शक्र उवाच । तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम् । साधयंति नरास्तत्र तमसा व्याकुलेन्द्रियाः ॥ १ ॥
śakra uvāca | tiṣye māyāmasūyāṃ ca vadhaṃ caiva tapasvinām | sādhayaṃti narāstatra tamasā vyākulendriyāḥ || 1 ||
पूर्वभागः · अध्यायः ४०
A chapter of the Linga Purana.
100 versesSanskrit with transliteration
शक्र उवाच । तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम् । साधयंति नरास्तत्र तमसा व्याकुलेन्द्रियाः ॥ १ ॥
śakra uvāca | tiṣye māyāmasūyāṃ ca vadhaṃ caiva tapasvinām | sādhayaṃti narāstatra tamasā vyākulendriyāḥ || 1 ||
कलौ प्रमादको रोगः सततं क्षुद्भयानि च । अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः ॥ २ ॥
kalau pramādako rogaḥ satataṃ kṣudbhayāni ca | anāvṛṣṭibhayaṃ ghoraṃ deśānāṃ ca viparyayaḥ || 2 ||
न प्रामाण्यं श्रुतेरस्ति नृणां चाधर्मसेवनम् । अधार्मिकास्त्वनाचारा महाकोपाल्पचेतसः ॥ ३ ॥
na prāmāṇyaṃ śruterasti nṛṇāṃ cādharmasevanam | adhārmikāstvanācārā mahākopālpacetasaḥ || 3 ||
अनृतं ब्रुवते लुब्धास्तिष्ये जाताश्च दुष्प्रजाः । दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः ॥ ४ ॥
anṛtaṃ bruvate lubdhāstiṣye jātāśca duṣprajāḥ | duriṣṭairduradhītaiśca durācārairdurāgamaiḥ || 4 ||
विप्राणां कर्म दोषेण प्रजानां जायते भयम् । नाधीयन्ते तदा वेदान्न यजंति द्विजातयः ॥ ५ ॥
viprāṇāṃ karma doṣeṇa prajānāṃ jāyate bhayam | nādhīyante tadā vedānna yajaṃti dvijātayaḥ || 5 ||
उत्सीदंति नराश्चैव क्षत्रियाश्च विशः क्रमात् । शूद्राणां मंत्रयोगेन संबंधो ब्राह्मणैः सह ॥ ६ ॥
utsīdaṃti narāścaiva kṣatriyāśca viśaḥ kramāt | śūdrāṇāṃ maṃtrayogena saṃbaṃdho brāhmaṇaiḥ saha || 6 ||
भवतीह कलौ तस्मिञ्शयनासनभोजनैः । राजानः शूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान् बाधयंति ते ॥ ७ ॥
bhavatīha kalau tasmiñśayanāsanabhojanaiḥ | rājānaḥ śūdrabhūyiṣṭhā brāhmaṇān bādhayaṃti te || 7 ||
भ्रूणहत्या वीरहत्या प्रजायंते प्रजासु वै । शूद्राश्च ब्राह्मणाचाराः शूद्राचाराश्च ब्राह्मणाः ॥ ८ ॥
bhrūṇahatyā vīrahatyā prajāyaṃte prajāsu vai | śūdrāśca brāhmaṇācārāḥ śūdrācārāśca brāhmaṇāḥ || 8 ||
राजवृत्तिस्थिताश्चौराश्चौराचाराश्च पार्थिवाः । एकपत्न्यो न शिष्यंति वर्धिष्यंत्यभिसारिकाः ॥ ९ ॥
rājavṛttisthitāścaurāścaurācārāśca pārthivāḥ | ekapatnyo na śiṣyaṃti vardhiṣyaṃtyabhisārikāḥ || 9 ||
वर्णाश्रमप्रतिष्ठानो जायते नृषु सर्वतः । तदा स्वल्पफला भूमिः क्वचिच्चापि महाफला ॥ १० ॥
varṇāśramapratiṣṭhāno jāyate nṛṣu sarvataḥ | tadā svalpaphalā bhūmiḥ kvaciccāpi mahāphalā || 10 ||
अरक्षितारो हर्तारः पार्थिवाश्च शिलशन । शूद्रा वै ज्ञानिनः सर्वे ब्राह्मणैरभिवंदिताः ॥ ११ ॥
