स जयति संकल्पभवो रतिमुखशतपत्रचुम्बनभ्रमरः । यस्यानुरक्तललनानयनान्तविलोकितं वसतिः ॥ १ ॥
sa jayati saṃkalpabhavo ratimukhaśatapatracumbanabhramaraḥ | yasyānuraktalalanānayanāntavilokitaṃ vasatiḥ || 1 ||
कुट्टनीमतम्
kuṭṭanīmatam
Damodaragupta's satire of a courtesan's education.
Part 1 of 4: verses 1–265 of 1,059Sanskrit with transliteration

स जयति संकल्पभवो रतिमुखशतपत्रचुम्बनभ्रमरः । यस्यानुरक्तललनानयनान्तविलोकितं वसतिः ॥ १ ॥
sa jayati saṃkalpabhavo ratimukhaśatapatracumbanabhramaraḥ | yasyānuraktalalanānayanāntavilokitaṃ vasatiḥ || 1 ||
अवधीर्य दोषनिचयं गुणलेशे संनिवेश्य मतिमार्याः । कुट्टन्या मतमेतद्दामोदरगुप्तविरचितं शृणुत ॥ २ ॥
avadhīrya doṣanicayaṃ guṇaleśe saṃniveśya matimāryāḥ | kuṭṭanyā matametaddāmodaraguptaviracitaṃ śṛṇuta || 2 ||
अस्ति खलु निखिलभूतलभूषणभूता विभूतिगुणयुक्ता । युक्ताभियुक्तजनता नगरी वाराणसी नाम ॥ ३ ॥
asti khalu nikhilabhūtalabhūṣaṇabhūtā vibhūtiguṇayuktā | yuktābhiyuktajanatā nagarī vārāṇasī nāma || 3 ||
अनुभवतामपि यस्यामुपभोगान्कामतः शरीरवताम् । शशधरखण्डविभूषितदेहलयः किल न दुष्प्रापः ॥ ४ ॥
anubhavatāmapi yasyāmupabhogānkāmataḥ śarīravatām | śaśadharakhaṇḍavibhūṣitadehalayaḥ kila na duṣprāpaḥ || 4 ||
चन्द्रविभूषितदेहा भूतिरताः सद्भुजङ्गपरिवाराः । वारस्त्रियोऽपि यस्यां पशुपतितनुतुल्यतां याताः ॥ ५ ॥
candravibhūṣitadehā bhūtiratāḥ sadbhujaṅgaparivārāḥ | vārastriyo'pi yasyāṃ paśupatitanutulyatāṃ yātāḥ || 5 ||
अतितुङ्गसुरनिकेतनशिखरसमुत्क्षिप्तपवनचलिताभिः । मञ्जरितमिव विराजति यत्र नभो वैजयन्तीभिः ॥ ६ ॥
atituṅgasuraniketanaśikharasamutkṣiptapavanacalitābhiḥ | mañjaritamiva virājati yatra nabho vaijayantībhiḥ || 6 ||
अविरतसंचरदबलाचरणतलालक्तकद्रवारुणितम् । स्थलकमलवतीं लक्ष्मीं बिभर्ति वसुधातलं यत्र ॥ ७ ॥
aviratasaṃcaradabalācaraṇatalālaktakadravāruṇitam | sthalakamalavatīṃ lakṣmīṃ bibharti vasudhātalaṃ yatra || 7 ||
यत्र च रमणीभूषणरवबधिरितसकलदिङ्नभोभागे । शिष्याणां नाचार्यैरवद्यमवधार्यते पठताम् ॥ ८ ॥
yatra ca ramaṇībhūṣaṇaravabadhiritasakaladiṅnabhobhāge | śiṣyāṇāṃ nācāryairavadyamavadhāryate paṭhatām || 8 ||
विन्ध्यधराधरभूरिव या राजति मत्तवारणोपेता । बहुलनिशीथवतीव प्रोज्ज्वलधिष्ण्योपशोभिता या च ॥ ९ ॥
vindhyadharādharabhūriva yā rājati mattavāraṇopetā | bahulaniśīthavatīva projjvaladhiṣṇyopaśobhitā yā ca || 9 ||
यतिगणगुणसमुपेता या नित्यं छन्दसामिव प्रचितिः । वनपङ्क्तिरिव ससाला तुरुष्कसेनेव बहलगन्धर्वा ॥ १० ॥
yatigaṇaguṇasamupetā yā nityaṃ chandasāmiva pracitiḥ | vanapaṅktiriva sasālā turuṣkaseneva bahalagandharvā || 10 ||
तारागणोऽकुलीनः प्रियदोषा यत्र कौशिकाः सततम् । गद्ये वृत्तच्यवनं परगृहरोधस्तथाक्षेषु ॥ ११ ॥
tārāgaṇo'kulīnaḥ priyadoṣā yatra kauśikāḥ satatam | gadye vṛttacyavanaṃ paragṛharodhastathākṣeṣu || 11 ||
शूलभृतो व्यालास्था पदवेदिषु यत्र धातुवादित्वम् । सुरतेष्वबलाक्रमणं दानच्छेदो मदच्युतौ करिणाम् ॥ १२ ॥
śūlabhṛto vyālāsthā padavediṣu yatra dhātuvāditvam | surateṣvabalākramaṇaṃ dānacchedo madacyutau kariṇām || 12 ||
तीव्रकरत्वं भानोरविवेको यत्र मित्रहृदयानाम् । योगिषु दण्डग्रहणं संधिच्छेदः प्रगृह्येषु ॥ १३ ॥
tīvrakaratvaṃ bhānoraviveko yatra mitrahṛdayānām | yogiṣu daṇḍagrahaṇaṃ saṃdhicchedaḥ pragṛhyeṣu || 13 ||
छन्दःप्रस्तारविधौ गुरवो यस्यामनार्जवस्थितयः । वीणायां परिवादो द्विजनिलयेष्वप्रसन्नत्वम् ॥ १४ ॥
chandaḥprastāravidhau guravo yasyāmanārjavasthitayaḥ | vīṇāyāṃ parivādo dvijanilayeṣvaprasannatvam || 14 ||
अनुरूपवृत्तघटना सत्कविकृतरूपकेषु लोके च । रमणीवचने यस्यां माधुर्यं काव्यबन्धे च ॥ १५ ॥
anurūpavṛttaghaṭanā satkavikṛtarūpakeṣu loke ca | ramaṇīvacane yasyāṃ mādhuryaṃ kāvyabandhe ca || 15 ||
यस्यामुपवनवीथ्यां तमालपत्त्राणि युवतिवदने च । नखरप्रहारकणितं तन्त्रीवाद्ये च सुरतकलहे च ॥ १६ ॥
yasyāmupavanavīthyāṃ tamālapattrāṇi yuvativadane ca | nakharaprahārakaṇitaṃ tantrīvādye ca suratakalahe ca || 16 ||
नन्दनवनाभिरामा विबुधवती नाकवाहिनीजुष्टा । अमरावतीव यान्या विश्वसृजा निर्मिता जगति ॥ १७ ॥
nandanavanābhirāmā vibudhavatī nākavāhinījuṣṭā | amarāvatīva yānyā viśvasṛjā nirmitā jagati || 17 ||
तस्यां खगपतितनुरिव विलासिनां हृदयशोकसंजननी । आकृष्टेश्वरहृदया प्रालेयनगाधिराजतनयेव ॥ १८ ॥
tasyāṃ khagapatitanuriva vilāsināṃ hṛdayaśokasaṃjananī | ākṛṣṭeśvarahṛdayā prāleyanagādhirājatanayeva || 18 ||
संसक्तभोगिनेत्रा मन्दरधरणीभृतो यथा मूर्तिः । उपरिगता शूलानामन्धासुरगात्रलेखेव ॥ १९ ॥
saṃsaktabhoginetrā mandaradharaṇībhṛto yathā mūrtiḥ | uparigatā śūlānāmandhāsuragātralekheva || 19 ||
समुवास वाररामा मानसवसतेः शरीरिणी शक्तिः । निःशेषवेशयोषिद्विभूषणं मालती नाम ॥ २० ॥
samuvāsa vārarāmā mānasavasateḥ śarīriṇī śaktiḥ | niḥśeṣaveśayoṣidvibhūṣaṇaṃ mālatī nāma || 20 ||
पेशलवचसां वसतिर्लीलानामालयः स्थितिः प्रेम्नः । भूमिः परिहासानामावसथो वक्रकथितानाम् ॥ २१ ॥
peśalavacasāṃ vasatirlīlānāmālayaḥ sthitiḥ premnaḥ | bhūmiḥ parihāsānāmāvasatho vakrakathitānām || 21 ||
सा शुश्राव कदा चिद्धवलालयपृष्ठदेशमधिरूढा । केनापि गीयमानां प्रसङ्गपतितामिमामार्याम् ॥ २२ ॥
sā śuśrāva kadā ciddhavalālayapṛṣṭhadeśamadhirūḍhā | kenāpi gīyamānāṃ prasaṅgapatitāmimāmāryām || 22 ||
यौवनसौन्दर्यमदं दूरेणापास्य वारवनिताभिः । यत्नेन वेदितव्याः कामुकहृदयार्जनोपायाः ॥ २३ ॥
yauvanasaundaryamadaṃ dūreṇāpāsya vāravanitābhiḥ | yatnena veditavyāḥ kāmukahṛdayārjanopāyāḥ || 23 ||
श्रुत्वाथ विपुलजघना मनसीदं मालती चकार चिरम् । अतिसाम्प्रतमुपदिष्टं सुहृदेवानेन साधुना पठता ॥ २४ ॥
śrutvātha vipulajaghanā manasīdaṃ mālatī cakāra ciram | atisāmpratamupadiṣṭaṃ suhṛdevānena sādhunā paṭhatā || 24 ||
तद्गत्वा पृच्छामो विकरालां कलितसकलसंसाराम् । यस्याः कामिजनौघो दिवानिशं द्वारदेशमध्यास्ते ॥ २५ ॥
tadgatvā pṛcchāmo vikarālāṃ kalitasakalasaṃsārām | yasyāḥ kāmijanaugho divāniśaṃ dvāradeśamadhyāste || 25 ||
इति मनसि सा निवेश्य द्रुततरमवतीर्य वेश्मनः शिखरात् । विकरालाभवनवरं परिजनपरिवारिता प्रययौ ॥ २६ ॥
iti manasi sā niveśya drutataramavatīrya veśmanaḥ śikharāt | vikarālābhavanavaraṃ parijanaparivāritā prayayau || 26 ||
अथ विरलोन्नतदशनां निम्नहनुं स्थूलचिपिटनासाग्राम् । उल्बणचूचुकलक्षितशुष्ककुचस्थानशिथिलकृत्तितनुम् ॥ २७ ॥
atha viralonnatadaśanāṃ nimnahanuṃ sthūlacipiṭanāsāgrām | ulbaṇacūcukalakṣitaśuṣkakucasthānaśithilakṛttitanum || 27 ||
गम्भीरारक्तदृशं निर्भूषणलम्बकर्णपालीं च । कतिपयपाण्डुरचिकुरां प्रकटशिरासंततायतग्रीवाम् ॥ २८ ॥
gambhīrāraktadṛśaṃ nirbhūṣaṇalambakarṇapālīṃ ca | katipayapāṇḍuracikurāṃ prakaṭaśirāsaṃtatāyatagrīvām || 28 ||
सितधौतवसनयुगलां विविधौषधिमणिसनाथगलसूत्राम् । तन्वीमङ्गुलिमूले तपनीयमयीं च वालिकां दधतीम् ॥ २९ ॥
sitadhautavasanayugalāṃ vividhauṣadhimaṇisanāthagalasūtrām | tanvīmaṅgulimūle tapanīyamayīṃ ca vālikāṃ dadhatīm || 29 ||
गणिकागणपरिकरितां कामिजनोपायनप्रसक्तदृशम् । आसन्द्यामासीनां विलोकयामास विकरालाम् ॥ ३० ॥
gaṇikāgaṇaparikaritāṃ kāmijanopāyanaprasaktadṛśam | āsandyāmāsīnāṃ vilokayāmāsa vikarālām || 30 ||
अवलोक्य सा विधाय क्षितिमण्डललीनमौलिना प्रणतिम् । परिपृष्टकुशलवार्ता समनुज्ञातासनं भेजे ॥ ३१ ॥
avalokya sā vidhāya kṣitimaṇḍalalīnamaulinā praṇatim | paripṛṣṭakuśalavārtā samanujñātāsanaṃ bheje || 31 ||
अथ विरचितहस्तपुटा सप्रश्रयमासनं समुत्सृज्य । इदमूचे विकरालामवसरमासाद्य मालती वचनम् ॥ ३२ ॥
atha viracitahastapuṭā sapraśrayamāsanaṃ samutsṛjya | idamūce vikarālāmavasaramāsādya mālatī vacanam || 32 ||
विदधासि हरिमकौस्तुभमहरिं रविमगजनाथममरेन्द्रम् । अद्रविणं द्रविणपतिं नियतं मतिगोचरे पतितम् ॥ ३३ ॥
