सूत उवाच । अथ प्राथमिकस्येह यः कालस्तदहः स्मृतम् । सर्गस्य तादृशी रात्रिः प्राकृतस्य समासनः ॥ १ ॥
sūta uvāca | atha prāthamikasyeha yaḥ kālastadahaḥ smṛtam | sargasya tādṛśī rātriḥ prākṛtasya samāsanaḥ || 1 ||
पूर्वभागः · अध्यायः ४
A chapter of the Linga Purana.
63 versesSanskrit with transliteration
सूत उवाच । अथ प्राथमिकस्येह यः कालस्तदहः स्मृतम् । सर्गस्य तादृशी रात्रिः प्राकृतस्य समासनः ॥ १ ॥
sūta uvāca | atha prāthamikasyeha yaḥ kālastadahaḥ smṛtam | sargasya tādṛśī rātriḥ prākṛtasya samāsanaḥ || 1 ||
दिवा सृष्टिं विकुरुते रजन्यां प्रलयं विभुः । औपचारिकमस्यैतदहोरात्रं न विद्यते ॥ २ ॥
divā sṛṣṭiṃ vikurute rajanyāṃ pralayaṃ vibhuḥ | aupacārikamasyaitadahorātraṃ na vidyate || 2 ||
दिवा विकृतयः सर्वे विकारा विश्वदेवताः । प्रजानां पतयः सर्वे तिष्ठंत्यन्ये महर्षयः ॥ ३ ॥
divā vikṛtayaḥ sarve vikārā viśvadevatāḥ | prajānāṃ patayaḥ sarve tiṣṭhaṃtyanye maharṣayaḥ || 3 ||
रात्रौ सर्वे प्रलीयंते निशांते संभवंति च । अहस्तु तस्य वैकल्पो रात्रिस्तादृग्विधा स्मृता ॥ ४ ॥
rātrau sarve pralīyaṃte niśāṃte saṃbhavaṃti ca | ahastu tasya vaikalpo rātristādṛgvidhā smṛtā || 4 ||
चतुर्युगसहस्रांते मनवस्तु चतुर्दश । चत्वारि तु सहस्राणि वत्सराणां कृतं द्विजाः ॥ ५ ॥
caturyugasahasrāṃte manavastu caturdaśa | catvāri tu sahasrāṇi vatsarāṇāṃ kṛtaṃ dvijāḥ || 5 ||
तावच्छती च वै संध्या संध्यांशश्च कृतस्य तु । त्रिशर्ता द्विशती संध्या तथा चैकशती क्रमात् ॥ ६ ॥
tāvacchatī ca vai saṃdhyā saṃdhyāṃśaśca kṛtasya tu | triśartā dviśatī saṃdhyā tathā caikaśatī kramāt || 6 ||
अंशकः षट्शतं तस्मात्कृतसंध्यांशकं विना । त्रिद्व्येकसाहस्रमितौ विना संध्यांशके न तु ॥ ७ ॥
aṃśakaḥ ṣaṭśataṃ tasmātkṛtasaṃdhyāṃśakaṃ vinā | tridvyekasāhasramitau vinā saṃdhyāṃśake na tu || 7 ||
त्रेताद्वापरतिष्याणां कृतस्य कथयामि वः । निमेषपंचदशका काष्ठा स्वस्थास्य सुव्रताः ॥ ८ ॥
tretādvāparatiṣyāṇāṃ kṛtasya kathayāmi vaḥ | nimeṣapaṃcadaśakā kāṣṭhā svasthāsya suvratāḥ || 8 ||
मर्त्यस्य चाक्ष्णोस्तस्याश्च ततस्त्रिंशतिका कला । कलात्रिंशतिको विप्रा मुहूर्त इति कल्पितः ॥ ९ ॥
martyasya cākṣṇostasyāśca tatastriṃśatikā kalā | kalātriṃśatiko viprā muhūrta iti kalpitaḥ || 9 ||
मुहूर्तपंचदशिका रजनी तादृशं त्वहः । पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः ॥ १० ॥
muhūrtapaṃcadaśikā rajanī tādṛśaṃ tvahaḥ | pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ || 10 ||
कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी । त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासस्तु स स्मृतः ॥ ११ ॥
kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī | triṃśadye mānuṣā māsāḥ pitryo māsastu sa smṛtaḥ || 11 ||
शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाप्यधिकानि वै । पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते ॥ १२ ॥