arakṣitāro hartāraḥ pārthivāśca śilaśana | śūdrā vai jñāninaḥ sarve brāhmaṇairabhivaṃditāḥ || 11 ||
अक्षत्रियाश्च राजानो विप्राः शुद्रोपजीविनः । आसनस्था द्विजान्दृष्ट्वा न चलंत्यल्पबुद्धयः ॥ १२ ॥
akṣatriyāśca rājāno viprāḥ śudropajīvinaḥ | āsanasthā dvijāndṛṣṭvā na calaṃtyalpabuddhayaḥ || 12 ||
ताडयंति द्विजेन्द्रांस्च शूद्रा वै स्वल्पबुद्धयः । आस्ये निधाय वै हस्तं कर्णं शूद्रस्य वै द्विजाः ॥ १३ ॥
tāḍayaṃti dvijendrāṃsca śūdrā vai svalpabuddhayaḥ | āsye nidhāya vai hastaṃ karṇaṃ śūdrasya vai dvijāḥ || 13 ||
नीचस्येव तदा वाक्यं वदंति विनयेन तम् । उच्चासनस्थान् शूद्रांश्च द्विजमध्ये द्विजर्षभ ॥ १४ ॥
nīcasyeva tadā vākyaṃ vadaṃti vinayena tam | uccāsanasthān śūdrāṃśca dvijamadhye dvijarṣabha || 14 ||
ज्ञात्वा न हिंसते राजा कलौ कालवशेन तु । पुष्पैश्च वासितैश्चैव तथान्यैर्मगलैः शुभैः ॥ १५ ॥
jñātvā na hiṃsate rājā kalau kālavaśena tu | puṣpaiśca vāsitaiścaiva tathānyairmagalaiḥ śubhaiḥ || 15 ||
शूद्रानभ्यर्चयंत्यल्प श्रुतभाग्यबलान्विताः । न प्रेक्षंते गर्विताश्च शूद्रा द्विजवरान् द्विज ॥ १६ ॥
śūdrānabhyarcayaṃtyalpa śrutabhāgyabalānvitāḥ | na prekṣaṃte garvitāśca śūdrā dvijavarān dvija || 16 ||
सेवावसरमालेक्य द्वारे तिष्ठंति वै द्विजाः । वाहनस्थान् समावृत्य शुद्राञ्शूद्रोपजीविनः ॥ १७ ॥
sevāvasaramālekya dvāre tiṣṭhaṃti vai dvijāḥ | vāhanasthān samāvṛtya śudrāñśūdropajīvinaḥ || 17 ||
सेवंते ब्राह्मणास्तत्र स्तुवंति स्तुतिभिः कलौ । तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः ॥ १८ ॥
sevaṃte brāhmaṇāstatra stuvaṃti stutibhiḥ kalau | tapoyajñaphalānāṃ ca vikretāro dvijottamāḥ || 18 ||
यतयश्च भविष्यंति बहवोस्मिन्कलौ युगे । पुरुषाल्पं बहुस्त्रीकं युगांते समुपस्थिते ॥ १९ ॥
yatayaśca bhaviṣyaṃti bahavosminkalau yuge | puruṣālpaṃ bahustrīkaṃ yugāṃte samupasthite || 19 ||
निन्दन्ति वेदविद्यां च द्विजाः कर्माणि वै कलौ । कलौ देवो महादेवः शंकरो नीललोहितः ॥ २० ॥
nindanti vedavidyāṃ ca dvijāḥ karmāṇi vai kalau | kalau devo mahādevaḥ śaṃkaro nīlalohitaḥ || 20 ||
प्रकाशते प्रतिष्ठार्थं धर्मस्य विकृताकृतिः । ये तं विप्रा निषेवंते येन केनापि शंकरम् ॥ २१ ॥
prakāśate pratiṣṭhārthaṃ dharmasya vikṛtākṛtiḥ | ye taṃ viprā niṣevaṃte yena kenāpi śaṃkaram || 21 ||
कलिदोषान् विनिर्जित्य प्रयांति परमं पदम् । श्वापदप्रबलत्वं च गवां चैव परिक्षयः ॥ २२ ॥
kalidoṣān vinirjitya prayāṃti paramaṃ padam | śvāpadaprabalatvaṃ ca gavāṃ caiva parikṣayaḥ || 22 ||
साधूनां विनिवृत्तिश्च वेद्या तस्मिन्युगक्षये । तदा सूक्ष्मो महोदर्को दुर्लभो दानमूलवान् ॥ २३ ॥