vidadhāsi harimakaustubhamahariṃ ravimagajanāthamamarendram | adraviṇaṃ draviṇapatiṃ niyataṃ matigocare patitam || 33 ||
अयमेव बुद्धिविभवं हृतविभवस्ते पटच्चरावरणः । कामुकलोकः कथयति सत्त्रागारेषु भुञ्जानः ॥ ३४ ॥
ayameva buddhivibhavaṃ hṛtavibhavaste paṭaccarāvaraṇaḥ | kāmukalokaḥ kathayati sattrāgāreṣu bhuñjānaḥ || 34 ||
उपसंहृतान्यकर्मा ढनवर्मा नर्मदाङ्घ्रियुगलस्य । सकलसमर्पितसम्पद्यदुपेतः पादपीठत्वम् ॥ ३५ ॥
upasaṃhṛtānyakarmā ḍhanavarmā narmadāṅghriyugalasya | sakalasamarpitasampadyadupetaḥ pādapīṭhatvam || 35 ||
यदुपनतो नयदत्तःसागरदत्तस्य मध्यमः पुत्रः । प्रीणयति मदनसेनां विधाय पितृमन्दिरं रिक्तम् ॥ ३६ ॥
yadupanato nayadattaḥsāgaradattasya madhyamaḥ putraḥ | prīṇayati madanasenāṃ vidhāya pitṛmandiraṃ riktam || 36 ||
यल्लीलार्पितचरणौ मञ्जर्या भट्टपुत्रनरसिंहः । परितोषं व्रजति परं मृदु मृद्नन्पाणियुगलेन ॥ ३७ ॥
yallīlārpitacaraṇau mañjaryā bhaṭṭaputranarasiṃhaḥ | paritoṣaṃ vrajati paraṃ mṛdu mṛdnanpāṇiyugalena || 37 ||
यन्निःशेषितविभवो दीक्षितभवदेवपुत्रशुभदेवः । निर्भर्त्सितोऽपि नोज्झति केसरसेनागृहद्वारम् ॥ ३८ ॥
yanniḥśeṣitavibhavo dīkṣitabhavadevaputraśubhadevaḥ | nirbhartsito'pi nojjhati kesarasenāgṛhadvāram || 38 ||
अन्या अपि कामिजनं साधारणयोषितो यदाक्रम्य । विदधति कर्पटशेषं विलसितमेतत्तवोपदेशानाम् ॥ ३९ ॥
anyā api kāmijanaṃ sādhāraṇayoṣito yadākramya | vidadhati karpaṭaśeṣaṃ vilasitametattavopadeśānām || 39 ||
हीनान्वयजन्मानो गुणहीना रोगिणो निराकृतयः । उपसेविता मयापि प्रकटीकृतरागसौष्ठवं पुरुषाः ॥ ४० ॥
hīnānvayajanmāno guṇahīnā rogiṇo nirākṛtayaḥ | upasevitā mayāpi prakaṭīkṛtarāgasauṣṭhavaṃ puruṣāḥ || 40 ||
मातः किं विदधामो हतधातुर्वामताभियोगेन । नासादयाम इष्टं निजतनुपण्यप्रसारकेणापि ॥ ४१ ॥
mātaḥ kiṃ vidadhāmo hatadhāturvāmatābhiyogena | nāsādayāma iṣṭaṃ nijatanupaṇyaprasārakeṇāpi || 41 ||
तत्कुरु मातरनुग्रहमभिधत्स्व ममापि देहिनो भोग्यान् । तेषां च वेशचेष्टितमनसिजशरजालपातनोपायान् ॥ ४२ ॥
tatkuru mātaranugrahamabhidhatsva mamāpi dehino bhogyān | teṣāṃ ca veśaceṣṭitamanasijaśarajālapātanopāyān || 42 ||
इति गिरमुदीरयन्तीं सप्रेमामृश्य पाणिना पृष्ठे । रुचिरवचो विकराला रुचिराकृतिमालतीमूचे ॥ ४३ ॥
iti giramudīrayantīṃ sapremāmṛśya pāṇinā pṛṣṭhe | ruciravaco vikarālā rucirākṛtimālatīmūce || 43 ||
अयमेव दह्यमानस्मरनिर्गतधूमवर्तिकाकारः । चिकुरभरस्तव सुन्दरि कामिजनं किङ्करीकुरुते ॥ ४४ ॥
ayameva dahyamānasmaranirgatadhūmavartikākāraḥ | cikurabharastava sundari kāmijanaṃ kiṅkarīkurute || 44 ||
अयमेव ते कृशोदरि मन्दोल्लसितभ्रुविभ्रमाधारः । अधरीकरोति धीरान्मधुरस्मितसुभगवीक्षितविशेषः ॥ ४५ ॥
ayameva te kṛśodari mandollasitabhruvibhramādhāraḥ | adharīkaroti dhīrānmadhurasmitasubhagavīkṣitaviśeṣaḥ || 45 ||
इयमेव वदनकान्ती रतिकान्ताकूतमतितरां कुरुते । श्रुतिपथमप्युपयाता नियतं तव कामिनां मनसि ॥ ४६ ॥
iyameva vadanakāntī ratikāntākūtamatitarāṃ kurute | śrutipathamapyupayātā niyataṃ tava kāmināṃ manasi || 46 ||
इयमेव दशनपङ्क्ती रुचिराचिरकान्तिकान्तिसमकान्तिः । उत्पादयति नितान्तं तव मन्मथदाहवेदनां पुंसाम् ॥ ४७ ॥
iyameva daśanapaṅktī rucirācirakāntikāntisamakāntiḥ | utpādayati nitāntaṃ tava manmathadāhavedanāṃ puṃsām || 47 ||
इदमेव समुल्लपितं लीलावति विजितपरभृतध्वानम् । तव निःशेषभुजङ्गव्याकर्षणसिद्धमन्त्रवच्चित्रम् ॥ ४८ ॥
idameva samullapitaṃ līlāvati vijitaparabhṛtadhvānam | tava niḥśeṣabhujaṅgavyākarṣaṇasiddhamantravaccitram || 48 ||
इदमेव मकरकेतननिकेतनं स्तनयुगं तवाभोगि । भोगवति भोगसाधनमपरोपायग्रहो व्यर्थः ॥ ४९ ॥
idameva makaraketananiketanaṃ stanayugaṃ tavābhogi | bhogavati bhogasādhanamaparopāyagraho vyarthaḥ || 49 ||
इदमेव बाहुयुगलं मृणालतनुसुन्दरं तवाभोगि । कस्य न जनयति मदनं कनकाङ्गदभूषणं सुतनु ॥ ५० ॥
idameva bāhuyugalaṃ mṛṇālatanusundaraṃ tavābhogi | kasya na janayati madanaṃ kanakāṅgadabhūṣaṇaṃ sutanu || 50 ||
अयमेव मध्यदेशः कन्दर्पादेशकरणचतुरस्ते । प्रकृशोऽपि शरीरभृतो दशमीं प्रापयति मन्मथावस्थाम् ॥ ५१ ॥
ayameva madhyadeśaḥ kandarpādeśakaraṇacaturaste | prakṛśo'pi śarīrabhṛto daśamīṃ prāpayati manmathāvasthām || 51 ||
इयमेव रोमराजिः सङ्कल्पजचापयष्टिगुणशोभाम् । दधती विदधाति तव स्मरसायकशल्यविक्लवान्यूनः ॥ ५२ ॥
iyameva romarājiḥ saṅkalpajacāpayaṣṭiguṇaśobhām | dadhatī vidadhāti tava smarasāyakaśalyaviklavānyūnaḥ || 52 ||
इदमेव पृथुलजघनं कलधौतशिलातलाभिरमणीयम् । तव तरुणवशीकरणं यतिसंयतिनाशकारि करभोरु ॥ ५३ ॥
idameva pṛthulajaghanaṃ kaladhautaśilātalābhiramaṇīyam | tava taruṇavaśīkaraṇaṃ yatisaṃyatināśakāri karabhoru || 53 ||
इदमेव तवोरुयुगं रम्भागर्भोपमं मनोहारि । वद सुन्दरि नाभिमतं मदनज्वरतापशान्तये कस्य ॥ ५४ ॥
idameva tavoruyugaṃ rambhāgarbhopamaṃ manohāri | vada sundari nābhimataṃ madanajvaratāpaśāntaye kasya || 54 ||
यौवनकल्पतरोस्ते कनकलताविभ्रमं सुवृत्तमिदम् । जङ्घायुगलं नेच्छति कामफलप्राप्तये क इव ॥ ५५ ॥
yauvanakalpataroste kanakalatāvibhramaṃ suvṛttamidam | jaṅghāyugalaṃ necchati kāmaphalaprāptaye ka iva || 55 ||
निर्जितदाडिमरागं विजितस्थलकमलिनीविलासमिदम् । तव चरणसरोजयुगं कस्य न मानसमलङ्कुरुते ॥ ५६ ॥
nirjitadāḍimarāgaṃ vijitasthalakamalinīvilāsamidam | tava caraṇasarojayugaṃ kasya na mānasamalaṅkurute || 56 ||
ह्रेपयति वारणेन्द्रं हंसं हसति प्रयातमिदमेव । तव लीलावति ललितं यूनां हृदयानि मथ्नाति ॥ ५७ ॥
hrepayati vāraṇendraṃ haṃsaṃ hasati prayātamidameva | tava līlāvati lalitaṃ yūnāṃ hṛdayāni mathnāti || 57 ||
तदपि यदि ते कुतूहलमवधानं संविधाय तनुमध्ये । आकर्णय कथयामि स्वबुद्धिविभवानुसारेण ॥ ५८ ॥
tadapi yadi te kutūhalamavadhānaṃ saṃvidhāya tanumadhye | ākarṇaya kathayāmi svabuddhivibhavānusāreṇa || 58 ||
स्वीकुरु तावत्प्रथमं नृपसेवकभट्टसूनुमतियत्नात् । स्वाधीनामतिविपुलां यदि सम्पदमीहसे सुतनु ॥ ५९ ॥
svīkuru tāvatprathamaṃ nṛpasevakabhaṭṭasūnumatiyatnāt | svādhīnāmativipulāṃ yadi sampadamīhase sutanu || 59 ||
प्रत्यासन्नग्रामे स्वयं प्रभुः पितरि नित्यकटकस्थे । भट्टसुतश्चिन्तामणिराकृष्टो भवति पुत्रि नियमेन ॥ ६० ॥
pratyāsannagrāme svayaṃ prabhuḥ pitari nityakaṭakasthe | bhaṭṭasutaścintāmaṇirākṛṣṭo bhavati putri niyamena || 60 ||
शृणु तस्य चारुहासिनि वेषग्रहणं च चेष्टितं चैव । निपतति च यथा तूर्णं प्रियसुरभिकुसुमशरासनप्रसरे ॥ ६१ ॥
śṛṇu tasya cāruhāsini veṣagrahaṇaṃ ca ceṣṭitaṃ caiva | nipatati ca yathā tūrṇaṃ priyasurabhikusumaśarāsanaprasare || 61 ||
स्थूलस्थापितचूलकपञ्चाङ्गुलमात्रकेशविन्यासः । लम्बश्रवणनिवेशितकरपत्रिकघटितदशनपङ्क्तिश्च ॥ ६२ ॥
sthūlasthāpitacūlakapañcāṅgulamātrakeśavinyāsaḥ | lambaśravaṇaniveśitakarapatrikaghaṭitadaśanapaṅktiśca || 62 ||
करशाखाश्रितमुद्रिकचामीकरकण्ठसूत्रिकाभरणः । परिमृष्टगात्रकुङ्कुमकिञ्चित्पिञ्जरितवसनसंवीतः ॥ ६३ ॥
karaśākhāśritamudrikacāmīkarakaṇṭhasūtrikābharaṇaḥ | parimṛṣṭagātrakuṅkumakiñcitpiñjaritavasanasaṃvītaḥ || 63 ||
प्रविलम्बिकुसुमदामकगलमण्डनजातरूपकृतशोभः । अन्तर्निविष्टसिक्थिततौरुष्किकखुश्शिकादिचरणत्रः ॥ ६४ ॥
pravilambikusumadāmakagalamaṇḍanajātarūpakṛtaśobhaḥ | antarniviṣṭasikthitatauruṣkikakhuśśikādicaraṇatraḥ || 64 ||
नानावर्णविवेष्टितबहलदशापाशबद्धततकेशम् । एकस्मिन्दलवीटकमपरस्मिन्सीसपत्रकं कर्णे ॥ ६५ ॥
nānāvarṇaviveṣṭitabahaladaśāpāśabaddhatatakeśam | ekasmindalavīṭakamaparasminsīsapatrakaṃ karṇe || 65 ||
उच्चण्डकनकगर्भितकुङ्कुमपिञ्जरितवस्तिपरिधानम् । स्थूलतरकाचवर्तकमालां च गले दधानेन ॥ ६६ ॥
uccaṇḍakanakagarbhitakuṅkumapiñjaritavastiparidhānam | sthūlatarakācavartakamālāṃ ca gale dadhānena || 66 ||
वृश्चिकरञ्जितकररुहकरमूलनिबद्धशङ्खचक्रेण । प्रथमवयस्त्वं भजता ताम्बूलकरङ्कवाहिनानुगतः ॥ ६७ ॥
