Skip to content

अधिकरणम् ६ · अध्यायः २

Saṃyuktā nāyakena tadraṇjanārthaṃ ekacāriṇīvṛttaṃ …

A chapter of the Kama Sutra.

76 versesSanskrit with transliteration

A couple in a garden pavilion, reading together.

संयुक्ता नायकेन तद्रण्जनार्थं एकचारिणीवृत्तं अनुतिष्ठेत्((१६६)). ॥ १ ॥

saṃyuktā nāyakena tadraṇjanārthaṃ ekacāriṇīvṛttaṃ anutiṣṭhet((166)). || 1 ||

Report an error

रञ्जयेन्न तु सज्जेत सक्तवच्च विचेष्टेतेति संक्षेपोक्तिः. ॥ २ ॥

rañjayenna tu sajjeta saktavacca viceṣṭeteti saṃkṣepoktiḥ. || 2 ||

Report an error

मातरि च क्रूरशीलायां अर्थपरायां चायत्ता स्यात्. ॥ ३ ॥

mātari ca krūraśīlāyāṃ arthaparāyāṃ cāyattā syāt. || 3 ||

Report an error

तदःभावे मातृकायाम्. ॥ ४ ॥

tadaḥbhāve mātṛkāyām. || 4 ||

Report an error

सा तु गम्येन नातिप्रीयेत. ॥ ५ ॥

sā tu gamyena nātiprīyeta. || 5 ||

Report an error

प्रसह्य च दुहितरं आनयेत्. ॥ ६ ॥

prasahya ca duhitaraṃ ānayet. || 6 ||

Report an error

तत्र तु नायिकायाः संततं अःरतिर्निर्वेदो व्रीडां भयं च. ॥ ७ ॥

tatra tu nāyikāyāḥ saṃtataṃ aḥratirnirvedo vrīḍāṃ bhayaṃ ca. || 7 ||

Report an error

न त्वेव शासनातिवृत्तिः. ॥ ८ ॥

na tveva śāsanātivṛttiḥ. || 8 ||

Report an error

व्याधिं चैकं अःनिमित्तं अःजुगुप्सितं अःचक्षुर्ग्राह्यं अःनित्यं च ख्यापयेत्. ॥ ९ ॥

vyādhiṃ caikaṃ aḥnimittaṃ aḥjugupsitaṃ aḥcakṣurgrāhyaṃ aḥnityaṃ ca khyāpayet. || 9 ||

Report an error

सति कारणे तदपदेशं च नायकानःअभिगमनम्. ॥ १० ॥

sati kāraṇe tadapadeśaṃ ca nāyakānaḥabhigamanam. || 10 ||

Report an error

निरःमाल्यस्य तु नायिका चेटिकां प्रेषयेत्ताम्बूलस्य च. ॥ ११ ॥

niraḥmālyasya tu nāyikā ceṭikāṃ preṣayettāmbūlasya ca. || 11 ||

Report an error

व्यवाये तदुपचारेषु विस्मयः. ॥ १२ ॥

vyavāye tadupacāreṣu vismayaḥ. || 12 ||

Report an error

चतुःषष्ट्यां शिष्यत्वम्. ॥ १३ ॥

catuḥṣaṣṭyāṃ śiṣyatvam. || 13 ||

Report an error

तदुपदिष्टानां च योगानां आभीक्ष्ण्येनानुयोगः. ॥ १४ ॥

tadupadiṣṭānāṃ ca yogānāṃ ābhīkṣṇyenānuyogaḥ. || 14 ||

Report an error

तत्सात्म्याद्रहसि वृत्तिः. ॥ १५ ॥

tatsātmyādrahasi vṛttiḥ. || 15 ||

Report an error

मनोरथानां आख्यानम्. ॥ १६ ॥

manorathānāṃ ākhyānam. || 16 ||

Report an error

गुह्यानां वैकृतप्रच्छादनम्. ॥ १७ ॥

guhyānāṃ vaikṛtapracchādanam. || 17 ||

Report an error

शयने परावृत्तस्यानुपेक्षणम्. ॥ १८ ॥

śayane parāvṛttasyānupekṣaṇam. || 18 ||

Report an error

आनुलोम्यं गुह्यस्पर्शने. ॥ १९ ॥

ānulomyaṃ guhyasparśane. || 19 ||

Report an error

सुप्तस्य चुम्बनं आलिङ्गनं च. ॥ २० ॥

suptasya cumbanaṃ āliṅganaṃ ca. || 20 ||

Report an error

प्रेक्षणं अन्यमनस्कस्य. राजमार्गे च प्रासादस्थायास्तत्र विदिताया व्रीडा शाठ्यनाशः. ॥ २१ ॥

prekṣaṇaṃ anyamanaskasya. rājamārge ca prāsādasthāyāstatra viditāyā vrīḍā śāṭhyanāśaḥ. || 21 ||