śatāni trīṇi māsānāṃ ṣaṣṭyā cāpyadhikāni vai | pitryaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa vibhāvyate || 12 ||
मानुषेणैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् । पितॄणां त्रीणि वर्षाणि संख्यातानीह तानि वै ॥ १३ ॥
mānuṣeṇaiva mānena varṣāṇāṃ yacchataṃ bhavet | pitṝṇāṃ trīṇi varṣāṇi saṃkhyātānīha tāni vai || 13 ||
दश वै द्व्यधिका मासाः पितृसंख्येह संस्मृता । लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः ॥ १४ ॥
daśa vai dvyadhikā māsāḥ pitṛsaṃkhyeha saṃsmṛtā | laukikenaiva mānena abdo yo mānuṣaḥ smṛtaḥ || 14 ||
एतद्दिव्यमहोरात्रमिति लौंगेऽत्र पठ्यते । दिव्ये रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः ॥ १५ ॥
etaddivyamahorātramiti lauṃge'tra paṭhyate | divye rātryahanī varṣaṃ pravibhāgastayoḥ punaḥ || 15 ||
अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् । एते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्याते विशेषतः ॥ १६ ॥
ahastatrodagayanaṃ rātriḥ syāddakṣiṇāyanam | ete rātryahanī divye prasaṃkhyāte viśeṣataḥ || 16 ||
त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिव्यो मासस्तु स स्मृतः । मानुषं तु शतं विप्रा दिव्यमासास्त्रयस्तु ते ॥ १७ ॥
triṃśadyāni tu varṣāṇi divyo māsastu sa smṛtaḥ | mānuṣaṃ tu śataṃ viprā divyamāsāstrayastu te || 17 ||
दश चैव तथाहानि दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः । त्रीणि वर्षशतन्येन षष्टिवर्षाणि यानि तु ॥ १८ ॥
daśa caiva tathāhāni divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ | trīṇi varṣaśatanyena ṣaṣṭivarṣāṇi yāni tu || 18 ||
दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्तितः । त्रिणि वर्षसहस्राणि मानुषाणि प्रमाणतः ॥ १९ ॥
divyaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa prakīrtitaḥ | triṇi varṣasahasrāṇi mānuṣāṇi pramāṇataḥ || 19 ||
त्रिंशदन्यानि वर्षाणि मतः सप्तर्षिवत्सरः । नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु ॥ २० ॥
triṃśadanyāni varṣāṇi mataḥ saptarṣivatsaraḥ | nava yāni sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu || 20 ||
अन्यानि नवतीश्चैव ध्रौवः संवत्सरस्तु सः । षट्त्रिशत्तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु ॥ २१ ॥
anyāni navatīścaiva dhrauvaḥ saṃvatsarastu saḥ | ṣaṭtriśattu sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu || 21 ||
वर्षाणां तच्छतं ज्ञेयं दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः । त्रीण्येव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषाणि तु ॥ २२ ॥
varṣāṇāṃ tacchataṃ jñeyaṃ divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ | trīṇyeva niyutānyāhurvarṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu || 22 ||
षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्यया । दिव्यं वर्षसहस्रं तु प्राहुः संख्याविदो जनाः ॥ २३ ॥
ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi saṃkhyātāni tu saṃkhyayā | divyaṃ varṣasahasraṃ tu prāhuḥ saṃkhyāvido janāḥ || 23 ||
दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्याप्रकल्पनम् । पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते ॥ २४ ॥
divyenaiva pramāṇena yugasaṃkhyāprakalpanam | pūrvaṃ kṛtayugaṃ nāma tatastretā vidhīyate || 24 ||
द्वारपश्च कलिश्चैव युगान्येतानि सुव्रताः । अथ संवत्सरा दृष्टा मानुषेण प्रमाणतः ॥ २५ ॥
dvārapaśca kaliścaiva yugānyetāni suvratāḥ | atha saṃvatsarā dṛṣṭā mānuṣeṇa pramāṇataḥ || 25 ||
कृतस्याद्यस्य विप्रेंद्रा दिव्यमानेन कीर्तितम् । सहस्राणां शतान्यासंश्चतुर्दश च संख्यया ॥ २६ ॥
kṛtasyādyasya vipreṃdrā divyamānena kīrtitam | sahasrāṇāṃ śatānyāsaṃścaturdaśa ca saṃkhyayā || 26 ||
चत्वारिंशत्सहस्राणि तथान्यानि कृतं युगम् । तथा दशसहस्राणां वर्षाणां शतसंख्यया ॥ २७ ॥
catvāriṃśatsahasrāṇi tathānyāni kṛtaṃ yugam | tathā daśasahasrāṇāṃ varṣāṇāṃ śatasaṃkhyayā || 27 ||
अशीतिश्च सहस्राणि कालस्रेतायुगस्य च । सप्तैव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषाणि तु ॥ २८ ॥
aśītiśca sahasrāṇi kālasretāyugasya ca | saptaiva niyutānyāhurvarṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu || 28 ||
विंशतिश्च सहस्राणि कालस्तु द्वापरस्य च । तथा शतसहस्राणि वर्षाणां त्रीणि संख्यया ॥ २९ ॥
viṃśatiśca sahasrāṇi kālastu dvāparasya ca | tathā śatasahasrāṇi varṣāṇāṃ trīṇi saṃkhyayā || 29 ||
षष्ठिश्चैव सहस्राणि कालः कलियुगस्य तु । एवं चतुर्युगः काल ऋते संध्यांशकात्स्मृतः ॥ ३० ॥
ṣaṣṭhiścaiva sahasrāṇi kālaḥ kaliyugasya tu | evaṃ caturyugaḥ kāla ṛte saṃdhyāṃśakātsmṛtaḥ || 30 ||
नियुतान्येव षट्त्रिंशन्निरंशानि तु तानि वै । चत्वारिंशत्तथा त्रीणी नियुतानीह संख्यया ॥ ३१ ॥
niyutānyeva ṣaṭtriṃśanniraṃśāni tu tāni vai | catvāriṃśattathā trīṇī niyutānīha saṃkhyayā || 31 ||
विंशतिश्च सहस्राणि संध्यांशश्च चतुर्युगः । एवं चतुर्युगाख्यानां साधिका ह्येकसप्ततिः ॥ ३२ ॥
viṃśatiśca sahasrāṇi saṃdhyāṃśaśca caturyugaḥ | evaṃ caturyugākhyānāṃ sādhikā hyekasaptatiḥ || 32 ||
कृतत्रेतादियुक्तानां मनोरंतरमुच्यते । मन्वन्तरस्य संख्या च वर्षाग्रेण प्रकीर्तिता ॥ ३३ ॥
kṛtatretādiyuktānāṃ manoraṃtaramucyate | manvantarasya saṃkhyā ca varṣāgreṇa prakīrtitā || 33 ||
त्रिंशत्कोट्यस्तु वर्षाणां मानुषेण द्विजोत्तमाः । सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु ॥ ३४ ॥
triṃśatkoṭyastu varṣāṇāṃ mānuṣeṇa dvijottamāḥ | saptaṣaṣṭistathānyāni niyutānyadhikāni tu || 34 ||
विंशतिश्च सहस्राणि कालोयमधिकं विना । मन्वंतरस्य संख्यैषा लैंगेस्मिन्कीर्तिता द्विजाः ॥ ३५ ॥
viṃśatiśca sahasrāṇi kāloyamadhikaṃ vinā | manvaṃtarasya saṃkhyaiṣā laiṃgesminkīrtitā dvijāḥ || 35 ||
चतुर्युगस्य च तथा वर्षसंख्याप्रकीर्तिता । चतुर्युगसहस्रं वै कल्पश्चैको द्विजोत्तमाः ॥ ३६ ॥
caturyugasya ca tathā varṣasaṃkhyāprakīrtitā | caturyugasahasraṃ vai kalpaścaiko dvijottamāḥ || 36 ||
निशांते सृजते लोकान् नश्यंते निशि जंतवः । तत्र वैमानिकानां तु अष्टाविंशतिकोटयः ॥ ३७ ॥