vṛścikarañjitakararuhakaramūlanibaddhaśaṅkhacakreṇa | prathamavayastvaṃ bhajatā tāmbūlakaraṅkavāhinānugataḥ || 67 ||
श्रेष्ठिवणिग्विटकितवप्रधानरङ्गस्य सुमहतो मध्ये । शूलापालस्थापितकतिपयवध्रोरुपीठिकासीनः ॥ ६८ ॥
śreṣṭhivaṇigviṭakitavapradhānaraṅgasya sumahato madhye | śūlāpālasthāpitakatipayavadhrorupīṭhikāsīnaḥ || 68 ||
उत्सङ्गार्पितखड्गैरयथातथभाषिभिर्महौद्धत्यम् । बिभ्राणैरनुजीविभिरधिष्ठितः पञ्चषैः पुरुषैः ॥ ६९ ॥
utsaṅgārpitakhaḍgairayathātathabhāṣibhirmahauddhatyam | bibhrāṇairanujīvibhiradhiṣṭhitaḥ pañcaṣaiḥ puruṣaiḥ || 69 ||
चतुरतरसेवकार्पितपृष्ठपरिक्षिप्तपूर्वदेहांशः । अन्तर्विधृतावेलप्रोच्छूनकपोलकलितकरपर्णः ॥ ७० ॥
caturatarasevakārpitapṛṣṭhaparikṣiptapūrvadehāṃśaḥ | antarvidhṛtāvelaprocchūnakapolakalitakaraparṇaḥ || 70 ||
अनपेक्षितप्रसङ्गः पुनः पुनः पठति सोन्नतभ्रूकः । गाथाश्लोकप्रायं भावितचेता यथातथाधीतम् ॥ ७१ ॥
anapekṣitaprasaṅgaḥ punaḥ punaḥ paṭhati sonnatabhrūkaḥ | gāthāślokaprāyaṃ bhāvitacetā yathātathādhītam || 71 ||
विस्मयलोलितमौलिः पार्श्वगतान्ताडयन्रसावेगात् । हाकष्टसाधुवादैरन्तरयति परसुभाषितश्रवणम् ॥ ७२ ॥
vismayalolitamauliḥ pārśvagatāntāḍayanrasāvegāt | hākaṣṭasādhuvādairantarayati parasubhāṣitaśravaṇam || 72 ||
इदमुक्तो रहसि रुषा तातेन नृपो नृपेण तातोऽपि । इति पितुराविष्कुरुते महीभृतः प्रणयविश्वासौ ॥ ७३ ॥
idamukto rahasi ruṣā tātena nṛpo nṛpeṇa tāto'pi | iti piturāviṣkurute mahībhṛtaḥ praṇayaviśvāsau || 73 ||
पत्रच्छेदमजानन्जानन्वा कौशलं कलाविषये । प्रकटयति जनसमाजे बिभ्राणः पत्रकर्तरीं सततम् ॥ ७४ ॥
patracchedamajānanjānanvā kauśalaṃ kalāviṣaye | prakaṭayati janasamāje bibhrāṇaḥ patrakartarīṃ satatam || 74 ||
ब्रह्मोक्तनाट्यशास्त्रे गीते मुरजादिवादने चैव । अभिभवति नारदादीन्प्रावीण्यं भट्टपुत्रस्य ॥ ७५ ॥
brahmoktanāṭyaśāstre gīte murajādivādane caiva | abhibhavati nāradādīnprāvīṇyaṃ bhaṭṭaputrasya || 75 ||
वसुनन्दचित्रदण्डकमुक्तायुधखड्गधेनुबन्धेषु । व्रजति पुरतोऽस्य नियतं भार्गवतां परशुरामोऽपि ॥ ७६ ॥
vasunandacitradaṇḍakamuktāyudhakhaḍgadhenubandheṣu | vrajati purato'sya niyataṃ bhārgavatāṃ paraśurāmo'pi || 76 ||
वात्स्यायनमयमबुधं बाह्यं दूरेण दत्तकाचार्यम् । गणयति मन्मथतन्त्रे पशुतुल्यं राजपुत्रं च ॥ ७७ ॥
vātsyāyanamayamabudhaṃ bāhyaṃ dūreṇa dattakācāryam | gaṇayati manmathatantre paśutulyaṃ rājaputraṃ ca || 77 ||
यः प्रार्थितोऽपि यत्नात्कवचं राधासुतो ददाति स्म । अविचिन्तितवसुवर्षस्त्यागगुणं हसति तस्यायम् ॥ ७८ ॥
yaḥ prārthito'pi yatnātkavacaṃ rādhāsuto dadāti sma | avicintitavasuvarṣastyāgaguṇaṃ hasati tasyāyam || 78 ||
प्रपलायनैकहृदये यो विक्रममातनोति हरिणेऽपि । सिंहस्य तस्य शौर्यं त्रपाकरं भट्टपुत्रस्य ॥ ७९ ॥
prapalāyanaikahṛdaye yo vikramamātanoti hariṇe'pi | siṃhasya tasya śauryaṃ trapākaraṃ bhaṭṭaputrasya || 79 ||
आखेटकेऽपि कौतुकमस्त्येव जयश्च चञ्चले लक्ष्ये । भट्टभयेन न खेलति भट्टसुतः किं त्वतिप्रकटम् ॥ ८० ॥
ākheṭake'pi kautukamastyeva jayaśca cañcale lakṣye | bhaṭṭabhayena na khelati bhaṭṭasutaḥ kiṃ tvatiprakaṭam || 80 ||
इति निजसेवकनिगदितरामणिकावचनजनितपरितुष्ट्या । अन्तर्मुदितो ब्रूते मामेष खलीकरोतीति ॥ ८१ ॥
iti nijasevakanigaditarāmaṇikāvacanajanitaparituṣṭyā | antarmudito brūte māmeṣa khalīkarotīti || 81 ||
कतमत्कतमल्लग्नं प्रस्थानं का च नर्तकी भद्रा । षिङ्गटके का नृत्यति कोहलभरतोदितक्रियया ॥ ८२ ॥
katamatkatamallagnaṃ prasthānaṃ kā ca nartakī bhadrā | ṣiṅgaṭake kā nṛtyati kohalabharatoditakriyayā || 82 ||
कीदृक्त्वं लयमार्गे धवलुकरचिते च भाणके कीदृक् । प्रेक्षणकादावेवं पृच्छति नृत्तोपदेशकं यत्नात् ॥ ८३ ॥
kīdṛktvaṃ layamārge dhavalukaracite ca bhāṇake kīdṛk | prekṣaṇakādāvevaṃ pṛcchati nṛttopadeśakaṃ yatnāt || 83 ||
सुमनोमालां कण्ठात्सादरचेता ददाति नर्तक्यै । अपनीय सताम्बूलकमनवसरे साधुवादं च ॥ ८४ ॥
sumanomālāṃ kaṇṭhātsādaracetā dadāti nartakyai | apanīya satāmbūlakamanavasare sādhuvādaṃ ca || 84 ||
भुजपतनगात्रसंस्थितिलालित्योद्वहनपार्श्ववलितानि । अनयैव निर्मितानि स्थानकशुद्धिश्च चातुरस्र्यं च ॥ ८५ ॥
bhujapatanagātrasaṃsthitilālityodvahanapārśvavalitāni | anayaiva nirmitāni sthānakaśuddhiśca cāturasryaṃ ca || 85 ||
प्रविभक्तैर्भावरसैरभिनयभङ्ग्या परिक्रमैश्चित्रैः । रम्भामप्यतिशेते किमुतेतरमर्त्यनर्तकीलोकम् ॥ ८६ ॥
pravibhaktairbhāvarasairabhinayabhaṅgyā parikramaiścitraiḥ | rambhāmapyatiśete kimutetaramartyanartakīlokam || 86 ||
इत्यपसारकविरतावविरतमुत्स्नायुकण्ठमत्युच्चैः । वर्णयति भावितात्मा लक्षितपदमात्रया पात्रम् ॥ ८७ ॥
ityapasārakaviratāvaviratamutsnāyukaṇṭhamatyuccaiḥ | varṇayati bhāvitātmā lakṣitapadamātrayā pātram || 87 ||
प्रायेण भट्टतनयो भवतीदृशवेषचेष्टितो वत्से । तं मदनवागुरान्तः पातयसि यथा तथा ब्रूमः ॥ ८८ ॥
prāyeṇa bhaṭṭatanayo bhavatīdṛśaveṣaceṣṭito vatse | taṃ madanavāgurāntaḥ pātayasi yathā tathā brūmaḥ || 88 ||
चतुरा प्रागल्भ्यवती परचित्तज्ञानकौशलोपेता । योज्या तस्मिन्दूती वक्रोक्तिविभूषिता प्रयत्नेन ॥ ८९ ॥
caturā prāgalbhyavatī paracittajñānakauśalopetā | yojyā tasmindūtī vakroktivibhūṣitā prayatnena || 89 ||
स उपेत्य तयावसरे ताम्बूलं सुमनसश्च दत्त्वेत्थम् । अभिधातव्यः सुन्दरि मकरध्वजदीपकैर्वचनैः ॥ ९० ॥
sa upetya tayāvasare tāmbūlaṃ sumanasaśca dattvettham | abhidhātavyaḥ sundari makaradhvajadīpakairvacanaiḥ || 90 ||
जन्मसहस्रोपचितैः पुण्यचयैरद्य फलितमस्माकम् । यत्त्वं नयनानन्दन नयनावसरं समेतोऽसि ॥ ९१ ॥
janmasahasropacitaiḥ puṇyacayairadya phalitamasmākam | yattvaṃ nayanānandana nayanāvasaraṃ sameto'si || 91 ||
चाटुक्रममनुरागं प्रणयरुषौ विरहजनितशोकार्तिम् । प्रकटयति वाररमणी नटीव शिक्षाभियोगेन ॥ ९२ ॥
cāṭukramamanurāgaṃ praṇayaruṣau virahajanitaśokārtim | prakaṭayati vāraramaṇī naṭīva śikṣābhiyogena || 92 ||
प्रवयसि यौवनशालिनि हीनकुले सत्कुलप्रसूते च । रोगवति दृढशरीरे समचित्ता योगिनश्च गणिकाश्च ॥ ९३ ॥
pravayasi yauvanaśālini hīnakule satkulaprasūte ca | rogavati dṛḍhaśarīre samacittā yoginaśca gaṇikāśca || 93 ||
उपचरिताप्यतिमात्रं प्रकटवधूः क्षीणसम्पदः पुंसः । पातयति दृशं व्रजतः स्पृहया परिधानमात्रेऽपि ॥ ९४ ॥
upacaritāpyatimātraṃ prakaṭavadhūḥ kṣīṇasampadaḥ puṃsaḥ | pātayati dṛśaṃ vrajataḥ spṛhayā paridhānamātre'pi || 94 ||
इत्थं दृढतरवासितमनसां पुंसां त्वसाम्प्रतं पुरतः । वेशविलासवतीनामशरीरशरव्यथाकथनम् ॥ ९५ ॥
itthaṃ dṛḍhataravāsitamanasāṃ puṃsāṃ tvasāmprataṃ purataḥ | veśavilāsavatīnāmaśarīraśaravyathākathanam || 95 ||
केवलमगणितलाघवदूरपरित्यक्तधीरताभरणा । मुखरयति मां दुराशादग्धसखी तेन कथयामि ॥ ९६ ॥
kevalamagaṇitalāghavadūraparityaktadhīratābharaṇā | mukharayati māṃ durāśādagdhasakhī tena kathayāmi || 96 ||
हृदयमधिष्ठितमादौ मालत्याः कुसुमचापबाणेन । चरमं रमणीवल्लभ लोचनविषयं त्वया भजता ॥ ९७ ॥
hṛdayamadhiṣṭhitamādau mālatyāḥ kusumacāpabāṇena | caramaṃ ramaṇīvallabha locanaviṣayaṃ tvayā bhajatā || 97 ||
क्षणमुत्कण्टकिताङ्गी क्षणमुल्बणदाहवेदनावस्था । क्षणमुपजाताकम्पा स्वेदार्द्रवपुः क्षणं भवति ॥ ९८ ॥
kṣaṇamutkaṇṭakitāṅgī kṣaṇamulbaṇadāhavedanāvasthā | kṣaṇamupajātākampā svedārdravapuḥ kṣaṇaṃ bhavati || 98 ||
मुहुरविभावितहास्या मुहुरुज्झितधीरभावमत्युच्चैः । रोदिति गायति च पुनः पुनश्च मौनावलम्बिनी भवति ॥ ९९ ॥
muhuravibhāvitahāsyā muhurujjhitadhīrabhāvamatyuccaiḥ | roditi gāyati ca punaḥ punaśca maunāvalambinī bhavati || 99 ||
पतति मुहुः पर्यङ्के मुहुरङ्के परिजनस्य मुहुरवनौ । किसलयकल्पिततल्पे मुहुरम्भसि मुहुरनङ्गसंतप्ता ॥ १०० ॥
patati muhuḥ paryaṅke muhuraṅke parijanasya muhuravanau | kisalayakalpitatalpe muhurambhasi muhuranaṅgasaṃtaptā || 100 ||
