटागोष्ठीप्रेक्षणकसमाजसमस्याक्रीडनशीलो नीरुजोऽःव्यङ्गशरीरः प्राणवानःमद्यपो वृषो मैत्रः स्त्रीणां प्रनेता लालयिता च. न चासां वशगः स्वतन्त्र वृत्तिरःनिष्ठुरोऽनःईर्ष्यालुरनःअवशङ्की चेति नायकगुणाः. ॥ १२ ॥

mahākulīno vidvānsarvasamayajñaḥ kavirākhyānakuśalo vāgmī pragalbho vividhaśilpa jño vṛddhadarśī sthūlalakṣo mahotsāho dṛḍhabhaktiranaḥasūyakastyāgī mitravatsalo ghaṭāgoṣṭhīprekṣaṇakasamājasamasyākrīḍanaśīlo nīrujo'ḥvyaṅgaśarīraḥ prāṇavānaḥmadyapo vṛṣo maitraḥ strīṇāṃ pranetā lālayitā ca. na cāsāṃ vaśagaḥ svatantra vṛttiraḥniṣṭhuro'naḥīrṣyāluranaḥavaśaṅkī ceti nāyakaguṇāḥ. || 12 ||

Report an error

नायिकायाः पुना रूपयौवनलक्षणमाधुर्ययोगिनी गुणेष्वनुरक्ता न तथार्थेषु प्रीतिसंयोगशीला स्थिरमतिरेकजातीया विशेषार्थिनी नित्यं अःकदर्यवृत्तिर्गोष्ठीकलाप्रिया चेति नायिकागुणाः. ॥ १३ ॥

nāyikāyāḥ punā rūpayauvanalakṣaṇamādhuryayoginī guṇeṣvanuraktā na tathārtheṣu prītisaṃyogaśīlā sthiramatirekajātīyā viśeṣārthinī nityaṃ aḥkadaryavṛttirgoṣṭhīkalāpriyā ceti nāyikāguṇāḥ. || 13 ||

Report an error

नायिका पुनर्बुद्धिशीलाचार आर्जवं कृतज्ञता दीर्घदूरदर्शित्वं अःविसंवादिता देशकालज्ञता नागरकता दैन्यातिहासपैशुन्यपरिवादक्रोधलोभस्तम्भचापल वर्जनं पूर्वाभिभाषिता कामसूत्रकौशलं तदङ्गविद्यासु चेति साधारणगुणाः. ॥ १४ ॥

nāyikā punarbuddhiśīlācāra ārjavaṃ kṛtajñatā dīrghadūradarśitvaṃ aḥvisaṃvāditā deśakālajñatā nāgarakatā dainyātihāsapaiśunyaparivādakrodhalobhastambhacāpala varjanaṃ pūrvābhibhāṣitā kāmasūtrakauśalaṃ tadaṅgavidyāsu ceti sādhāraṇaguṇāḥ. || 14 ||

Report an error

गुणविपर्यये दोषाः. ॥ १५ ॥

guṇaviparyaye doṣāḥ. || 15 ||

Report an error

क्षयी रोगी कृमिशक्र्द्वायसास्यः प्रियकलत्रः परुषवाक्कदर्यो निर्घृणो गुरुजनपरित्यक्तः स्तेनो दम्भशीलो मूलकर्मणि प्रसक्तो मानापमानयोरनःअपेक्षी द्वेष्यैरप्यर्थहार्यो विलज्ज इत्यःगम्याः. ॥ १६ ॥

kṣayī rogī kṛmiśakrdvāyasāsyaḥ priyakalatraḥ paruṣavākkadaryo nirghṛṇo gurujanaparityaktaḥ steno dambhaśīlo mūlakarmaṇi prasakto mānāpamānayoranaḥapekṣī dveṣyairapyarthahāryo vilajja ityaḥgamyāḥ. || 16 ||

Report an error

रागो भयं अर्थः संघर्षो वैरनिर्यातनं जिज्ञासा पक्षः खेदो धर्मो यशोऽनुकम्पा सुहृद्वाक्यं ह्रीः प्रियसादृश्यं धन्यता रागापनयः साजात्यं साहवेश्यं सातत्यं आयतिश्च गमनकारणानि भवन्तीत्याचार्याः. ॥ १७ ॥

rāgo bhayaṃ arthaḥ saṃgharṣo vairaniryātanaṃ jijñāsā pakṣaḥ khedo dharmo yaśo'nukampā suhṛdvākyaṃ hrīḥ priyasādṛśyaṃ dhanyatā rāgāpanayaḥ sājātyaṃ sāhaveśyaṃ sātatyaṃ āyatiśca gamanakāraṇāni bhavantītyācāryāḥ. || 17 ||