Report an error

तद्द्वेष्ये द्वेष्यता. तत्प्रिये प्रियता. तद्रम्य रतिः. तं अनु हर्षशोकौ. स्त्रीषु जिज्ञासा. कोपश्चाःदीर्गः. ॥ २२ ॥

taddveṣye dveṣyatā. tatpriye priyatā. tadramya ratiḥ. taṃ anu harṣaśokau. strīṣu jijñāsā. kopaścāḥdīrgaḥ. || 22 ||

Report an error

स्वकृतेष्वपि नखदशनचिह्नेष्वन्याशङ्का. ॥ २३ ॥

svakṛteṣvapi nakhadaśanacihneṣvanyāśaṅkā. || 23 ||

Report an error

अनुरगस्याःवचनम्. ॥ २४ ॥

anuragasyāḥvacanam. || 24 ||

Report an error

आकारतस्तु दर्शयेत्. ॥ २५ ॥

ākāratastu darśayet. || 25 ||

Report an error

मदस्वप्नव्याधिषु तु निर्वचनम्. ॥ २६ ॥

madasvapnavyādhiṣu tu nirvacanam. || 26 ||

Report an error

श्लाघ्यानां नायककर्मणां च. ॥ २७ ॥

ślāghyānāṃ nāyakakarmaṇāṃ ca. || 27 ||

Report an error

तस्मिन्ब्रुवाणे वाक्यार्थग्रहणम्. तदवधार्य प्रशंसाविषये भाषणम्. तद्वाक्यस्य चोत्तरेण योजनम्. भक्तिमांश्चेत्. ॥ २८ ॥

tasminbruvāṇe vākyārthagrahaṇam. tadavadhārya praśaṃsāviṣaye bhāṣaṇam. tadvākyasya cottareṇa yojanam. bhaktimāṃścet. || 28 ||

Report an error

कथास्वनुवृत्तिरन्यत्र सःपत्न्याः. ॥ २९ ॥

kathāsvanuvṛttiranyatra saḥpatnyāḥ. || 29 ||

Report an error

निःश्वासे जृम्भते स्खलिते पतिते वा तस्य चार्तिं आशंसीत. ॥ ३० ॥

niḥśvāse jṛmbhate skhalite patite vā tasya cārtiṃ āśaṃsīta. || 30 ||

Report an error

क्षुतव्याहृतविस्मितेषु जीवेत्युदाहरणम्. ॥ ३१ ॥

kṣutavyāhṛtavismiteṣu jīvetyudāharaṇam. || 31 ||

Report an error

दौर्मनस्ये व्याधिदौर्हृदापदेशः. ॥ ३२ ॥

daurmanasye vyādhidaurhṛdāpadeśaḥ. || 32 ||

Report an error

गुणतः परस्याःकीर्तनम्. ॥ ३३ ॥

guṇataḥ parasyāḥkīrtanam. || 33 ||

Report an error

न निन्दा समानदोषस्य. ॥ ३४ ॥

na nindā samānadoṣasya. || 34 ||

Report an error

दत्तस्य धारणम्. ॥ ३५ ॥

dattasya dhāraṇam. || 35 ||

Report an error

वृथापराधे तद्व्यसने वालङ्कारस्याःग्रहणं अःभोजनं च. ॥ ३६ ॥

vṛthāparādhe tadvyasane vālaṅkārasyāḥgrahaṇaṃ aḥbhojanaṃ ca. || 36 ||

Report an error

तद्युक्ताश्च विलापाः. ॥ ३७ ॥

tadyuktāśca vilāpāḥ. || 37 ||

Report an error

तेन सह देशमोक्षं रोचयेत्राजनि निष्क्रयं च. ॥ ३८ ॥

tena saha deśamokṣaṃ rocayetrājani niṣkrayaṃ ca. || 38 ||

Report an error

सामर्थ्यं आयुष्यस्तदवाप्तौ. ॥ ३९ ॥

sāmarthyaṃ āyuṣyastadavāptau. || 39 ||

Report an error

तस्यार्थाधिगमेऽभिप्रेतसिद्धौ शरीरोपचये वा पूर्वसंभाषित इष्टदेवतोपहारः. ॥ ४० ॥

tasyārthādhigame'bhipretasiddhau śarīropacaye vā pūrvasaṃbhāṣita iṣṭadevatopahāraḥ. || 40 ||