महिषीव पङ्कदिग्धा हंसीव मृणालवलयपरिवारा । सुभग मयूरीवासौ भुजङ्गविद्वेषिणी जाता ॥ १०१ ॥
mahiṣīva paṅkadigdhā haṃsīva mṛṇālavalayaparivārā | subhaga mayūrīvāsau bhujaṅgavidveṣiṇī jātā || 101 ||
कदली चन्दनपङ्कः पङ्केरुहनीरहारघनसारम् । शशधरशशधरकान्तं शान्त्यै नो मदनहुतभुजस्तस्याः ॥ १०२ ॥
kadalī candanapaṅkaḥ paṅkeruhanīrahāraghanasāram | śaśadharaśaśadharakāntaṃ śāntyai no madanahutabhujastasyāḥ || 102 ||
अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव किं कमलैः । अलमलमालि मृणालैरिति वदति दिवानिशं बाला ॥ १०३ ॥
apasāraya ghanasāraṃ kuru hāraṃ dūra eva kiṃ kamalaiḥ | alamalamāli mṛṇālairiti vadati divāniśaṃ bālā || 103 ||
संकल्पैरुपनीतं त्वामन्तिकमुल्लसन्मनोवृत्तिः । दृढमालिङ्गति पश्चात्स्वभुजापीडेन याति वैलक्ष्यम् ॥ १०४ ॥
saṃkalpairupanītaṃ tvāmantikamullasanmanovṛttiḥ | dṛḍhamāliṅgati paścātsvabhujāpīḍena yāti vailakṣyam || 104 ||
कुसुमामोदी पवनः पिककूजितभृङ्गसार्थरसितानि । इयमियती सामग्री घटिता विधिनैव तद्विनाशाय ॥ १०५ ॥
kusumāmodī pavanaḥ pikakūjitabhṛṅgasārtharasitāni | iyamiyatī sāmagrī ghaṭitā vidhinaiva tadvināśāya || 105 ||
अबलां बलिना नीतां दशामिमां मकरकेतुना रक्ष । आपत्पतितोद्धृतये भवति हि शुभजन्मनां जन्म ॥ १०६ ॥
abalāṃ balinā nītāṃ daśāmimāṃ makaraketunā rakṣa | āpatpatitoddhṛtaye bhavati hi śubhajanmanāṃ janma || 106 ||
नो गृह्णन्ति यथार्था अर्थिजनैर्निगदिता गिरः प्रायः । मालत्या गुणलेशं शृणु धृष्टतया तथापि कथयामि ॥ १०७ ॥
no gṛhṇanti yathārthā arthijanairnigaditā giraḥ prāyaḥ | mālatyā guṇaleśaṃ śṛṇu dhṛṣṭatayā tathāpi kathayāmi || 107 ||
आस्फालयतो नूनं धनुरतनोः कौसुमं रजः पतितम् । संहृत्य सा सुमध्या विश्वसृजा निर्मिता तेन ॥ १०८ ॥
āsphālayato nūnaṃ dhanuratanoḥ kausumaṃ rajaḥ patitam | saṃhṛtya sā sumadhyā viśvasṛjā nirmitā tena || 108 ||
उपहसति ङिरिसुताया लावण्यं येन सततलग्नेन । न द्रवतामुपनीतं भोगीन्द्रविभूषणस्य देहार्धम् ॥ १०९ ॥
upahasati ṅirisutāyā lāvaṇyaṃ yena satatalagnena | na dravatāmupanītaṃ bhogīndravibhūṣaṇasya dehārdham || 109 ||
शशधरबिम्बार्धगतां छायामिव सैंहिकेयवदनस्य । अलिपटलनीलकुटिलामलकावलिमलिकसंनिधौ वहति ॥ ११० ॥
śaśadharabimbārdhagatāṃ chāyāmiva saiṃhikeyavadanasya | alipaṭalanīlakuṭilāmalakāvalimalikasaṃnidhau vahati || 110 ||
सरसिजमस्थिरशोभं विभ्रमरहितं च मण्डलं शशिनः । केन समेतु समत्वं हृदयप्रिय मालतीवदनम् ॥ १११ ॥
sarasijamasthiraśobhaṃ vibhramarahitaṃ ca maṇḍalaṃ śaśinaḥ | kena sametu samatvaṃ hṛdayapriya mālatīvadanam || 111 ||
अलिरुपरि तदीक्षणयोर्भ्रान्त्वासौगन्ध्यसूचितविशेषः । निपतति कर्णाम्बुरुहे निर्गुणताप्यवसरे साध्वी ॥ ११२ ॥
alirupari tadīkṣaṇayorbhrāntvāsaugandhyasūcitaviśeṣaḥ | nipatati karṇāmburuhe nirguṇatāpyavasare sādhvī || 112 ||
बिभ्राणेऽरुणिमानं सहजं जितबन्धुजीवरुचिमधरे । यदलक्तकविन्यसनं तत्तस्या मण्डनक्रीडा ॥ ११३ ॥
bibhrāṇe'ruṇimānaṃ sahajaṃ jitabandhujīvarucimadhare | yadalaktakavinyasanaṃ tattasyā maṇḍanakrīḍā || 113 ||
चित्रमिदं यत्कृशता तस्या वलिपरिगृहीतमध्यस्य । अथवा नो विधिविहिता महताप्यपनीयते तनुता ॥ ११४ ॥
citramidaṃ yatkṛśatā tasyā valiparigṛhītamadhyasya | athavā no vidhivihitā mahatāpyapanīyate tanutā || 114 ||
आस्तामपरस्तावत्तस्याः स्मरवसतिपृथुतरनितम्बः । श्लथयति कपिलमुनेरपि दृक्पथपतितः समाधानम् ॥ ११५ ॥
āstāmaparastāvattasyāḥ smaravasatipṛthutaranitambaḥ | ślathayati kapilamunerapi dṛkpathapatitaḥ samādhānam || 115 ||
तस्या रम्भावपुषो रम्भोपममूरुयुगलमवलोक्य । मकरध्वजोऽपि सहसा निजसायकलक्ष्यतां याति ॥ ११६ ॥
tasyā rambhāvapuṣo rambhopamamūruyugalamavalokya | makaradhvajo'pi sahasā nijasāyakalakṣyatāṃ yāti || 116 ||
जघनभरालसयाता नो याता सा विलोचनप्रसरम् । तिष्ठति तेन मनोहर शरजन्मा ब्रह्मचर्येण ॥ ११७ ॥
jaghanabharālasayātā no yātā sā vilocanaprasaram | tiṣṭhati tena manohara śarajanmā brahmacaryeṇa || 117 ||
यदि कथमपि मधुमथनः पश्यति तामसमबाणसर्वस्वम् । तदसारभारभूतं ऌअक्ष्मीवपुरुरसि विनिहितं मनुते ॥ ११८ ॥
yadi kathamapi madhumathanaḥ paśyati tāmasamabāṇasarvasvam | tadasārabhārabhūtaṃ ḷakṣmīvapururasi vinihitaṃ manute || 118 ||
यदि पतति सा कथं चिद्वीक्षणविषयं हरस्य तदवश्यम् । त्रिभुवनमशिवं कुरुते वामेतरदेहभागमासाद्य ॥ ११९ ॥
yadi patati sā kathaṃ cidvīkṣaṇaviṣayaṃ harasya tadavaśyam | tribhuvanamaśivaṃ kurute vāmetaradehabhāgamāsādya || 119 ||
सौन्दर्यं तत्तादृशमशेषयोषिद्विलक्षणं सृजतः । यन्निष्पन्नं धातुस्तन्मन्ये काकतालीयम् ॥ १२० ॥
saundaryaṃ tattādṛśamaśeṣayoṣidvilakṣaṇaṃ sṛjataḥ | yanniṣpannaṃ dhātustanmanye kākatālīyam || 120 ||
सहजविलासनिवासं तस्या वपुरनभिवीक्षमाणस्य । मन्ये नाकाधिपतेः सहस्रमपि चक्षुषां विफलम् ॥ १२१ ॥
sahajavilāsanivāsaṃ tasyā vapuranabhivīkṣamāṇasya | manye nākādhipateḥ sahasramapi cakṣuṣāṃ viphalam || 121 ||
शिथिलयतु कुसुमचापं क्षिपतु शरान्बाणधौ मनोजन्मा । संसारसारभूता विचरति भुवि मालती यावत् ॥ १२२ ॥
śithilayatu kusumacāpaṃ kṣipatu śarānbāṇadhau manojanmā | saṃsārasārabhūtā vicarati bhuvi mālatī yāvat || 122 ||
वात्स्यायनमदनोदयदत्तकविटवृत्तराजपुत्राद्यैः । उच्छ्वसितं यत्किं चित्तत्तस्या हृदयदेशमध्यास्ते ॥ १२३ ॥
vātsyāyanamadanodayadattakaviṭavṛttarājaputrādyaiḥ | ucchvasitaṃ yatkiṃ cittattasyā hṛdayadeśamadhyāste || 123 ||
भरतविशाखिलदत्तिलवृक्षायुर्वेदचित्रसूत्रेषु । पत्रच्छेदविधाने भ्रमकर्मणि पुस्तसूदशास्त्रेषु ॥ १२४ ॥
bharataviśākhiladattilavṛkṣāyurvedacitrasūtreṣu | patracchedavidhāne bhramakarmaṇi pustasūdaśāstreṣu || 124 ||
आतोद्यवादनविधौ नृत्ते गीते च कौशलं तस्याः । अभिधातुं यदि शक्तो वदनसहस्रेण भोगिनामीशः ॥ १२५ ॥
ātodyavādanavidhau nṛtte gīte ca kauśalaṃ tasyāḥ | abhidhātuṃ yadi śakto vadanasahasreṇa bhogināmīśaḥ || 125 ||
परिगलदालोलांशुकमपयन्त्रणमुपरि मालती रभसात् । निपतति नापुण्यवतां रतिलालसमानसा रहसि ॥ १२६ ॥
parigaladālolāṃśukamapayantraṇamupari mālatī rabhasāt | nipatati nāpuṇyavatāṃ ratilālasamānasā rahasi || 126 ||
रतिरसरभसास्फालनचलवलयनिनादमिश्रितं तस्याः । तत्कालोचितमणितं श्रुतिपथमुपयाति नाल्पपुण्यस्य ॥ १२७ ॥
ratirasarabhasāsphālanacalavalayaninādamiśritaṃ tasyāḥ | tatkālocitamaṇitaṃ śrutipathamupayāti nālpapuṇyasya || 127 ||
इत्थमभिधीयमानः शुभमध्ये यदि भवेदुदासीनः । एवं ततोऽभिधेयः संदर्शितकोपया दूत्या ॥ १२८ ॥
itthamabhidhīyamānaḥ śubhamadhye yadi bhavedudāsīnaḥ | evaṃ tato'bhidheyaḥ saṃdarśitakopayā dūtyā || 128 ||
किं सौभाग्यमदोऽयं यौवनलीलाभिरूपतादर्पः । सहजप्रेमोपनतां मालतिकां न बहु मन्यसे येन ॥ १२९ ॥
kiṃ saubhāgyamado'yaṃ yauvanalīlābhirūpatādarpaḥ | sahajapremopanatāṃ mālatikāṃ na bahu manyase yena || 129 ||
न गणयति या कुलीनान्द्रविणवतः शास्त्रवेदिनः प्रणतान् । सा भवदर्थे शुष्यति कुस्थाननिवेशितं धिगनुरागम् ॥ १३० ॥
na gaṇayati yā kulīnāndraviṇavataḥ śāstravedinaḥ praṇatān | sā bhavadarthe śuṣyati kusthānaniveśitaṃ dhiganurāgam || 130 ||
कमलवती तीव्ररुचौ बहुभस्मनि शम्भुशिरसि शशिलेखा । सा च त्वयि पशुकल्पे यदभिरता तेन मे कृशता ॥ १३१ ॥
kamalavatī tīvrarucau bahubhasmani śambhuśirasi śaśilekhā | sā ca tvayi paśukalpe yadabhiratā tena me kṛśatā || 131 ||
असरलमरसं कठिनं दुर्ग्रहमस्निग्धमाश्रिता खदिरम् । यदुपैति वाच्यपदवीं मालतिका तत्किमाश्चर्यम्? ॥ १३२ ॥
asaralamarasaṃ kaṭhinaṃ durgrahamasnigdhamāśritā khadiram | yadupaiti vācyapadavīṃ mālatikā tatkimāścaryam? || 132 ||
अथवा कः खलु दोषो यदतुल्यतयोपजनितवैलक्ष्यः । स्वाधीनामपि सरसां परिहरति मृणालिकां ध्वाङ्क्षः ॥ १३३ ॥
athavā kaḥ khalu doṣo yadatulyatayopajanitavailakṣyaḥ | svādhīnāmapi sarasāṃ pariharati mṛṇālikāṃ dhvāṅkṣaḥ || 133 ||