sādhūnāṃ vinivṛttiśca vedyā tasminyugakṣaye | tadā sūkṣmo mahodarko durlabho dānamūlavān || 23 ||
चातुराश्रमशौथिल्ये धर्मः प्रतिचलिष्यति । अरक्षितारो हर्तारो बलिभागस्य पार्थिवाः ॥ २४ ॥
cāturāśramaśauthilye dharmaḥ praticaliṣyati | arakṣitāro hartāro balibhāgasya pārthivāḥ || 24 ||
युगान्तेषु भविष्यंति स्वरक्षणपरायणाः । अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः ॥ २५ ॥
yugānteṣu bhaviṣyaṃti svarakṣaṇaparāyaṇāḥ | aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāścatuṣpathāḥ || 25 ||
प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यंति कलौ युगे । चित्रवर्षी तदा देवो यदा प्राहुर्युगक्षयम् ॥ २६ ॥
pramadāḥ keśaśūlinyo bhaviṣyaṃti kalau yuge | citravarṣī tadā devo yadā prāhuryugakṣayam || 26 ||
सर्वे वणिग्जनाश्चापि भविष्यंत्यधमे युगे । कुशीलचर्याः पाषण्डैर्वृथारूपैः समावृताः ॥ २७ ॥
sarve vaṇigjanāścāpi bhaviṣyaṃtyadhame yuge | kuśīlacaryāḥ pāṣaṇḍairvṛthārūpaiḥ samāvṛtāḥ || 27 ||
बहुयाजनको लोको भविष्यति परस्परम् । नाव्याहृतक्रूरवाक्यो नार्जवी नानसूयकः ॥ २८ ॥
bahuyājanako loko bhaviṣyati parasparam | nāvyāhṛtakrūravākyo nārjavī nānasūyakaḥ || 28 ||
न कृते प्रतिकर्ता च युगक्षीणे भविष्यति । निंदकाश्चैव पतिता युगांतस्य च लक्षमण् ॥ २९ ॥
na kṛte pratikartā ca yugakṣīṇe bhaviṣyati | niṃdakāścaiva patitā yugāṃtasya ca lakṣamaṇ || 29 ||
नृपशून्या वसुमती न च धान्यधनावृता । मंडलानि भविष्यंति देशेषु नगरेषु च ॥ ३० ॥
nṛpaśūnyā vasumatī na ca dhānyadhanāvṛtā | maṃḍalāni bhaviṣyaṃti deśeṣu nagareṣu ca || 30 ||
अल्पोदका चाल्पफला भविष्यति वसुंधरा । गोप्तारश्चाप्यगोप्तारः संभविष्यंत्यशासनाः ॥ ३१ ॥
alpodakā cālpaphalā bhaviṣyati vasuṃdharā | goptāraścāpyagoptāraḥ saṃbhaviṣyaṃtyaśāsanāḥ || 31 ||
हर्तारः परवित्तानां परदारप्रधर्षकाः । कामात्मानो दुरात्मानो ह्यधमाः साहसप्रियाः ॥ ३२ ॥
hartāraḥ paravittānāṃ paradārapradharṣakāḥ | kāmātmāno durātmāno hyadhamāḥ sāhasapriyāḥ || 32 ||
प्रनष्टचेष्टनाः पुंसो मुक्तकेशाश्च शूलिनः । जनाः षोडशवर्षाश्च प्रजायंते युगक्षये ॥ ३३ ॥
pranaṣṭaceṣṭanāḥ puṃso muktakeśāśca śūlinaḥ | janāḥ ṣoḍaśavarṣāśca prajāyaṃte yugakṣaye || 33 ||
शुक्लदंताजिनाक्षाश्च मुंडाः काषायवाससः । शूद्रा धर्मं चरिष्यांति युगांते समुपस्तिते ॥ ३४ ॥
śukladaṃtājinākṣāśca muṃḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ | śūdrā dharmaṃ cariṣyāṃti yugāṃte samupastite || 34 ||
सस्यचौरा भविष्यंति दृढचैलाभि लाषिणः । चौराश्चोरस्वहर्तारो हर्तुर्हर्ता तथापरः ॥ ३५ ॥
sasyacaurā bhaviṣyaṃti dṛḍhacailābhi lāṣiṇaḥ | caurāścorasvahartāro harturhartā tathāparaḥ || 35 ||