Report an error

नित्यं अलङ्कारयोगः. परिमितोऽभ्यवहारः.. ॥ ४१ ॥

nityaṃ alaṅkārayogaḥ. parimito'bhyavahāraḥ.. || 41 ||

Report an error

गीते च नामगोत्रयोर्ग्रहणम्. ग्लान्यां उरसि ललाटे च करं कुर्वीत. तत्सुखं उपलभ्य निद्रालाभः. ॥ ४२ ॥

gīte ca nāmagotrayorgrahaṇam. glānyāṃ urasi lalāṭe ca karaṃ kurvīta. tatsukhaṃ upalabhya nidrālābhaḥ. || 42 ||

Report an error

औत्सङ्गे चास्योपवेशनं स्वपनं च. गमनं वियोगे. ॥ ४३ ॥

autsaṅge cāsyopaveśanaṃ svapanaṃ ca. gamanaṃ viyoge. || 43 ||

Report an error

तस्मात्पुत्रार्थिनी स्यात्. आयुषो नाधिक्यं इच्छेत्. ॥ ४४ ॥

tasmātputrārthinī syāt. āyuṣo nādhikyaṃ icchet. || 44 ||

Report an error

एतस्याःविज्ञातं अर्थं रहसि न ब्रूयात्. ॥ ४५ ॥

etasyāḥvijñātaṃ arthaṃ rahasi na brūyāt. || 45 ||

Report an error

व्रतं उपवासं चास्य निर्वर्तयेत्मयि दोष इति. अःशक्ये स्वयं अपि तद्रूपा स्यात्. ॥ ४६ ॥

vrataṃ upavāsaṃ cāsya nirvartayetmayi doṣa iti. aḥśakye svayaṃ api tadrūpā syāt. || 46 ||

Report an error

विवादे तेनाप्यःशक्यं इत्यर्थनिर्देशः. ॥ ४७ ॥

vivāde tenāpyaḥśakyaṃ ityarthanirdeśaḥ. || 47 ||

Report an error

तदीयं आत्मीयं वा स्वयं अःविशेषेण पश्येत्. ॥ ४८ ॥

tadīyaṃ ātmīyaṃ vā svayaṃ aḥviśeṣeṇa paśyet. || 48 ||

Report an error

तेन विना गोष्ठ्यादीनां अःगमनं इति. ॥ ४९ ॥

tena vinā goṣṭhyādīnāṃ aḥgamanaṃ iti. || 49 ||

Report an error

निरःमाल्यधारणे श्लाघा उच्छिष्टभोजने च. ॥ ५० ॥

niraḥmālyadhāraṇe ślāghā ucchiṣṭabhojane ca. || 50 ||

Report an error

कुलशीलशिल्पजातिविद्यावर्णवित्तदेशमित्रगुणवयोमाधुर्यपूजा. ॥ ५१ ॥

kulaśīlaśilpajātividyāvarṇavittadeśamitraguṇavayomādhuryapūjā. || 51 ||

Report an error

गीतादिषु चोदनं अभिज्ञस्य. ॥ ५२ ॥

gītādiṣu codanaṃ abhijñasya. || 52 ||

Report an error

भयशीतोष्णवर्षाण्यनःअपेक्ष्य तदभिगमनम्. ॥ ५३ ॥

bhayaśītoṣṇavarṣāṇyanaḥapekṣya tadabhigamanam. || 53 ||

Report an error

स एव च मे स्यादित्यौर्ध्वदेहिकेषु वचनम्. ॥ ५४ ॥

sa eva ca me syādityaurdhvadehikeṣu vacanam. || 54 ||

Report an error

तदिष्टरसभावशीलानुवर्तनम्. ॥ ५५ ॥

tadiṣṭarasabhāvaśīlānuvartanam. || 55 ||

Report an error

मूलकर्माभिशङ्का. ॥ ५६ ॥

mūlakarmābhiśaṅkā. || 56 ||

Report an error

तदभिगमने च जनन्या सह नित्यो विवादः. ॥ ५७ ॥

tadabhigamane ca jananyā saha nityo vivādaḥ. || 57 ||

Report an error

बलात्कारेण च यद्यन्यत्र तया नीयेत तदा विषं अनःअशनं शस्त्रं रज्जुं इति कामयेत. ॥ ५८ ॥

balātkāreṇa ca yadyanyatra tayā nīyeta tadā viṣaṃ anaḥaśanaṃ śastraṃ rajjuṃ iti kāmayeta. || 58 ||

