Skip to content

अधिकरणम् ६ · अध्यायः ३

Saktādvittādānaṃ svābhāvikaṃ upāyataśca.

A chapter of the Kama Sutra.

44 versesSanskrit with transliteration

A couple in a garden pavilion, reading together.

सक्ताद्वित्तादानं स्वाभाविकं उपायतश्च. ॥ १ ॥

saktādvittādānaṃ svābhāvikaṃ upāyataśca. || 1 ||

Report an error

तत्र स्वाभाविकं संकल्पात्समधिकं वा लभमाना नोपायान्प्रयुञ्जीतेत्याचार्याः. ॥ २ ॥

tatra svābhāvikaṃ saṃkalpātsamadhikaṃ vā labhamānā nopāyānprayuñjītetyācāryāḥ. || 2 ||

Report an error

विदितं अप्युपायैः परिष्कृतं द्विगुणं दास्यतीति वात्स्यायनः. ॥ ३ ॥

viditaṃ apyupāyaiḥ pariṣkṛtaṃ dviguṇaṃ dāsyatīti vātsyāyanaḥ. || 3 ||

Report an error

अलंकारभक्ष्यभोज्यपेयमाल्यवस्त्रगन्धद्रव्यादीनां व्यवहारिषु कालिकं उद्धारार्त्थं अर्थप्रतिनयनेन. ॥ ४ ॥

alaṃkārabhakṣyabhojyapeyamālyavastragandhadravyādīnāṃ vyavahāriṣu kālikaṃ uddhārārtthaṃ arthapratinayanena. || 4 ||

Report an error

तत्समक्षं तद्वित्तप्रशंसा. ॥ ५ ॥

tatsamakṣaṃ tadvittapraśaṃsā. || 5 ||

Report an error

व्रतवृक्षारामदेवकुलतडागोद्यानोत्सवप्रीतिदायव्यपदेशः. ॥ ६ ॥

vratavṛkṣārāmadevakulataḍāgodyānotsavaprītidāyavyapadeśaḥ. || 6 ||

Report an error

तदभिगमननिमित्तो रक्षिभिश्चौरैर्वालङ्कारपरिमोषः. ॥ ७ ॥

tadabhigamananimitto rakṣibhiścaurairvālaṅkāraparimoṣaḥ. || 7 ||

Report an error

दाहात्कुड्यच्छेदात्प्रमादाद्भवने चार्थनाशः. ॥ ८ ॥

dāhātkuḍyacchedātpramādādbhavane cārthanāśaḥ. || 8 ||

Report an error

तथा याचितालङ्काराणां नायकालङ्काराणां च तदभिगमनार्थस्य व्ययस्य प्रणिधिभिर्निवेदनम्. ॥ ९ ॥

tathā yācitālaṅkārāṇāṃ nāyakālaṅkārāṇāṃ ca tadabhigamanārthasya vyayasya praṇidhibhirnivedanam. || 9 ||

Report an error

तदर्थं ऋणग्रहणम्. जनन्या सह तदुद्भवस्य व्ययस्य विवादः..६.३.११ सुहृत्कार्येष्वनःअभिगमनं अनःअभिहारहेतोः. ॥ १० ॥

tadarthaṃ ṛṇagrahaṇam. jananyā saha tadudbhavasya vyayasya vivādaḥ..6.3.11 suhṛtkāryeṣvanaḥabhigamanaṃ anaḥabhihārahetoḥ. || 10 ||

Report an error

तैश्च पूर्वं आहृता गुरवोऽभिहाराः पूर्वं उपनीताः पूर्वं श्राविताः स्युः. ॥ ११–१२ ॥

taiśca pūrvaṃ āhṛtā guravo'bhihārāḥ pūrvaṃ upanītāḥ pūrvaṃ śrāvitāḥ syuḥ. || 11–12 ||

Report an error

उचितानां क्रियाणां विच्छित्तिः. ॥ १३ ॥

ucitānāṃ kriyāṇāṃ vicchittiḥ. || 13 ||

Report an error

नायकार्थं च शिल्पिषु कार्यम्. ॥ १४ ॥

nāyakārthaṃ ca śilpiṣu kāryam. || 14 ||

Report an error

वैद्यमहामात्रयोरुपकारक्रिया कार्यहेतोः. ॥ १५ ॥

vaidyamahāmātrayorupakārakriyā kāryahetoḥ. || 15 ||

Report an error

मित्राणां चोपकारिणां व्यसनेष्वभ्युपपत्तिः. ॥ १६ ॥

mitrāṇāṃ copakāriṇāṃ vyasaneṣvabhyupapattiḥ. || 16 ||

Report an error

गृहकर्म सख्याः पुत्रस्योत्सञ्जनं दोहदो व्याधिर्मित्रस्य दुःखापनयनं इति. ॥ १७ ॥

gṛhakarma sakhyāḥ putrasyotsañjanaṃ dohado vyādhirmitrasya duḥkhāpanayanaṃ iti. || 17 ||