योग्यकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते । कटिमूषकसर्पाश्च धर्षयिष्यंति मानवान् ॥ ३६ ॥
yogyakarmaṇyuparate loke niṣkriyatāṃ gate | kaṭimūṣakasarpāśca dharṣayiṣyaṃti mānavān || 36 ||
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं सामर्थ्यं दुर्लभं तदा । कौशिकीं प्रतिपत्स्यंते देशान्क्षुद्भयपीडिताः ॥ ३७ ॥
subhikṣaṃ kṣemamārogyaṃ sāmarthyaṃ durlabhaṃ tadā | kauśikīṃ pratipatsyaṃte deśānkṣudbhayapīḍitāḥ || 37 ||
दुःखेनाभिप्लुतानां च परमायुः शतं तदा । दृश्यंते न च दृश्यंते वेदाः कलियुगेऽखिलाः ॥ ३८ ॥
duḥkhenābhiplutānāṃ ca paramāyuḥ śataṃ tadā | dṛśyaṃte na ca dṛśyaṃte vedāḥ kaliyuge'khilāḥ || 38 ||
उत्सीदंति तदा यज्ञा केवलाधर्मपीडिताः । काषायिणोप्य निर्ग्रन्थाः कापालीबहुलास्त्विह ॥ ३९ ॥
utsīdaṃti tadā yajñā kevalādharmapīḍitāḥ | kāṣāyiṇopya nirgranthāḥ kāpālībahulāstviha || 39 ||
वेदविक्रयिणश्चान्ये तीर्थविक्रयिणः परे । वर्णाश्रमाणां ये चान्ये पाषण्डाः परिपन्थिनः ॥ ४० ॥
vedavikrayiṇaścānye tīrthavikrayiṇaḥ pare | varṇāśramāṇāṃ ye cānye pāṣaṇḍāḥ paripanthinaḥ || 40 ||
उत्पद्यंते तदा ते वै संप्राप्ते तु कलौ युगे । अधीयंते तदा वेदाञ्शूद्रा धर्मार्थकोविदाः ॥ ४१ ॥
utpadyaṃte tadā te vai saṃprāpte tu kalau yuge | adhīyaṃte tadā vedāñśūdrā dharmārthakovidāḥ || 41 ||
यजंते चाश्वमेधेन राजानः शूद्रयोनयः । स्त्रीबालगोवधं कृत्वा हत्वा चैव परस्परम् ॥ ४२ ॥
yajaṃte cāśvamedhena rājānaḥ śūdrayonayaḥ | strībālagovadhaṃ kṛtvā hatvā caiva parasparam || 42 ||
उपद्रवांस्तथान्योन्यं साधयन्ति तदा प्रजाः । दुःखप्रभूतमल्पायुर्देहोत्सादः सरोगता ॥ ४३ ॥
upadravāṃstathānyonyaṃ sādhayanti tadā prajāḥ | duḥkhaprabhūtamalpāyurdehotsādaḥ sarogatā || 43 ||
अधर्माभिनिवेशित्वात्तमोवृत्तं कलौ स्मृतम् । प्रजासु ब्रह्महत्यादि तदा वै संप्रवर्तते ॥ ४४ ॥
adharmābhiniveśitvāttamovṛttaṃ kalau smṛtam | prajāsu brahmahatyādi tadā vai saṃpravartate || 44 ||
तस्मादायुर्बलं रूपं किलं प्राप्य प्रहीयते । तदा त्वल्पेन कालेन सिद्धिं गच्छंति मानवाः ॥ ४५ ॥
tasmādāyurbalaṃ rūpaṃ kilaṃ prāpya prahīyate | tadā tvalpena kālena siddhiṃ gacchaṃti mānavāḥ || 45 ||
धन्या धर्मं चरिष्यंति युगांते द्विजसत्तमाः । श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं ये चरन्त्यनसूयकाः ॥ ४६ ॥
dhanyā dharmaṃ cariṣyaṃti yugāṃte dvijasattamāḥ | śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ ye carantyanasūyakāḥ || 46 ||
त्रेतायां वार्षिको धर्मो द्वापरे मासिकः स्मृतः । यथाक्लेशं चरन्प्राज्ञस्तदह्ना प्राप्नुते कलौ ॥ ४७ ॥
tretāyāṃ vārṣiko dharmo dvāpare māsikaḥ smṛtaḥ | yathākleśaṃ caranprājñastadahnā prāpnute kalau || 47 ||