मात्र करिष्यसि खेदं निष्ठुरमुक्तोऽसि यन्मया सुभग । यूनां हि रक्ततरुणीसुहृदभिहितपरुषमाभरणम् ॥ १३४ ॥
mātra kariṣyasi khedaṃ niṣṭhuramukto'si yanmayā subhaga | yūnāṃ hi raktataruṇīsuhṛdabhihitaparuṣamābharaṇam || 134 ||
चन्द्रमसेव ज्योत्स्ना कंसासुरवैरिणेव वनमाला । कुसुमशरासनलतिका कुसुमाकरवल्लभेनेव ॥ १३५ ॥
candramaseva jyotsnā kaṃsāsuravairiṇeva vanamālā | kusumaśarāsanalatikā kusumākaravallabheneva || 135 ||
मदलीला हलिनेव स्तनयुगलेनेव हारलता । रम्यापि सा सुगात्री रम्यतरा भवतु संगता भवता ॥ १३६ ॥
madalīlā halineva stanayugaleneva hāralatā | ramyāpi sā sugātrī ramyatarā bhavatu saṃgatā bhavatā || 136 ||
किं बहुना यदि यूनामुपरि विधातुं समीहसे चरणम् । तत्कुरु रमणीरत्नं प्रेमोज्ज्वलमङ्कतस्तूर्णम् ॥ १३७ ॥
kiṃ bahunā yadi yūnāmupari vidhātuṃ samīhase caraṇam | tatkuru ramaṇīratnaṃ premojjvalamaṅkatastūrṇam || 137 ||
अथ तद्वचनश्रवणप्रविजृम्भितमदनभट्टदायादः । उपचरणीयः सुन्दरि निजवसतिमुपागतस्त्वयाप्येवम् ॥ १३८ ॥
atha tadvacanaśravaṇapravijṛmbhitamadanabhaṭṭadāyādaḥ | upacaraṇīyaḥ sundari nijavasatimupāgatastvayāpyevam || 138 ||
दूरादभ्युत्थानं प्रणमनमात्मासनप्रदानं च । प्रविधेयमञ्चलेन प्रस्फोटनमङ्घ्रियुगलस्य ॥ १३९ ॥
dūrādabhyutthānaṃ praṇamanamātmāsanapradānaṃ ca | pravidheyamañcalena prasphoṭanamaṅghriyugalasya || 139 ||
ईषदयत्नप्रकटं कक्षोदरबाहुमूलकुचभागम् । संदर्श्य झटिति यास्यसि नायकदृग्गोचरात्तूर्णम् ॥ १४० ॥
īṣadayatnaprakaṭaṃ kakṣodarabāhumūlakucabhāgam | saṃdarśya jhaṭiti yāsyasi nāyakadṛggocarāttūrṇam || 140 ||
अथ पर्यङ्कसनाथं दीपोज्ज्वलकुसुमधूपगन्धाढ्यम् । विततवितानकरम्यं प्रवेशितो वासकावासम् ॥ १४१ ॥
atha paryaṅkasanāthaṃ dīpojjvalakusumadhūpagandhāḍhyam | vitatavitānakaramyaṃ praveśito vāsakāvāsam || 141 ||
मात्रा ते गुरुजघने सादरमवतारणादिकं कृत्वा । अभिनन्दनीय एभिर्वचनविशेषैः प्रयत्नेन ॥ १४२ ॥
mātrā te gurujaghane sādaramavatāraṇādikaṃ kṛtvā | abhinandanīya ebhirvacanaviśeṣaiḥ prayatnena || 142 ||
अद्याशिषः समृद्धाः परितुष्टा इष्टदेवता अद्य । कल्याणालङ्कारो यदलङ्कृतवानिदं वेश्म ॥ १४३ ॥
adyāśiṣaḥ samṛddhāḥ parituṣṭā iṣṭadevatā adya | kalyāṇālaṅkāro yadalaṅkṛtavānidaṃ veśma || 143 ||
अनुरूपपात्रघटनं कुर्वाणस्याद्य कुसुमबाणस्य । सुचिराद्बत संजातः शरासनाकर्षणश्रमः सफलः ॥ १४४ ॥
anurūpapātraghaṭanaṃ kurvāṇasyādya kusumabāṇasya | sucirādbata saṃjātaḥ śarāsanākarṣaṇaśramaḥ saphalaḥ || 144 ||
विन्यस्य शिरसि चरणं सुभगा गणिकाजनस्य सकलस्य । सौभाग्यवैजयन्तीं सम्प्रति वत्सा समुत्क्षिपतु ॥ १४५ ॥
vinyasya śirasi caraṇaṃ subhagā gaṇikājanasya sakalasya | saubhāgyavaijayantīṃ samprati vatsā samutkṣipatu || 145 ||
दुहितर एव श्लाघ्या धिग्लोकं पुत्रजन्मसंतुष्टम् । जामातर आप्यन्ते भवादृशा यदभिसम्बन्धात् ॥ १४६ ॥
duhitara eva ślāghyā dhiglokaṃ putrajanmasaṃtuṣṭam | jāmātara āpyante bhavādṛśā yadabhisambandhāt || 146 ||
दृढपरिचया गुणज्ञा भवद्विधा नार्थनार्हका यदपि । तदपि हृदयाभिनन्दन दुहितृस्नेहादहं वच्मि ॥ १४७ ॥
dṛḍhaparicayā guṇajñā bhavadvidhā nārthanārhakā yadapi | tadapi hṛdayābhinandana duhitṛsnehādahaṃ vacmi || 147 ||
सहजप्रेमोपहृता न्यस्ता त्वयि मालती तथा कार्यम् । न यथा भवति वराकी त्वद्विप्रियजन्मनां शुचां वसतिः ॥ १४८ ॥
sahajapremopahṛtā nyastā tvayi mālatī tathā kāryam | na yathā bhavati varākī tvadvipriyajanmanāṃ śucāṃ vasatiḥ || 148 ||
मृदुधौतधूपिताम्बरमग्राम्यं मण्डनं च बिभ्राणा । परिपीतधूपवर्तिः स्थास्यसि रमणान्तिके सुतनु ॥ १४९ ॥
mṛdudhautadhūpitāmbaramagrāmyaṃ maṇḍanaṃ ca bibhrāṇā | paripītadhūpavartiḥ sthāsyasi ramaṇāntike sutanu || 149 ||
सस्नेहं सव्रीडं ससाध्वसं सस्पृहं च पश्यन्ती । किं चिद्दृश्यशरीरा प्रविरलपरिहासपेशलालापा ॥ १५० ॥
sasnehaṃ savrīḍaṃ sasādhvasaṃ saspṛhaṃ ca paśyantī | kiṃ ciddṛśyaśarīrā praviralaparihāsapeśalālāpā || 150 ||
मातरि निर्यातायां परिजनमुक्ते च वासकस्थाने । अभियुञ्जाने रमणे वामाचरणं क्षणं कार्यम् ॥ १५१ ॥
mātari niryātāyāṃ parijanamukte ca vāsakasthāne | abhiyuñjāne ramaṇe vāmācaraṇaṃ kṣaṇaṃ kāryam || 151 ||
रतिसंगरनिहितमतावाकर्षति रभसतः पुरस्तस्मिन् । कुट्टमितमाचरन्ती जनयिष्यसि किं चिदङ्गसंकोचम् ॥ १५२ ॥
ratisaṃgaranihitamatāvākarṣati rabhasataḥ purastasmin | kuṭṭamitamācarantī janayiṣyasi kiṃ cidaṅgasaṃkocam || 152 ||
प्रारब्धे सुरतविधौ क्रमदर्शितचित्तयोनिसंवेगा । अपशङ्कमर्पयिष्यसि निर्व्याजं पुत्रि गात्राणि ॥ १५३ ॥
prārabdhe suratavidhau kramadarśitacittayonisaṃvegā | apaśaṅkamarpayiṣyasi nirvyājaṃ putri gātrāṇi || 153 ||
यद्यद्वाञ्छति हन्तुं यद्दंष्टुं यच्च विलिखितुं गात्रम् । तत्तदपसारणीयं सावेगं ढौकनीयं च ॥ १५४ ॥
yadyadvāñchati hantuṃ yaddaṃṣṭuṃ yacca vilikhituṃ gātram | tattadapasāraṇīyaṃ sāvegaṃ ḍhaukanīyaṃ ca || 154 ||
दंशे सव्यथहुङ्कृतिमामर्दे विविधकण्ठरसितानि । नखविलिखने च सीत्कृतमाघातेषूल्बणं क्वणितम् ॥ १५५ ॥
daṃśe savyathahuṅkṛtimāmarde vividhakaṇṭharasitāni | nakhavilikhane ca sītkṛtamāghāteṣūlbaṇaṃ kvaṇitam || 155 ||
ह्रस्वायासश्वासान्मुञ्चन्ती पुलकदन्तुरशरीरा । स्विद्यत्सर्वावयवा प्रकरिष्यसि रागवृद्धये पुंसाम् ॥ १५६ ॥
hrasvāyāsaśvāsānmuñcantī pulakadanturaśarīrā | svidyatsarvāvayavā prakariṣyasi rāgavṛddhaye puṃsām || 156 ||
परभृतलावकहंसकपारावततुरगहृदयनिःस्वनितम् । अनुकार्यमुचितकाले कलकण्ठरुतैस्त्वया रसतः ॥ १५७ ॥
parabhṛtalāvakahaṃsakapārāvataturagahṛdayaniḥsvanitam | anukāryamucitakāle kalakaṇṭharutaistvayā rasataḥ || 157 ||
मा मा मामतिपीडय मुञ्च क्षणमदय नो समर्थास्मि । इति गद्गदास्फुटाक्षरमभिधातव्यस्त्वया कामी ॥ १५८ ॥
mā mā māmatipīḍaya muñca kṣaṇamadaya no samarthāsmi | iti gadgadāsphuṭākṣaramabhidhātavyastvayā kāmī || 158 ||
अनुबन्धमानुकूल्यं वामत्वं प्रौढतामसामर्थ्यम् । सुरतेषु दर्शयिष्यसि कामुकभावं स्फुटं बुद्ध्वा ॥ १५९ ॥
anubandhamānukūlyaṃ vāmatvaṃ prauḍhatāmasāmarthyam | surateṣu darśayiṣyasi kāmukabhāvaṃ sphuṭaṃ buddhvā || 159 ||
असमञ्जसमश्लीलं दूरोज्झितधैर्यमविनयप्रसरम् । व्यवहारमाचरिष्यसि वृद्धिमुपेते रतावेगे ॥ १६० ॥
asamañjasamaślīlaṃ dūrojjhitadhairyamavinayaprasaram | vyavahāramācariṣyasi vṛddhimupete ratāvege || 160 ||
अविवेचितनखरक्षतिरामीलितलोचना निरुत्साहा । नायककार्यसमाप्तौ स्थास्यसि शिथिलीकृतावयवा ॥ १६१ ॥
avivecitanakharakṣatirāmīlitalocanā nirutsāhā | nāyakakāryasamāptau sthāsyasi śithilīkṛtāvayavā || 161 ||
झगिति नितम्बावरणं निःसहतनुतां स्मितं सवैलक्ष्यम् । खेदालसां च दृष्टिं जनयिष्यसि मोहनच्छेदे ॥ १६२ ॥
jhagiti nitambāvaraṇaṃ niḥsahatanutāṃ smitaṃ savailakṣyam | khedālasāṃ ca dṛṣṭiṃ janayiṣyasi mohanacchede || 162 ||
वृत्ते रताभियोगे स्पृष्ट्वा सलिलं विकृष्टभूभागे । प्रक्षाल्य पाणिपादं स्थित्वा क्षणमासने समूह्य कचान् ॥ १६३ ॥
vṛtte ratābhiyoge spṛṣṭvā salilaṃ vikṛṣṭabhūbhāge | prakṣālya pāṇipādaṃ sthitvā kṣaṇamāsane samūhya kacān || 163 ||
उपयुक्तवदनवासा शय्यामारुह्य दर्शितप्रणया । इति वक्ष्यसि तं रमणं दृढतरमालिङ्ग्य रभसतः कण्ठे ॥ १६४ ॥
upayuktavadanavāsā śayyāmāruhya darśitapraṇayā | iti vakṣyasi taṃ ramaṇaṃ dṛḍhataramāliṅgya rabhasataḥ kaṇṭhe || 164 ||
भट्टसुत नूनमिष्टा तव जाया यदनुरक्तहृदयस्य । जनयति परितुष्टिमलं नापररामापरिष्वङ्गः ॥ १६५ ॥
bhaṭṭasuta nūnamiṣṭā tava jāyā yadanuraktahṛdayasya | janayati parituṣṭimalaṃ nāpararāmāpariṣvaṅgaḥ || 165 ||
सफलं तस्या जन्म स्पृहणीया सैव सकलललनानाम् । ङौरी तयैव महिता सुभगङ्करणं तपस्तयाचरितम् ॥ १६६ ॥
saphalaṃ tasyā janma spṛhaṇīyā saiva sakalalalanānām | ṅaurī tayaiva mahitā subhagaṅkaraṇaṃ tapastayācaritam || 166 ||
सैवैका गुणवसतिस्तस्या एवान्वयः सदा श्लाघ्यः । यस्याः शुभशतभाजः पाणिग्रहणं त्वया विहितम् ॥ १६७ ॥