Report an error

अलंकारैकदेशविक्रयो नायकस्यार्थे. ॥ १८ ॥

alaṃkāraikadeśavikrayo nāyakasyārthe. || 18 ||

Report an error

तया शीलितस्य चालङ्कारस्य भाण्डोपस्करस्य वा वणिजो विक्रयार्थं दर्शनम्. ॥ १९ ॥

tayā śīlitasya cālaṅkārasya bhāṇḍopaskarasya vā vaṇijo vikrayārthaṃ darśanam. || 19 ||

Report an error

प्रतिःगणिकानां च सदृशस्य भाण्डस्य व्यतिकरे प्रतिविशिष्टस्य ग्रहणम्. ॥ २० ॥

pratiḥgaṇikānāṃ ca sadṛśasya bhāṇḍasya vyatikare prativiśiṣṭasya grahaṇam. || 20 ||

Report an error

पूर्वोपकाराणां अःविस्मरणं अनुकीर्तनं च. ॥ २१ ॥

pūrvopakārāṇāṃ aḥvismaraṇaṃ anukīrtanaṃ ca. || 21 ||

Report an error

प्रणिधिभिः प्रतिःगणिकानां लाभातिशयं श्रावयेत्. ॥ २२ ॥

praṇidhibhiḥ pratiḥgaṇikānāṃ lābhātiśayaṃ śrāvayet. || 22 ||

Report an error

तासु नायकसमक्षं आत्मनोऽभ्यधिकं लाभं भूतं अःभूतं वा व्रीडिता नाम वर्णयेत्. ॥ २३ ॥

tāsu nāyakasamakṣaṃ ātmano'bhyadhikaṃ lābhaṃ bhūtaṃ aḥbhūtaṃ vā vrīḍitā nāma varṇayet. || 23 ||

Report an error

पूर्वयोगिनां च लाभातिशयेन पुनः सन्धाने यतमानानां आविषःकृतः प्रतिषेधः. ॥ २४ ॥

pūrvayogināṃ ca lābhātiśayena punaḥ sandhāne yatamānānāṃ āviṣaḥkṛtaḥ pratiṣedhaḥ. || 24 ||

Report an error

तत्स्पर्धिनां त्यागयोगिनां निदर्शनम्. ॥ २५ ॥

tatspardhināṃ tyāgayogināṃ nidarśanam. || 25 ||

Report an error

न पुनरेष्यतीति बालयाचितकम्. ॥ २६ ॥

na punareṣyatīti bālayācitakam. || 26 ||

Report an error

५३ इत्यर्थागमोपायाः((१६८)). । सेच्तिओन्(प्रकरण)५४ । विःरक्तं च नित्यं एव प्रकृतिविक्रियातो विद्यान्मुखवर्णाच्च. ॥ २७ ॥

53 ityarthāgamopāyāḥ((168)). | section(prakaraṇa)54 | viḥraktaṃ ca nityaṃ eva prakṛtivikriyāto vidyānmukhavarṇācca. || 27 ||