niśāṃte sṛjate lokān naśyaṃte niśi jaṃtavaḥ | tatra vaimānikānāṃ tu aṣṭāviṃśatikoṭayaḥ || 37 ||
मन्वंतरेषु वै संख्या सांतरेषु यथातथा । त्रीणि कोटिशतान्यासन् कोट्यो द्विनवतिस्तथा ॥ ३८ ॥
manvaṃtareṣu vai saṃkhyā sāṃtareṣu yathātathā | trīṇi koṭiśatānyāsan koṭyo dvinavatistathā || 38 ||
कल्पेतीऽते तु वै विप्राः सहस्राणां तु सप्ततिः । पुनस्तथाष्टसाहस्रं सर्वत्रैव समासतः ॥ ३९ ॥
kalpetī'te tu vai viprāḥ sahasrāṇāṃ tu saptatiḥ | punastathāṣṭasāhasraṃ sarvatraiva samāsataḥ || 39 ||
कल्पावसानिकांस्त्यक्त्वा प्रलये समुपस्थिते । महर्लोकात् प्रयांत्येते जनलोकं जनास्ततः ॥ ४० ॥
kalpāvasānikāṃstyaktvā pralaye samupasthite | maharlokāt prayāṃtyete janalokaṃ janāstataḥ || 40 ||
कोटीनां द्वे सहस्रे तु अष्टौ कोटिशतानि तु । द्विषष्टिश्च तथा कोट्यो नियुतानि च सप्ततिः ॥ ४१ ॥
koṭīnāṃ dve sahasre tu aṣṭau koṭiśatāni tu | dviṣaṣṭiśca tathā koṭyo niyutāni ca saptatiḥ || 41 ||
कल्पार्धसंख्या दिव्या वै कल्पमेवं तु कल्पयेत् । कल्पानां वै सहस्रं तु वर्षमेकमजस्य तु ॥ ४२ ॥
kalpārdhasaṃkhyā divyā vai kalpamevaṃ tu kalpayet | kalpānāṃ vai sahasraṃ tu varṣamekamajasya tu || 42 ||
वर्षाणामष्टसाहस्रं ब्राह्मं वै ब्रह्मणो युगम् । सवनं युगसाहस्रं सर्व देवोद्भवस्य तु ॥ ४३ ॥
varṣāṇāmaṣṭasāhasraṃ brāhmaṃ vai brahmaṇo yugam | savanaṃ yugasāhasraṃ sarva devodbhavasya tu || 43 ||
सवनानां सहस्रं तु त्रिविधं त्रिगुणं तथा । ब्रह्मणस्तु तथा प्रोक्तः कालः कालात्मनः प्रभो ॥ ४४ ॥
savanānāṃ sahasraṃ tu trividhaṃ triguṇaṃ tathā | brahmaṇastu tathā proktaḥ kālaḥ kālātmanaḥ prabho || 44 ||
भवोद्भवस्तपश्चैव भव्यो रंभः क्रतुः पुनः । ऋतुर्वह्निर्हव्यवाहः सावित्रः शुद्ध एव च ॥ ४५ ॥
bhavodbhavastapaścaiva bhavyo raṃbhaḥ kratuḥ punaḥ | ṛturvahnirhavyavāhaḥ sāvitraḥ śuddha eva ca || 45 ||
उशिकः कुशिकश्चैव गांधारो मुनि सत्तमाः । ऋषभश्च तथा षड्जो मज्जालीयश्च मध्यमः ॥ ४६ ॥
uśikaḥ kuśikaścaiva gāṃdhāro muni sattamāḥ | ṛṣabhaśca tathā ṣaḍjo majjālīyaśca madhyamaḥ || 46 ||
वैराजोवै निषादश्च मुख्यो वै मेघवाहनः । पंचमाश्चित्रकश्चैव आकूतिर्ज्ञान एव च ॥ ४७ ॥
vairājovai niṣādaśca mukhyo vai meghavāhanaḥ | paṃcamāścitrakaścaiva ākūtirjñāna eva ca || 47 ||
मनः सुदर्शो बृंहश्च तथा वै श्वेतलोहितः । रक्तश्च पीतवासाश्च असितः सर्वरूपकः ॥ ४८ ॥
manaḥ sudarśo bṛṃhaśca tathā vai śvetalohitaḥ | raktaśca pītavāsāśca asitaḥ sarvarūpakaḥ || 48 ||
एवं कल्पास्तु संख्याता ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कोटिकोटिसहस्राणि कल्पानां मुनिसत्तमाः ॥ ४९ ॥
evaṃ kalpāstu saṃkhyātā brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ | koṭikoṭisahasrāṇi kalpānāṃ munisattamāḥ || 49 ||
गतानि तावच्छेषाणि अहर्निश्यानि वै पुनः । परांते वै विकाराणि विकारं यांति विश्वतः ॥ ५० ॥
gatāni tāvaccheṣāṇi aharniśyāni vai punaḥ | parāṃte vai vikārāṇi vikāraṃ yāṃti viśvataḥ || 50 ||