एषा कलियुगावस्था संध्यांशं तु निबोध मे । युगेयुगे च हीयंते त्रींस्त्रीन्पादांस्तु सिद्धयः ॥ ४८ ॥
eṣā kaliyugāvasthā saṃdhyāṃśaṃ tu nibodha me | yugeyuge ca hīyaṃte trīṃstrīnpādāṃstu siddhayaḥ || 48 ||
युगस्वभावाः संध्यास्तु तिष्ठन्तीह तु पादशः । संध्यास्वभावाः स्वांशेषु पादशस्ते प्रतिष्ठिताः ॥ ४९ ॥
yugasvabhāvāḥ saṃdhyāstu tiṣṭhantīha tu pādaśaḥ | saṃdhyāsvabhāvāḥ svāṃśeṣu pādaśaste pratiṣṭhitāḥ || 49 ||
एवं सन्ध्यांशके काले संप्राप्ते तु युगांतिके । तेषां शास्ता ह्यसाधूनां भूतानां निदनोत्थितः ॥ ५० ॥
evaṃ sandhyāṃśake kāle saṃprāpte tu yugāṃtike | teṣāṃ śāstā hyasādhūnāṃ bhūtānāṃ nidanotthitaḥ || 50 ||
गोत्रेऽस्मिन्वै चन्द्रमसो नाम्ना प्रमितिरुच्यते । मानवस्य तु सेंशेन पूर्वं स्वायंभुवेन्तरे ॥ ५१ ॥
gotre'sminvai candramaso nāmnā pramitirucyate | mānavasya tu seṃśena pūrvaṃ svāyaṃbhuventare || 51 ||
समाः स विंशतिः पूर्णाः पर्यटन्वै वसुंधराम् । अनुकर्षन् स वै सेनां सवाजिरथकुंजराम् ॥ ५२ ॥
samāḥ sa viṃśatiḥ pūrṇāḥ paryaṭanvai vasuṃdharām | anukarṣan sa vai senāṃ savājirathakuṃjarām || 52 ||
प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशोथ सहस्रशः । स तदा तैः परिवृतो म्लेच्छान् हंति सहस्रशः ॥ ५३ ॥
pragṛhītāyudhairvipraiḥ śataśotha sahasraśaḥ | sa tadā taiḥ parivṛto mlecchān haṃti sahasraśaḥ || 53 ||
स हत्वा सर्वशश्चैव राज्ञस्ताञ्शूद्रयोनिजान् । पाखंडांस्तु ततः सर्वान्निःशेषं कृतवान् प्रभुः ॥ ५४ ॥
sa hatvā sarvaśaścaiva rājñastāñśūdrayonijān | pākhaṃḍāṃstu tataḥ sarvānniḥśeṣaṃ kṛtavān prabhuḥ || 54 ||
नात्यर्थं धार्मिका ये च तान् सर्वान् हन्ति सर्वतः । वर्णव्यत्यासजाताश्च ये च ताननुजीविनः ॥ ५५ ॥
nātyarthaṃ dhārmikā ye ca tān sarvān hanti sarvataḥ | varṇavyatyāsajātāśca ye ca tānanujīvinaḥ || 55 ||
प्रवृत्तचक्रो बलवान् म्लेच्छानामंतकृत्स तु । अधृष्यः सर्वभूतानां चचाराथ वसुंधराम् ॥ ५६ ॥
pravṛttacakro balavān mlecchānāmaṃtakṛtsa tu | adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ cacārātha vasuṃdharām || 56 ||
मानवस्य तु सोंशेन देवस्येह विजज्ञिवान् । पूर्वजन्मनि विष्णोस्तु प्रमितिर्नाम वीर्यवान् ॥ ५७ ॥
mānavasya tu soṃśena devasyeha vijajñivān | pūrvajanmani viṣṇostu pramitirnāma vīryavān || 57 ||
गोत्रतो वै चन्द्रमसः पूर्णे कलियुगे प्रभुः । द्वात्रिंशेऽभ्युदिते वर्षे प्रक्रांतो विंशतिः समाः ॥ ५८ ॥
gotrato vai candramasaḥ pūrṇe kaliyuge prabhuḥ | dvātriṃśe'bhyudite varṣe prakrāṃto viṃśatiḥ samāḥ || 58 ||
विनिघ्नन्सर्वभूतानि शतशोथसहस्रशः । कृत्वा बीजावशेषां तु पृथिवीं क्रूरकर्मणः ॥ ५९ ॥
vinighnansarvabhūtāni śataśothasahasraśaḥ | kṛtvā bījāvaśeṣāṃ tu pṛthivīṃ krūrakarmaṇaḥ || 59 ||