saivaikā guṇavasatistasyā evānvayaḥ sadā ślāghyaḥ | yasyāḥ śubhaśatabhājaḥ pāṇigrahaṇaṃ tvayā vihitam || 167 ||
तिष्ठतु सा पुण्यवती वंशद्वयभूषणं वरारोहा । या नापयाति भवतो ऌअक्ष्मीरिव नरकवैरिणो हृदयात् ॥ १६८ ॥
tiṣṭhatu sā puṇyavatī vaṃśadvayabhūṣaṇaṃ varārohā | yā nāpayāti bhavato ḷakṣmīriva narakavairiṇo hṛdayāt || 168 ||
पातयसि कुवलयनिभे कौतुकमात्रेण लोचने यासु । ता अपि सत्यं सुन्दर हर्षोल्लसिता न मान्ति गात्रेषु ॥ १६९ ॥
pātayasi kuvalayanibhe kautukamātreṇa locane yāsu | tā api satyaṃ sundara harṣollasitā na mānti gātreṣu || 169 ||
तनुरपि नाथप्रणयः प्रायो मुखरीकरोति लघुमनसः । स्वार्थनिवेशितचित्ता करोमि तेऽभ्यर्थनां तेन ॥ १७० ॥
tanurapi nāthapraṇayaḥ prāyo mukharīkaroti laghumanasaḥ | svārthaniveśitacittā karomi te'bhyarthanāṃ tena || 170 ||
तीव्रस्मरतारुण्याच्चापलतः कौतुकेन घृणया वा । मद्भाग्यसम्पदा वा दूत्या वा कौशलात्स्वभावाद्वा ॥ १७१ ॥
tīvrasmaratāruṇyāccāpalataḥ kautukena ghṛṇayā vā | madbhāgyasampadā vā dūtyā vā kauśalātsvabhāvādvā || 171 ||
योऽयं प्रेमलवांशः प्रदर्शितोऽस्मासु जीवनोपायः । बाधा नात्र विधेया गणिकाजनवृत्तमन्यथा बुद्ध्वा ॥ १७२ ॥
yo'yaṃ premalavāṃśaḥ pradarśito'smāsu jīvanopāyaḥ | bādhā nātra vidheyā gaṇikājanavṛttamanyathā buddhvā || 172 ||
येन स्नेहः क्रोधः शाठ्यं दाक्षिण्यमार्जवं व्रीडा । एतानि सन्ति तास्वपि जीवद्धर्मोपनीतानि ॥ १७३ ॥
yena snehaḥ krodhaḥ śāṭhyaṃ dākṣiṇyamārjavaṃ vrīḍā | etāni santi tāsvapi jīvaddharmopanītāni || 173 ||
निर्व्याजसमुत्पन्नप्रबलप्रेमाभिभूतहृदयानाम् । दयितविरहाक्षमाणां गणिकानां तृणसमाः प्राणाः ॥ १७४ ॥
nirvyājasamutpannaprabalapremābhibhūtahṛdayānām | dayitavirahākṣamāṇāṃ gaṇikānāṃ tṛṇasamāḥ prāṇāḥ || 174 ||
अत्राकर्णय साद्भुतमाख्यानं वर्णयामि यद्वृत्तम् । अद्यापि बिभर्ति वटो विशेषणं यदभिसम्बन्धात् ॥ १७५ ॥
atrākarṇaya sādbhutamākhyānaṃ varṇayāmi yadvṛttam | adyāpi bibharti vaṭo viśeṣaṇaṃ yadabhisambandhāt || 175 ||
अस्ति महीतलतिलकं सरस्वतीकुलगृहं महानगरम् । नाम्ना पाटलिपुत्रं परिभूतपुरन्दरस्थानम् ॥ १७६ ॥
asti mahītalatilakaṃ sarasvatīkulagṛhaṃ mahānagaram | nāmnā pāṭaliputraṃ paribhūtapurandarasthānam || 176 ||
त्रिभुवनपुरनिष्पादनकौशलमिव पृच्छतो विरिञ्चस्य । दर्शयितुं निजशिल्पं वर्णकमिव विश्वकर्मणा विहितम् ॥ १७७ ॥
tribhuvanapuraniṣpādanakauśalamiva pṛcchato viriñcasya | darśayituṃ nijaśilpaṃ varṇakamiva viśvakarmaṇā vihitam || 177 ||
अश्रेयोभिरनाश्रितमभिभूतं नाभिभूतिदोषेण । न स्वीकृतमुपसर्गैः कलिकालमलैरनालीढम् ॥ १७८ ॥
aśreyobhiranāśritamabhibhūtaṃ nābhibhūtidoṣeṇa | na svīkṛtamupasargaiḥ kalikālamalairanālīḍham || 178 ||
पातालतलं भोगिभिरम्भोधिर्वारिरत्ननिचयैश्च । सुरसदनं विबुधगणैर्द्रविणोपचयैः पुरं कुवेरस्य ॥ १७९ ॥
pātālatalaṃ bhogibhirambhodhirvāriratnanicayaiśca | surasadanaṃ vibudhagaṇairdraviṇopacayaiḥ puraṃ kuverasya || 179 ||
रमणीभिरसुरविवरं कटकं हेमाचलस्य गान्धर्वैः । ःरिनगरं क्रतुयूपैः शमविभवैर्मुनिजनस्थानम् ॥ १८० ॥
ramaṇībhirasuravivaraṃ kaṭakaṃ hemācalasya gāndharvaiḥ | ḥrinagaraṃ kratuyūpaiḥ śamavibhavairmunijanasthānam || 180 ||
तिष्ठन्तु सकलशास्त्रव्यालोचनविमलबुद्धयो विप्राः । सदसद्गुणनिर्णीतौ ललना अपि निकषभूमयो यस्मिन् ॥ १८१ ॥
tiṣṭhantu sakalaśāstravyālocanavimalabuddhayo viprāḥ | sadasadguṇanirṇītau lalanā api nikaṣabhūmayo yasmin || 181 ||
कलिकालोदितभीत्या क्रतुहुतवहधूमकम्बलावरणः । तिष्ठन्निभृतोऽपि कृतश्चरितैरनुमीयते यस्मिन् ॥ १८२ ॥
kalikāloditabhītyā kratuhutavahadhūmakambalāvaraṇaḥ | tiṣṭhannibhṛto'pi kṛtaścaritairanumīyate yasmin || 182 ||
अपहरति पिधातुमिव स्वकलङ्कं शशधरः प्रसार्य करान् । रात्रौ यत्र वधूनां लावण्यं वदनकोषेभ्यः ॥ १८३ ॥
apaharati pidhātumiva svakalaṅkaṃ śaśadharaḥ prasārya karān | rātrau yatra vadhūnāṃ lāvaṇyaṃ vadanakoṣebhyaḥ || 183 ||
तिमिरपटलासिताम्बरमपहरदभिसारिकाजनौघस्य । निजतनुकान्तिवितानं वल्लभसम्भोगविहतये यस्मिन् ॥ १८४ ॥
timirapaṭalāsitāmbaramapaharadabhisārikājanaughasya | nijatanukāntivitānaṃ vallabhasambhogavihataye yasmin || 184 ||
यत्र नितम्बवतीनां विचलन्नयनान्तशितशरैर्व्रणितः । शिथिलयति पथिकलोकः स्वकलत्रसमागमोत्कण्ठाम् ॥ १८५ ॥
yatra nitambavatīnāṃ vicalannayanāntaśitaśarairvraṇitaḥ | śithilayati pathikalokaḥ svakalatrasamāgamotkaṇṭhām || 185 ||
यत्र च कुलमहिलानामल्पत्वं वचसि पाणिपादे च । स्वच्छत्वमाशयेषु व्यालोलविशालनेत्रे च ॥ १८६ ॥
yatra ca kulamahilānāmalpatvaṃ vacasi pāṇipāde ca | svacchatvamāśayeṣu vyālolaviśālanetre ca || 186 ||
पीनपयोधरभारे घनता जीवेशसहजरागे च । कुलदेवतार्चनविधौ वलिशोभा मध्यभागे च ॥ १८७ ॥
pīnapayodharabhāre ghanatā jīveśasahajarāge ca | kuladevatārcanavidhau valiśobhā madhyabhāge ca || 187 ||
गम्भीरता स्वभावे चेतोभवबाणतूणनाभौ च । विस्तीर्णता नितम्बे गुरुजनपूजानुरक्तचित्ते च ॥ १८८ ॥
gambhīratā svabhāve cetobhavabāṇatūṇanābhau ca | vistīrṇatā nitambe gurujanapūjānuraktacitte ca || 188 ||
हरिणायतेक्षणानां विच्छित्तिः कोषहरणमब्जेषु । कुटिलत्वमलकपङ्क्तौ बालानां कामचेष्टितं यत्र ॥ १८९ ॥
hariṇāyatekṣaṇānāṃ vicchittiḥ koṣaharaṇamabjeṣu | kuṭilatvamalakapaṅktau bālānāṃ kāmaceṣṭitaṃ yatra || 189 ||
संयमनमिन्द्रियाणामिनोपघातग्रहस्तमिस्रस्य । स्तब्धत्वं सालतरौ हारलता तरलसंगता यस्मिन् ॥ १९० ॥
saṃyamanamindriyāṇāminopaghātagrahastamisrasya | stabdhatvaṃ sālatarau hāralatā taralasaṃgatā yasmin || 190 ||
भुजगाः पररन्ध्रदृशः खण्ड्यन्ते प्रियतमाधरा यत्र । सूचीव्यथानुभूतिर्नृत्याभ्यासप्रवृत्तानाम् ॥ १९१ ॥
bhujagāḥ pararandhradṛśaḥ khaṇḍyante priyatamādharā yatra | sūcīvyathānubhūtirnṛtyābhyāsapravṛttānām || 191 ||
नतवपुरप्यतिसरला मन्थरगमनापि नर्मदा यस्मिन् । गुरुजनशास्त्ररतापि स्वभावमुग्धाङ्गनाजनता ॥ १९२ ॥
natavapurapyatisaralā mantharagamanāpi narmadā yasmin | gurujanaśāstraratāpi svabhāvamugdhāṅganājanatā || 192 ||
तस्मिन्मखशतपूतः पुरुहूत इव द्विजन्मनां प्रवरः । गुरुरिव विद्यावसतिर्वसति स्म पुरन्दरो नाम्ना ॥ १९३ ॥
tasminmakhaśatapūtaḥ puruhūta iva dvijanmanāṃ pravaraḥ | gururiva vidyāvasatirvasati sma purandaro nāmnā || 193 ||
धर्मात्मजस्य सत्यं त्रिपुररिपोर्विजितकुसुमचापत्वम् । ःरिनाभिपङ्कजभुवो विजितेन्द्रियतां जहास यः सततम् ॥ १९४ ॥
dharmātmajasya satyaṃ tripurariporvijitakusumacāpatvam | ḥrinābhipaṅkajabhuvo vijitendriyatāṃ jahāsa yaḥ satatam || 194 ||
न्यक्कृतवृष इति शर्वे याचक इति कौस्तुभाभरणे । पीडितवसुधासुत इति कपिले न बभूव यस्य बहुमानः ॥ १९५ ॥
nyakkṛtavṛṣa iti śarve yācaka iti kaustubhābharaṇe | pīḍitavasudhāsuta iti kapile na babhūva yasya bahumānaḥ || 195 ||
मार्गानुसृतौ लुब्धो यः प्राणिवपुर्विनाशविमुखोऽपि । परिहृतपरदारोऽपि स्वाकाङ्क्षितगुरुजनप्रमदः ॥ १९६ ॥
mārgānusṛtau lubdho yaḥ prāṇivapurvināśavimukho'pi | parihṛtaparadāro'pi svākāṅkṣitagurujanapramadaḥ || 196 ||
यस्यान्वये महीयसि सरसीव समस्तसत्त्वनिजवसतौ । सच्चरितजन्मभूमौ विनिवारितकलिमलप्रसरे ॥ १९७ ॥
yasyānvaye mahīyasi sarasīva samastasattvanijavasatau | saccaritajanmabhūmau vinivāritakalimalaprasare || 197 ||
पितृतर्पणप्रसङ्गे खड्गग्रहणं न शौर्यदर्पेण । त्रुटनं मेखलिकानां वटुकजने नो रताजिसंमर्दे ॥ १९८ ॥
pitṛtarpaṇaprasaṅge khaḍgagrahaṇaṃ na śauryadarpeṇa | truṭanaṃ mekhalikānāṃ vaṭukajane no ratājisaṃmarde || 198 ||
श्रुतिभेदेषु विवादो नो रिक्थविभागमन्युना जनितः । तेजस्विता हविर्भुजि न शमैकरतेषु भूमिदेवेषु ॥ १९९ ॥
śrutibhedeṣu vivādo no rikthavibhāgamanyunā janitaḥ | tejasvitā havirbhuji na śamaikarateṣu bhūmideveṣu || 199 ||
जरतामेव स्खलनं जपतामेवाधरस्फुरणम् । यजतामेव समिध्रुचि रेणाजिन एव कृष्णसम्पर्कः ॥ २०० ॥