Report an error

प्रत्यायनं च प्रणिधिभिर्नायकस्य. स्वयं वात्मनो वृत्तिग्रहणम्. ॥ ५९ ॥

pratyāyanaṃ ca praṇidhibhirnāyakasya. svayaṃ vātmano vṛttigrahaṇam. || 59 ||

Report an error

न त्वेवार्थेषु विवादः. ॥ ६० ॥

na tvevārtheṣu vivādaḥ. || 60 ||

Report an error

मात्रा विना किं चिन्न चेष्टेत. ॥ ६१ ॥

mātrā vinā kiṃ cinna ceṣṭeta. || 61 ||

Report an error

प्रवासे शीघ्रागमनाय शापदानम्. ॥ ६२ ॥

pravāse śīghrāgamanāya śāpadānam. || 62 ||

Report an error

प्रोषिते मृजानियमश्चालङ्कारस्य प्रतिषेधः. मङ्गलं त्वपेक्ष्यम्. एकं शङ्खवलयं वा धारयेत्. ॥ ६३ ॥

proṣite mṛjāniyamaścālaṅkārasya pratiṣedhaḥ. maṅgalaṃ tvapekṣyam. ekaṃ śaṅkhavalayaṃ vā dhārayet. || 63 ||

Report an error

स्मरणं अतीतानाम्. गमनं ईक्षणिकोपश्रुतीनाम्. नक्षत्रचन्द्रसूर्यताराभ्यः स्पृहणम्. ॥ ६४ ॥

smaraṇaṃ atītānām. gamanaṃ īkṣaṇikopaśrutīnām. nakṣatracandrasūryatārābhyaḥ spṛhaṇam. || 64 ||

Report an error

इष्टस्वप्नप्रदर्शने तत्सङ्गमो ममास्त्विति वचनम्. ॥ ६५ ॥

iṣṭasvapnapradarśane tatsaṅgamo mamāstviti vacanam. || 65 ||

Report an error

उद्वेगोऽनःइष्टे सान्तिकर्म च. ॥ ६६ ॥

udvego'naḥiṣṭe sāntikarma ca. || 66 ||

Report an error

प्रत्यागते कामपूजा. ॥ ६७ ॥

pratyāgate kāmapūjā. || 67 ||

Report an error

देवतोपहाराणां करणम्. ॥ ६८ ॥

devatopahārāṇāṃ karaṇam. || 68 ||

Report an error

सखीभिः पूर्णपात्रस्याहरणम्. ॥ ६९ ॥

sakhībhiḥ pūrṇapātrasyāharaṇam. || 69 ||

Report an error

वायसपूजा च. ॥ ७० ॥

vāyasapūjā ca. || 70 ||

Report an error

प्रथमसमागमानःअन्तरं चैतदेव वायसपूजावर्जम्. ॥ ७१ ॥

prathamasamāgamānaḥantaraṃ caitadeva vāyasapūjāvarjam. || 71 ||

Report an error

सक्तस्य चानुमरणं ब्रूयात्. ॥ ७२ ॥

saktasya cānumaraṇaṃ brūyāt. || 72 ||

Report an error

निसृष्टभावः समानवृत्तिः प्रयोजनकारी निरःआशङ्को निरःअपेक्षोऽर्थेष्विति सक्तलक्षणानि. ॥ ७३ ॥

nisṛṣṭabhāvaḥ samānavṛttiḥ prayojanakārī niraḥāśaṅko niraḥapekṣo'rtheṣviti saktalakṣaṇāni. || 73 ||

Report an error

तदेतन्निदर्शनार्थं दत्तकशासनादुक्तम्. अनःउक्तं च लोकतः शीलयेत्पुरुषप्रकृतितश्च. ॥ ७४ ॥

tadetannidarśanārthaṃ dattakaśāsanāduktam. anaḥuktaṃ ca lokataḥ śīlayetpuruṣaprakṛtitaśca. || 74 ||

Report an error

भवतश्चात्र श्लोकौ । व्सूक्ष्मत्वादतिःलोभाच्च प्रकृत्याज्ञानतस्तथा. कामलक्ष्म तु दुरःजानं स्त्रीणां तद्भावितैरपि.. ॥ ७५ ॥

bhavataścātra ślokau | vsūkṣmatvādatiḥlobhācca prakṛtyājñānatastathā. kāmalakṣma tu duraḥjānaṃ strīṇāṃ tadbhāvitairapi.. || 75 ||

Report an error

व्कामयन्ते विरज्यन्ते रञ्जयन्ति त्यजन्ति च. कर्षयन्त्योऽपि सर्वार्थाञ् ज्ञायन्ते नैव योषितः((१६७)).. ॥ ७६ ॥

vkāmayante virajyante rañjayanti tyajanti ca. karṣayantyo'pi sarvārthāñ jñāyante naiva yoṣitaḥ((167)).. || 76 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).