Report an error

अर्थोऽनःअर्थप्रतीघातः प्रीतिश्चेति वात्स्यायनः. ॥ १८ ॥

artho'naḥarthapratīghātaḥ prītiśceti vātsyāyanaḥ. || 18 ||

Report an error

अर्थस्तु प्रीत्या न बाधितः. अस्य प्राधान्यात्. ॥ १९ ॥

arthastu prītyā na bādhitaḥ. asya prādhānyāt. || 19 ||

Report an error

भयादिषु तु गुरुलाघवं परीक्ष्यं ॥ २० ॥

bhayādiṣu tu gurulāghavaṃ parīkṣyaṃ || 20 ||

Report an error

५०चिति सहायगम्यागम्य[गमन]कारणचिन्ता((१६३)). । सेच्तिओन्(प्रकरण)५१ । उपमन्त्रितापि गम्येन सहसा न प्रतिजानीयात्. पुरुषाणां सुःलभावमानित्वात्. ॥ २१ ॥

50citi sahāyagamyāgamya[gamana]kāraṇacintā((163)). | section(prakaraṇa)51 | upamantritāpi gamyena sahasā na pratijānīyāt. puruṣāṇāṃ suḥlabhāvamānitvāt. || 21 ||

Report an error

भावजिज्ञासार्थं परिचारकमुखान्संवाहकगायनवैहासिकान्गम्ये तद्भक्तान्वा प्रणिदध्यात्. ॥ २२ ॥

bhāvajijñāsārthaṃ paricārakamukhānsaṃvāhakagāyanavaihāsikāngamye tadbhaktānvā praṇidadhyāt. || 22 ||

Report an error

तदःभावे पीठमर्दादीन्. तेभ्यो नायकस्य शौचाःशौचं रागापरागौ सक्ताःसक्ततां दानाःदाने च विद्यात्. ॥ २३ ॥

tadaḥbhāve pīṭhamardādīn. tebhyo nāyakasya śaucāḥśaucaṃ rāgāparāgau saktāḥsaktatāṃ dānāḥdāne ca vidyāt. || 23 ||

Report an error

संभावितेन च सह विटपुरोगां प्रीतिं योजयेत्. ॥ २४ ॥

saṃbhāvitena ca saha viṭapurogāṃ prītiṃ yojayet. || 24 ||

Report an error

लावककुक्कुटमेषयुद्धशुकशारिकाप्रलापनप्रेक्षणककलाव्यपदेशेन पीठमर्दो नायकं तस्या उदवसितं आनयेत्. ॥ २५ ॥

lāvakakukkuṭameṣayuddhaśukaśārikāpralāpanaprekṣaṇakakalāvyapadeśena pīṭhamardo nāyakaṃ tasyā udavasitaṃ ānayet. || 25 ||

Report an error

तां वा तस्य. ॥ २६ ॥

tāṃ vā tasya. || 26 ||

Report an error

आगतस्य प्रीतिकौतुकजननं किं चिद्द्रव्यजातं स्वयं इदं अःसाधारणोपभोग्यं इति प्रीतिदायं दद्यात्. ॥ २७ ॥

āgatasya prītikautukajananaṃ kiṃ ciddravyajātaṃ svayaṃ idaṃ aḥsādhāraṇopabhogyaṃ iti prītidāyaṃ dadyāt. || 27 ||

Report an error

यत्र च रमते तया गोष्ठ्यैनं उपचारैश्च रञ्जयेत्. ॥ २८ ॥

yatra ca ramate tayā goṣṭhyainaṃ upacāraiśca rañjayet. || 28 ||

Report an error

गते च सःपरिहासप्रलापां सोपायनां परिचारिकां अभीक्ष्णं प्रेषयेत्..६.१.३० सःपीठमर्दायाश्च कारणापदेशेन स्वयं गमनं ॥ २९ ॥

gate ca saḥparihāsapralāpāṃ sopāyanāṃ paricārikāṃ abhīkṣṇaṃ preṣayet..6.1.30 saḥpīṭhamardāyāśca kāraṇāpadeśena svayaṃ gamanaṃ || 29 ||

Report an error

५१चिति गम्योपावर्तनम्((१६४)). । भवन्ति चात्र श्लोकाः. ॥ ३० ॥

51citi gamyopāvartanam((164)). | bhavanti cātra ślokāḥ. || 30 ||

Report an error

व्ताम्बूलानि स्रजश्चैव संस्कृतं चानुलेपनम्. आगतस्याहरेत्प्रीत्या कलागोष्ठीश्च योजयेत्.. ॥ ३१ ॥

vtāmbūlāni srajaścaiva saṃskṛtaṃ cānulepanam. āgatasyāharetprītyā kalāgoṣṭhīśca yojayet.. || 31 ||

Report an error

व्द्रव्याणि प्रणये दद्यात्कुर्याच्च परिवर्तनम्. संप्रयोगस्य चाकूतं निजेनैव प्रयोजयेत्.. ॥ ३२ ॥

vdravyāṇi praṇaye dadyātkuryācca parivartanam. saṃprayogasya cākūtaṃ nijenaiva prayojayet.. || 32 ||

Report an error

व्प्रीतिदायैरुपन्यासैरुपचारैश्च केवलैः. गम्येन सह संसृष्टा रञ्जयेत्तं ततः परम्((१६५)).. ॥ ३३ ॥

vprītidāyairupanyāsairupacāraiśca kevalaiḥ. gamyena saha saṃsṛṣṭā rañjayettaṃ tataḥ param((165)).. || 33 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).