jaratāmeva skhalanaṃ japatāmevādharasphuraṇam | yajatāmeva samidhruci reṇājina eva kṛṣṇasamparkaḥ || 200 ||
तस्याभूत्सकलकलोद्भासितपक्षद्वयस्य सुत एकः । नाम्ना सुन्दरसेनः कच इव वचसामधीशस्य ॥ २०१ ॥
tasyābhūtsakalakalodbhāsitapakṣadvayasya suta ekaḥ | nāmnā sundarasenaḥ kaca iva vacasāmadhīśasya || 201 ||
पशुपतिनयनहुताशनभस्मितमवधार्य यं वपुष्मन्तम् । अपरमिव कुसुमचापं रतिरतये निर्ममे ढाता ॥ २०२ ॥
paśupatinayanahutāśanabhasmitamavadhārya yaṃ vapuṣmantam | aparamiva kusumacāpaṃ ratirataye nirmame ḍhātā || 202 ||
तिष्ठन्तु तावदन्याः कुलललना यस्य रूपमवलोक्य । सापि महामुनिदयिता कृच्छ्रेण ररक्ष चारित्रम् ॥ २०३ ॥
tiṣṭhantu tāvadanyāḥ kulalalanā yasya rūpamavalokya | sāpi mahāmunidayitā kṛcchreṇa rarakṣa cāritram || 203 ||
कलधौतफलकशोभां बिभ्राणं यस्य पृथुतरं वक्षः । दृष्ट्वा चिराय ऌअक्ष्मीर्हरिहृदये दुःस्थितं मेने ॥ २०४ ॥
kaladhautaphalakaśobhāṃ bibhrāṇaṃ yasya pṛthutaraṃ vakṣaḥ | dṛṣṭvā cirāya ḷakṣmīrharihṛdaye duḥsthitaṃ mene || 204 ||
कथमीदृग्यदि न कृतः शशिशकलैरथ कृतः कथं व्यथकः । इत्थं यमीक्षमाणो निर्णयमगमन्न कामिनीसार्थः ॥ २०५ ॥
kathamīdṛgyadi na kṛtaḥ śaśiśakalairatha kṛtaḥ kathaṃ vyathakaḥ | itthaṃ yamīkṣamāṇo nirṇayamagamanna kāminīsārthaḥ || 205 ||
यो जग्राह हिमांशोः प्रसन्नमूर्तित्वमचलतः स्थैर्यम् । जलधरत उन्नतत्वं गाम्भीर्यं यादसां पत्युः ॥ २०६ ॥
yo jagrāha himāṃśoḥ prasannamūrtitvamacalataḥ sthairyam | jaladharata unnatatvaṃ gāmbhīryaṃ yādasāṃ patyuḥ || 206 ||
यो विनयस्य निवासो वैदग्ध्यस्याश्रयः स्थितेः स्थानम् । प्रियवाचामायतनं निकेतनं साधुचरितस्य ॥ २०७ ॥
yo vinayasya nivāso vaidagdhyasyāśrayaḥ sthiteḥ sthānam | priyavācāmāyatanaṃ niketanaṃ sādhucaritasya || 207 ||
यो मदनः प्रमदानां तुहिनकरः साधुकुमुदषण्डस्य । निकषोपलो गुणानां मार्गतरुः पथिकलोकस्य ॥ २०८ ॥
yo madanaḥ pramadānāṃ tuhinakaraḥ sādhukumudaṣaṇḍasya | nikaṣopalo guṇānāṃ mārgataruḥ pathikalokasya || 208 ||
सज्जनगोष्ठीनिरतः काव्यकथासारनिकषपाषाणः । प्रणयिजनकल्पवृक्षो लक्ष्मीलीलाविहारभूमिश्च ॥ २०९ ॥
sajjanagoṣṭhīnirataḥ kāvyakathāsāranikaṣapāṣāṇaḥ | praṇayijanakalpavṛkṣo lakṣmīlīlāvihārabhūmiśca || 209 ||
जलधिरिव तुहिनभासः सहवृद्धिपरिक्षयः सुहृत्तस्य । सकलोपधाविशुद्धो बभूव ङुणपालितो नाम्ना ॥ २१० ॥
jaladhiriva tuhinabhāsaḥ sahavṛddhiparikṣayaḥ suhṛttasya | sakalopadhāviśuddho babhūva ṅuṇapālito nāmnā || 210 ||
तेन समं स कदा चित्तिष्ठन्रहसि प्रसङ्गतः पतिताम् । केनापि गीयमानामशृणोदार्यामिमां सहसा ॥ २११ ॥
tena samaṃ sa kadā cittiṣṭhanrahasi prasaṅgataḥ patitām | kenāpi gīyamānāmaśṛṇodāryāmimāṃ sahasā || 211 ||
देशान्तरेषु वेषस्वभावभणितानि ये न बुध्यन्ते । समुपासते न च गुरून्विषाणविकलास्त उक्षाणः ॥ २१२ ॥
deśāntareṣu veṣasvabhāvabhaṇitāni ye na budhyante | samupāsate na ca gurūnviṣāṇavikalāsta ukṣāṇaḥ || 212 ||
आकर्ण्याथ तमूचे वचनमिदं सुन्दरः सुहृन्मुख्यम् । शोभनमेतद्गीतं ङुणपालित साधुनानेन ॥ २१३ ॥
ākarṇyātha tamūce vacanamidaṃ sundaraḥ suhṛnmukhyam | śobhanametadgītaṃ ṅuṇapālita sādhunānena || 213 ||
साधूनामाचरितं खलचेष्टां विविधलोकहेवाकान् । नर्म विदग्धैर्विहितं कुलटाजनवक्रकथितानि ॥ २१४ ॥
sādhūnāmācaritaṃ khalaceṣṭāṃ vividhalokahevākān | narma vidagdhairvihitaṃ kulaṭājanavakrakathitāni || 214 ||
गुरुगूढशास्त्रचर्चां विटवृत्तं धूर्तवञ्चनोपायान् । वारिधिपरिखां पृथ्वीं जानाति परिभ्रमन्पुरुषः ॥ २१५ ॥
gurugūḍhaśāstracarcāṃ viṭavṛttaṃ dhūrtavañcanopāyān | vāridhiparikhāṃ pṛthvīṃ jānāti paribhramanpuruṣaḥ || 215 ||
अत उत्सृज्य गृहस्थितिसुखलेशं विविधलाभपरिणामे । स्थापय गमनारम्भे वयस्य हृदयं मया सहितः ॥ २१६ ॥
ata utsṛjya gṛhasthitisukhaleśaṃ vividhalābhapariṇāme | sthāpaya gamanārambhe vayasya hṛdayaṃ mayā sahitaḥ || 216 ||
इत्थं निगदितवन्तं सुहृदुत्तरलाभलालसात्मानम् । ऊचे सुन्दरसेनं लज्जित इव सहचरो वचनम् ॥ २१७ ॥
itthaṃ nigaditavantaṃ suhṛduttaralābhalālasātmānam | ūce sundarasenaṃ lajjita iva sahacaro vacanam || 217 ||
अभ्यर्थनानुबन्धो लज्जाकर एव मादृशां किं तु । आकर्णय कथयामः पथिकानां यानि दुःखानि ॥ २१८ ॥
abhyarthanānubandho lajjākara eva mādṛśāṃ kiṃ tu | ākarṇaya kathayāmaḥ pathikānāṃ yāni duḥkhāni || 218 ||
कर्पटकावृतमूर्तिर्दूराध्वपरिश्रमावसितशक्तिः । पांसूत्करधूसरितो दिनावसाने प्रतिश्रयाकाङ्क्षी ॥ २१९ ॥
karpaṭakāvṛtamūrtirdūrādhvapariśramāvasitaśaktiḥ | pāṃsūtkaradhūsarito dināvasāne pratiśrayākāṅkṣī || 219 ||
मातर्भगिनि दयां कुरु मा मैवं निष्ठुरा भव तवापि । कार्यवशेन गृहेभ्यो निर्यान्ति भ्रातरश्च पुत्राश्च ॥ २२० ॥
mātarbhagini dayāṃ kuru mā maivaṃ niṣṭhurā bhava tavāpi | kāryavaśena gṛhebhyo niryānti bhrātaraśca putrāśca || 220 ||
किं वयमुत्पाट्य गृहं प्रातर्गन्तार ईदृगेव सताम् । भवति निवासो यस्मिन्निज इव पथिकाः प्रयान्ति विश्रामम् ॥ २२१ ॥
kiṃ vayamutpāṭya gṛhaṃ prātargantāra īdṛgeva satām | bhavati nivāso yasminnija iva pathikāḥ prayānti viśrāmam || 221 ||
अद्य रजनीं नयामो यथा कथं चित्त्वदाश्रये मातः । अस्तङ्गतो विवस्वान्वद सम्प्रति कुत्र गच्छामः ॥ २२२ ॥
adya rajanīṃ nayāmo yathā kathaṃ cittvadāśraye mātaḥ | astaṅgato vivasvānvada samprati kutra gacchāmaḥ || 222 ||
इति बहुविधदीनवचाः प्रतिगेहं द्वारदेशमधितिष्ठन् । निर्भर्त्स्यते वराको गृहिणीभिरिदं वदन्तीभिः ॥ २२३ ॥
iti bahuvidhadīnavacāḥ pratigehaṃ dvāradeśamadhitiṣṭhan | nirbhartsyate varāko gṛhiṇībhiridaṃ vadantībhiḥ || 223 ||
न स्थित इह गेहपतिः किं रटसि वृथा प्रयाहि देवकुलम् । कथितेऽपि नापगच्छति पश्य मनुष्यस्य निर्बन्धम् ॥ २२४ ॥
na sthita iha gehapatiḥ kiṃ raṭasi vṛthā prayāhi devakulam | kathite'pi nāpagacchati paśya manuṣyasya nirbandham || 224 ||
अथ यदि कथं चिदपरः पुनः पुनर्याचितो गृहस्वामी । निर्दिशति सावधीरणमत्र स्वपिहीति शीर्णगृहकोणे ॥ २२५ ॥
atha yadi kathaṃ cidaparaḥ punaḥ punaryācito gṛhasvāmī | nirdiśati sāvadhīraṇamatra svapihīti śīrṇagṛhakoṇe || 225 ||
तत्र कलहायमाना तिष्ठति गृहिणी विभावरीप्रहरम् । अज्ञाताय किमर्थं वासो दत्तस्त्वयेति सह भर्त्रा ॥ २२६ ॥
tatra kalahāyamānā tiṣṭhati gṛhiṇī vibhāvarīpraharam | ajñātāya kimarthaṃ vāso dattastvayeti saha bhartrā || 226 ||
ईदृगयं सरलात्मा किं कुरुषे भगिनि तावको भर्ता । स्थास्यसि गेहेऽवहिता भ्रमन्ति खलु वञ्चका एवम् ॥ २२७ ॥
īdṛgayaṃ saralātmā kiṃ kuruṣe bhagini tāvako bhartā | sthāsyasi gehe'vahitā bhramanti khalu vañcakā evam || 227 ||
इति भाजनादियाच्ञां बुद्धौ विनिधाय निकटवर्तिगृहात् । नारी समभ्युपेता ब्रूते तामाप्तभावेन ॥ २२८ ॥
iti bhājanādiyācñāṃ buddhau vinidhāya nikaṭavartigṛhāt | nārī samabhyupetā brūte tāmāptabhāvena || 228 ||
गृहशतमधिकमटित्वा कलमकुलत्थाणुचणमसूरादि । एकीभूतं भुङ्क्ते क्षुधोपतप्तोऽध्वगो भैक्षम् ॥ २२९ ॥
gṛhaśatamadhikamaṭitvā kalamakulatthāṇucaṇamasūrādi | ekībhūtaṃ bhuṅkte kṣudhopatapto'dhvago bhaikṣam || 229 ||
परवशमशनं वसुधां शयनीयं सुरनिकेतनं सद्म । पथिकस्य विधिः कृतवानुपधानकमिष्टकाखण्डम् ॥ २३० ॥
paravaśamaśanaṃ vasudhāṃ śayanīyaṃ suraniketanaṃ sadma | pathikasya vidhiḥ kṛtavānupadhānakamiṣṭakākhaṇḍam || 230 ||
इति निगदितवति तस्मिन्षुन्दरसेनस्य चोत्तरावसरे । इयमुपगीता गीतिः केनापि कथाप्रसङ्गेन ॥ २३१ ॥
iti nigaditavati tasminṣundarasenasya cottarāvasare | iyamupagītā gītiḥ kenāpi kathāprasaṅgena || 231 ||
निजवरभवनं सुरगृहमुर्वीतलमतिमनोहरं शयनम् । कदशनममृतमभीप्सितकार्यैकनिविष्टचेतसां पुंसाम् ॥ २३२ ॥
nijavarabhavanaṃ suragṛhamurvītalamatimanoharaṃ śayanam | kadaśanamamṛtamabhīpsitakāryaikaniviṣṭacetasāṃ puṃsām || 232 ||