Report an error

ऊनं अतिरिक्तं वा ददाति. ॥ २८ ॥

ūnaṃ atiriktaṃ vā dadāti. || 28 ||

Report an error

प्रतिलोमैः सम्बध्यते. ॥ २९ ॥

pratilomaiḥ sambadhyate. || 29 ||

Report an error

व्यपदिश्यान्यत्करोति. ॥ ३० ॥

vyapadiśyānyatkaroti. || 30 ||

Report an error

उचितं आच्छिनत्ति. ॥ ३१ ॥

ucitaṃ ācchinatti. || 31 ||

Report an error

प्रतिज्ञातं विस्मरति. अन्यथा वा योजयति. ॥ ३२ ॥

pratijñātaṃ vismarati. anyathā vā yojayati. || 32 ||

Report an error

स्वःपक्षैः संज्ञया भाषते. ॥ ३३ ॥

svaḥpakṣaiḥ saṃjñayā bhāṣate. || 33 ||

Report an error

मित्रकार्यं अपदिश्यान्यत्र शेते. ॥ ३४ ॥

mitrakāryaṃ apadiśyānyatra śete. || 34 ||

Report an error

पूर्वसंसृष्टायाश्च परिजनेन मिथः कथयति. ॥ ३५ ॥

pūrvasaṃsṛṣṭāyāśca parijanena mithaḥ kathayati. || 35 ||

Report an error

तस्य सारद्रव्याणि प्रागवबोधादन्यापदेशेन हस्ते कुर्वीत. ॥ ३६ ॥

tasya sāradravyāṇi prāgavabodhādanyāpadeśena haste kurvīta. || 36 ||

Report an error

तानि चास्या हस्तादुत्तमर्णः प्रसह्य गृह्णीयात्. ॥ ३७ ॥

tāni cāsyā hastāduttamarṇaḥ prasahya gṛhṇīyāt. || 37 ||

Report an error

विवदमानेन सह धर्मस्थेषु((१६९)) व्यवहरेद् ॥ ३८ ॥

vivadamānena saha dharmastheṣu((169)) vyavahared || 38 ||

Report an error

५४ इति विरक्तप्रतिपत्तिः((१७०)). । सेच्तिओन्(प्रकरण)५५ । सक्तं तु पूर्वोपकारिणं अप्यल्पफलं व्यालीकेनानुपालयेत्. ॥ ३९ ॥

54 iti viraktapratipattiḥ((170)). | section(prakaraṇa)55 | saktaṃ tu pūrvopakāriṇaṃ apyalpaphalaṃ vyālīkenānupālayet. || 39 ||

Report an error

अःसारं तु निष्प्रतिपत्तिकं उपायतोऽपवाहयेत्. अन्यं अवष्टभ्य. ॥ ४० ॥

aḥsāraṃ tu niṣpratipattikaṃ upāyato'pavāhayet. anyaṃ avaṣṭabhya. || 40 ||

Report an error

तदनःइष्टसेवा. निन्दिताभ्यासः. ओष्ठनिर्भोगः. पादेन भूमेरभिघातः. अःविज्ञातविषयस्य संकथा. तद्विज्ञातेष्वःविस्मयः कुत्सा च. दर्पविघातः अधिकैः सह संवासः. अनःअपेक्षणम्. समानदोषाणां निन्दा. रहसि चावस्थानम्. ॥ ४१ ॥

tadanaḥiṣṭasevā. ninditābhyāsaḥ. oṣṭhanirbhogaḥ. pādena bhūmerabhighātaḥ. aḥvijñātaviṣayasya saṃkathā. tadvijñāteṣvaḥvismayaḥ kutsā ca. darpavighātaḥ adhikaiḥ saha saṃvāsaḥ. anaḥapekṣaṇam. samānadoṣāṇāṃ nindā. rahasi cāvasthānam. || 41 ||

Report an error

जुगुप्सा. परिष्वङ्गे भुजमय्या सूच्या व्यवधानम्. स्तब्धता गात्राणाम्. सक्थ्नोर्व्यत्यासः. निद्रापरत्वं च. श्रान्तं उपलभ्य चोदना. अःशक्तौ हासः. शक्तावनःअभिनन्दनम्. दिवापि. भावं उपलभ्य महाजनाभिगमनम्. ॥ ४२ ॥

jugupsā. pariṣvaṅge bhujamayyā sūcyā vyavadhānam. stabdhatā gātrāṇām. sakthnorvyatyāsaḥ. nidrāparatvaṃ ca. śrāntaṃ upalabhya codanā. aḥśaktau hāsaḥ. śaktāvanaḥabhinandanam. divāpi. bhāvaṃ upalabhya mahājanābhigamanam. || 42 ||

Report an error

वाक्येषु च्छलग्रहणम्. अःनर्मणि हासः. नर्मणि चान्यं अपदिश्य हसति वदति तस्मिन्कटाक्षेण परिजनस्य प्रेक्षणं ताडनं च. आहत्य चास्य कथां अन्याः कथाः. तद्व्यालीकानां व्यसनानां चाःपरिहार्याणां अनुकीर्तनम्. मर्मणां च चेटिकयोपक्षेपणम्. ॥ ४३ ॥

vākyeṣu cchalagrahaṇam. aḥnarmaṇi hāsaḥ. narmaṇi cānyaṃ apadiśya hasati vadati tasminkaṭākṣeṇa parijanasya prekṣaṇaṃ tāḍanaṃ ca. āhatya cāsya kathāṃ anyāḥ kathāḥ. tadvyālīkānāṃ vyasanānāṃ cāḥparihāryāṇāṃ anukīrtanam. marmaṇāṃ ca ceṭikayopakṣepaṇam. || 43 ||

Report an error

आगते चाःदर्शनम्. अःयाच्ययाचनम्. अन्ते स्वयं मोक्षश्चेति परिग्रहकस्येति दत्तकस्य. ॥ ४४ ॥

āgate cāḥdarśanam. aḥyācyayācanam. ante svayaṃ mokṣaśceti parigrahakasyeti dattakasya. || 44 ||

Report an error

भवतश्चात्र श्लोकौ ॥ ४५ ॥

bhavataścātra ślokau || 45 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).