विकारस्य शिवस्याज्ञावशेनैव तु संहृतिः । संहृते तु विकारे च प्रधाने चात्मनि स्थिते ॥ ५१ ॥
vikārasya śivasyājñāvaśenaiva tu saṃhṛtiḥ | saṃhṛte tu vikāre ca pradhāne cātmani sthite || 51 ||
साधर्म्येणावतिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ । गुणानां चैव वैषम्ये विप्राः सृष्टिरिति स्मृता ॥ ५२ ॥
sādharmyeṇāvatiṣṭhete pradhānapuruṣāvubhau | guṇānāṃ caiva vaiṣamye viprāḥ sṛṣṭiriti smṛtā || 52 ||
साम्ये लयो गुणानां तु तयोर्हेतुर्महेश्वरः । लीलया देवदेवेन सर्गास्त्वीदृग्विधाः कृताः ॥ ५३ ॥
sāmye layo guṇānāṃ tu tayorheturmaheśvaraḥ | līlayā devadevena sargāstvīdṛgvidhāḥ kṛtāḥ || 53 ||
असंख्याताश्च संक्षेपात् प्रधानादन्वधिष्ठितात् । असंख्याताश्च कल्पाख्या ह्यसंख्यताः पितामहाः ॥ ५४ ॥
asaṃkhyātāśca saṃkṣepāt pradhānādanvadhiṣṭhitāt | asaṃkhyātāśca kalpākhyā hyasaṃkhyatāḥ pitāmahāḥ || 54 ||
हरयश्चाप्यसंख्यातास्त्वेक एव महेश्वरः । प्रधानादिप्रवृत्तानि लीलया प्राकृतानि तु ॥ ५५ ॥
harayaścāpyasaṃkhyātāstveka eva maheśvaraḥ | pradhānādipravṛttāni līlayā prākṛtāni tu || 55 ||
गुणात्मिका च तद्वृत्तिस्तस्य देवस्य वै त्रिधा । अप्राकृतस्य तस्यादिर्मध्यांतं नास्ति चात्मनः ॥ ५६ ॥
guṇātmikā ca tadvṛttistasya devasya vai tridhā | aprākṛtasya tasyādirmadhyāṃtaṃ nāsti cātmanaḥ || 56 ||
पितामहस्याथ परः परार्धद्वयसंमितः । दिवा सृष्टं तु यत्सर्वं निशि नश्यति चास्य तत् ॥ ५७ ॥
pitāmahasyātha paraḥ parārdhadvayasaṃmitaḥ | divā sṛṣṭaṃ tu yatsarvaṃ niśi naśyati cāsya tat || 57 ||
भूर्भुवःस्वर्महस्तत्र नश्यते चोर्ध्वतो न च । रात्रौ चैकार्णवे ब्रह्म नष्टे स्थावरजंगमे ॥ ५८ ॥
bhūrbhuvaḥsvarmahastatra naśyate cordhvato na ca | rātrau caikārṇave brahma naṣṭe sthāvarajaṃgame || 58 ||
सुष्वापांभासि यस्तस्मान्नारायण इति स्मृतः । शर्वर्यंते प्रबुद्धो वै दृष्ट्वा शून्यं चराचरम् ॥ ५९ ॥
suṣvāpāṃbhāsi yastasmānnārāyaṇa iti smṛtaḥ | śarvaryaṃte prabuddho vai dṛṣṭvā śūnyaṃ carācaram || 59 ||
स्रष्टुं तदा मतिं चक्रे ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । उदकैराप्लुतां क्ष्मां तां समादाय सनातनः ॥ ६० ॥
sraṣṭuṃ tadā matiṃ cakre brahmā brahmavidāṃ varaḥ | udakairāplutāṃ kṣmāṃ tāṃ samādāya sanātanaḥ || 60 ||
पूर्ववत्स्थापयामास वाराहं रूपमास्थितः । नदीनदसमुद्रांश्च पूर्ववच्चाकरोत्प्रभुः ॥ ६१ ॥
pūrvavatsthāpayāmāsa vārāhaṃ rūpamāsthitaḥ | nadīnadasamudrāṃśca pūrvavaccākarotprabhuḥ || 61 ||
कृत्वा धरां प्रयत्नेन निम्नोन्नतिविवर्जिताम् । धरायां सोचिनोत्सर्वान् गिरीन् दग्धान् पुराग्निना ॥ ६२ ॥
kṛtvā dharāṃ prayatnena nimnonnativivarjitām | dharāyāṃ socinotsarvān girīn dagdhān purāgninā || 62 ||
भूराद्यांश्चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत् । स्रष्टुं च भगवांश्चक्रे तदा स्रष्टा पुनर्मतिम् ॥ ६३ ॥
bhūrādyāṃścaturo lokān kalpayāmāsa pūrvavat | sraṣṭuṃ ca bhagavāṃścakre tadā sraṣṭā punarmatim || 63 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).