समुपश्रुत्य च सुहृदं पौरन्दरिरिदमुवाच परितुष्टः । मम हृदयगतं प्रकटितमेतेन सतैव भवतु गच्छावः ॥ २३३ ॥
samupaśrutya ca suhṛdaṃ paurandariridamuvāca parituṣṭaḥ | mama hṛdayagataṃ prakaṭitametena sataiva bhavatu gacchāvaḥ || 233 ||
अथ सहचरद्वितीयः क्लेशसमुद्रावतरणकृतचित्तः । निरगात्सुन्दरसेनः कुसुमपुरादविदितः पित्रा ॥ २३४ ॥
atha sahacaradvitīyaḥ kleśasamudrāvataraṇakṛtacittaḥ | niragātsundarasenaḥ kusumapurādaviditaḥ pitrā || 234 ||
पश्यन्विदग्धगोष्ठीरभ्यस्यन्नायुधानि सकलानि । शास्त्रार्थानवगच्छन्विलोकयन्कौतुकानि विविधानि ॥ २३५ ॥
paśyanvidagdhagoṣṭhīrabhyasyannāyudhāni sakalāni | śāstrārthānavagacchanvilokayankautukāni vividhāni || 235 ||
जानन्पत्रछेदनमालेख्यं सिक्थपुस्तकर्माणि । नृत्यं गीतोपचितं तन्त्रीमुरजादिवाद्यभेदांश्च ॥ २३६ ॥
jānanpatrachedanamālekhyaṃ sikthapustakarmāṇi | nṛtyaṃ gītopacitaṃ tantrīmurajādivādyabhedāṃśca || 236 ||
बुध्यन्वञ्चकभङ्गीर्विटकुलटानर्मवक्रकथितानि । बभ्राम सुहृत्सहितः सुन्दरसेनो महीमखिलाम् ॥ २३७ ॥
budhyanvañcakabhaṅgīrviṭakulaṭānarmavakrakathitāni | babhrāma suhṛtsahitaḥ sundaraseno mahīmakhilām || 237 ||
अथ विदितसकलशास्त्रो विज्ञाताशेषजनसमाचरणः । निजगृहगमनाकाङ्क्षी स शिलोच्चयमर्बुदं प्राप ॥ २३८ ॥
atha viditasakalaśāstro vijñātāśeṣajanasamācaraṇaḥ | nijagṛhagamanākāṅkṣī sa śiloccayamarbudaṃ prāpa || 238 ||
तत्पृष्ठदेशदर्शनलोलमलं सुन्दरं परिज्ञाय । ङुणपालितो बभाषे विलोक्यतामद्रिराज इति ॥ २३९ ॥
tatpṛṣṭhadeśadarśanalolamalaṃ sundaraṃ parijñāya | ṅuṇapālito babhāṣe vilokyatāmadrirāja iti || 239 ||
एष सुतः सानुतटस्यन्दच्छीताच्छसलिलसम्पन्नः । लोकानुकम्पयेव प्रालेयमहीभृता मरौ न्यस्तः ॥ २४० ॥
eṣa sutaḥ sānutaṭasyandacchītācchasalilasampannaḥ | lokānukampayeva prāleyamahībhṛtā marau nyastaḥ || 240 ||
शिशिरकरकान्तमौलिः कटकस्थितपवनभोजनः सगुहः । विद्याधरोपसेव्यो बिभर्ति लक्ष्मीमयं शम्भोः ॥ २४१ ॥
śiśirakarakāntamauliḥ kaṭakasthitapavanabhojanaḥ saguhaḥ | vidyādharopasevyo bibharti lakṣmīmayaṃ śambhoḥ || 241 ||
अत्र तरुशिखरसंगतसुमनस इति जातनिश्चयो मन्ये । अभिलषति समुच्चेतुं तारा निशि मुग्धकामिनीसार्थः ॥ २४२ ॥
atra taruśikharasaṃgatasumanasa iti jātaniścayo manye | abhilaṣati samuccetuṃ tārā niśi mugdhakāminīsārthaḥ || 242 ||
आश्चर्यं यदुपान्ते तिष्ठन्त्येतस्य सप्त मुनयोऽपि । अथवा कस्याकर्षं न करोति समुन्नतिर्महताम् ॥ २४३ ॥
āścaryaṃ yadupānte tiṣṭhantyetasya sapta munayo'pi | athavā kasyākarṣaṃ na karoti samunnatirmahatām || 243 ||
अवगत्य निरवलम्बनमम्बरमार्गं पतङ्गतुरगाणाम् । अयमवनिधरो मन्ये विश्रान्त्यै वेधसा विहितः ॥ २४४ ॥
avagatya niravalambanamambaramārgaṃ pataṅgaturagāṇām | ayamavanidharo manye viśrāntyai vedhasā vihitaḥ || 244 ||
इममाश्रित्य हिमांशोरोषधयः संनिकर्षमुपयाताः । प्रत्यासत्तिः प्रभुणा प्रायोऽनुग्राहकवशेन ॥ २४५ ॥
imamāśritya himāṃśoroṣadhayaḥ saṃnikarṣamupayātāḥ | pratyāsattiḥ prabhuṇā prāyo'nugrāhakavaśena || 245 ||
सेक्तुमिवाशाकरिणो विसृजत्ययमवनिधरणपरिखिन्नान् । निर्झरसलिलकणौघान्भवति हि सौहार्दमेककार्याणाम् ॥ २४६ ॥
sektumivāśākariṇo visṛjatyayamavanidharaṇaparikhinnān | nirjharasalilakaṇaughānbhavati hi sauhārdamekakāryāṇām || 246 ||
हारीताहृतशोभो मुदितशुको व्यासयोगरमणीयः । विश्रान्तभरद्वाजः समतामयमेति मुनिनिवासस्य ॥ २४७ ॥
hārītāhṛtaśobho muditaśuko vyāsayogaramaṇīyaḥ | viśrāntabharadvājaḥ samatāmayameti muninivāsasya || 247 ||
अस्मिन्निःसङ्गा अपि परलोकप्राप्त्युपायकृतयत्नाः । गन्धवहभोजना अपि न हिंसकाः फलभुजोऽपि न प्लवगाः ॥ २४८ ॥
asminniḥsaṅgā api paralokaprāptyupāyakṛtayatnāḥ | gandhavahabhojanā api na hiṃsakāḥ phalabhujo'pi na plavagāḥ || 248 ||
शुभकर्मैकरता अपि षट्कर्माणो यता अपि स्ववशाः । अनभिमतरौद्रचरिताः शिवप्रिया अपि वसन्ति शमनिरताः ॥ २४९ ॥
śubhakarmaikaratā api ṣaṭkarmāṇo yatā api svavaśāḥ | anabhimataraudracaritāḥ śivapriyā api vasanti śamaniratāḥ || 249 ||
मूर्तिरिव शिशिररश्मेर्हरिणवती सप्तपत्रकृतशोभा । सरणिरिव चण्डभासः पलाशिनी यातुधानजायेव ॥ २५० ॥
mūrtiriva śiśiraraśmerhariṇavatī saptapatrakṛtaśobhā | saraṇiriva caṇḍabhāsaḥ palāśinī yātudhānajāyeva || 250 ||
सोत्कण्ठेव समदना वासकसज्जेव तिलकपरिभूषा । धवहरिपीलुसनाथा नरनाथद्वारभूमिरिव ॥ २५१ ॥
sotkaṇṭheva samadanā vāsakasajjeva tilakaparibhūṣā | dhavaharipīlusanāthā naranāthadvārabhūmiriva || 251 ||
आर्जुनबाणव्रातैः कुरुनाथवरूथिनीव संछन्ना । रक्षसहस्रोपचिता लक्ष्मीरिव गगनदेशस्य ॥ २५२ ॥
ārjunabāṇavrātaiḥ kurunāthavarūthinīva saṃchannā | rakṣasahasropacitā lakṣmīriva gaganadeśasya || 252 ||
ध्वजिनीव डानवानां रिष्टकसमधिष्ठिता त्रियामेव । उद्द्योतरोहिणीका रम्येयमुत्पत्यका भाति ॥ २५३ ॥
dhvajinīva ḍānavānāṃ riṣṭakasamadhiṣṭhitā triyāmeva | uddyotarohiṇīkā ramyeyamutpatyakā bhāti || 253 ||
इति दर्शयति वयस्ये सुन्दरसेने च पश्यति प्रीत्या । स्वप्रस्तावोपगता गीतिरियं केन चिद्गीता ॥ २५४ ॥
iti darśayati vayasye sundarasene ca paśyati prītyā | svaprastāvopagatā gītiriyaṃ kena cidgītā || 254 ||
अतिशयितनाकपृष्ठं पृष्ठं ये नार्बुदस्य पश्यन्ति । बहुविषयपरिभ्रमणं मन्ये क्लेशाय केवलं तेषाम् ॥ २५५ ॥
atiśayitanākapṛṣṭhaṃ pṛṣṭhaṃ ye nārbudasya paśyanti | bahuviṣayaparibhramaṇaṃ manye kleśāya kevalaṃ teṣām || 255 ||
आकर्ण्य च स बभाषे महात्मनानेन युक्तमुपगीतम् । शिखरिशिरः पश्यामो वयस्य रम्यं समारुह्य ॥ २५६ ॥
ākarṇya ca sa babhāṣe mahātmanānena yuktamupagītam | śikhariśiraḥ paśyāmo vayasya ramyaṃ samāruhya || 256 ||
अथ गिरिवरमारूढो विलोकयन्विविधविबुधभवनानि । वापीरुद्यानभुवः सरांसि सरितश्चचार विस्मेरः ॥ २५७ ॥
atha girivaramārūḍho vilokayanvividhavibudhabhavanāni | vāpīrudyānabhuvaḥ sarāṃsi saritaścacāra vismeraḥ || 257 ||
अचिराभामिव विघनां ज्योत्स्नामिव कुमुदबन्धुना विकलाम् । रतिमिव मन्मथरहितां श्रियमिव हरिवक्षसः पतिताम् ॥ २५८ ॥
acirābhāmiva vighanāṃ jyotsnāmiva kumudabandhunā vikalām | ratimiva manmatharahitāṃ śriyamiva harivakṣasaḥ patitām || 258 ||
हस्तोच्चयं विधातुः सारं सकलस्य जन्तुजातस्य । दृष्टान्तं रम्याणामस्त्रं संकल्पजन्मनो जैत्रम् ॥ २५९ ॥
hastoccayaṃ vidhātuḥ sāraṃ sakalasya jantujātasya | dṛṣṭāntaṃ ramyāṇāmastraṃ saṃkalpajanmano jaitram || 259 ||
विकसितकुसुमसमृद्धिं शृङ्गाररसापगैककलहंसीम् । लीलापल्लववल्लीं व्रतिनामवधानवर्मणां भल्लीम् ॥ २६० ॥
vikasitakusumasamṛddhiṃ śṛṅgārarasāpagaikakalahaṃsīm | līlāpallavavallīṃ vratināmavadhānavarmaṇāṃ bhallīm || 260 ||
विचरन्नुपवनमण्डपपुष्पप्रकराभिरामभूपृष्ठे । रममाणां सह सख्या ललनामालोकयामास ॥ २६१ ॥
vicarannupavanamaṇḍapapuṣpaprakarābhirāmabhūpṛṣṭhe | ramamāṇāṃ saha sakhyā lalanāmālokayāmāsa || 261 ||
अवलोकयतस्तस्य स्मरमार्गणवेध्यतामुपेतस्य । इदमासीन्मनसि चिरं विस्मयभाराभिभूयमानस्य ॥ २६२ ॥
avalokayatastasya smaramārgaṇavedhyatāmupetasya | idamāsīnmanasi ciraṃ vismayabhārābhibhūyamānasya || 262 ||
क्वेदं खलु विश्वसृजः कौशलमत्यद्भुतं समुपजातम् । येन विरुद्धानामपि घटितैकत्र स्थितिस्तथा हीयम् ॥ २६३ ॥
kvedaṃ khalu viśvasṛjaḥ kauśalamatyadbhutaṃ samupajātam | yena viruddhānāmapi ghaṭitaikatra sthitistathā hīyam || 263 ||
ललितवपुर्निर्दोषा स्फुरदुज्ज्वलतारकाभिरामा च । निर्वाच्यवदनकमला जितवीणाक्वणितवाणी च ॥ २६४ ॥
lalitavapurnirdoṣā sphuradujjvalatārakābhirāmā ca | nirvācyavadanakamalā jitavīṇākvaṇitavāṇī ca || 264 ||
संविहितविग्रहस्थितिरतिशोभनघटितसन्धिबन्धा च । उन्नतपयोधराढ्या शरदिन्दुकरावदाता च ॥ २६५ ॥
saṃvihitavigrahasthitiratiśobhanaghaṭitasandhibandhā ca | unnatapayodharāḍhyā śaradindukarāvadātā ca || 265 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place · AI-generated with ChatGPT (Generated for this project).