परस्परनिमित्तेन कोपेनाकस्मिकेन तु । स साधयित्वा वृषलान् प्रायशस्तानधार्मिकान् ॥ ६० ॥
parasparanimittena kopenākasmikena tu | sa sādhayitvā vṛṣalān prāyaśastānadhārmikān || 60 ||
गंगायमुनयोर्मध्ये स्थितिं प्राप्तः सहानुगः । ततो व्यतीते काले तु सामात्यः सहसैनिकः ॥ ६१ ॥
gaṃgāyamunayormadhye sthitiṃ prāptaḥ sahānugaḥ | tato vyatīte kāle tu sāmātyaḥ sahasainikaḥ || 61 ||
उत्साद्य पार्थिवान् सर्वान् म्लेच्छांश्चैव सहस्रशः । तत्र संध्यांशके काले संप्राप्ते तु युगांतिके ॥ ६२ ॥
utsādya pārthivān sarvān mlecchāṃścaiva sahasraśaḥ | tatra saṃdhyāṃśake kāle saṃprāpte tu yugāṃtike || 62 ||
स्थितास्वल्पावशिष्टासु प्रजास्विह क्वचित्क्वचित् । अप्रग्रहास्ततस्ता वै लोभाविष्टास्तु कृत्स्नशः ॥ ६३ ॥
sthitāsvalpāvaśiṣṭāsu prajāsviha kvacitkvacit | apragrahāstatastā vai lobhāviṣṭāstu kṛtsnaśaḥ || 63 ||
उपहिंसन्ति चान्योन्यं प्रणिपत्य परस्परम् । अराजके युगवशात्संशये समुपस्थिते ॥ ६४ ॥
upahiṃsanti cānyonyaṃ praṇipatya parasparam | arājake yugavaśātsaṃśaye samupasthite || 64 ||
प्रजास्ता वै ततः सर्वाः परस्परभयार्दिताः । व्याकुलाश्च परिभ्रांतास्त्यक्त्वा दारान् गृहाणि च ॥ ६५ ॥
prajāstā vai tataḥ sarvāḥ parasparabhayārditāḥ | vyākulāśca paribhrāṃtāstyaktvā dārān gṛhāṇi ca || 65 ||
स्वान्प्राणाननपेक्षन्तो निष्कारुण्याः सुदुः खिताः । नष्टे श्रौते स्मार्तधर्मे परस्परहतास्तदा ॥ ६६ ॥
svānprāṇānanapekṣanto niṣkāruṇyāḥ suduḥ khitāḥ | naṣṭe śraute smārtadharme parasparahatāstadā || 66 ||
निर्मर्यादा निराक्रांता निःस्नेहा निरपत्रपाः । नष्टे धर्मे प्रतिहताः ह्रस्वकाः पंचविंशकाः ॥ ६७ ॥
nirmaryādā nirākrāṃtā niḥsnehā nirapatrapāḥ | naṣṭe dharme pratihatāḥ hrasvakāḥ paṃcaviṃśakāḥ || 67 ||
हित्वा पुत्रांश्च दारांश्च विवादव्याकुलेन्द्रियाः । अनावृष्टिहताश्चैव वार्तामुत्सृज्य दूरतः ॥ ६८ ॥
hitvā putrāṃśca dārāṃśca vivādavyākulendriyāḥ | anāvṛṣṭihatāścaiva vārtāmutsṛjya dūrataḥ || 68 ||
प्रत्यंतानुपसेवंते हित्वा जनपदान् स्वकान् । सरित्सागरकूपांस्ते सेवंते पर्वतांस्तथा ॥ ६९ ॥
pratyaṃtānupasevaṃte hitvā janapadān svakān | saritsāgarakūpāṃste sevaṃte parvatāṃstathā || 69 ||
मधुमांसैर्मूलफलैर्वर्तयंति सुदुःखिताः । चरिपत्राजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः ॥ ७० ॥
madhumāṃsairmūlaphalairvartayaṃti suduḥkhitāḥ | caripatrājinadharā niṣkriyā niṣparigrahāḥ || 70 ||
वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः संकटं घोरमास्तिताः । एवं कष्टमनुप्राप्ता अल्पशेषाः प्रजास्तदा ॥ ७१ ॥
varṇāśramaparibhraṣṭāḥ saṃkaṭaṃ ghoramāstitāḥ | evaṃ kaṣṭamanuprāptā alpaśeṣāḥ prajāstadā || 71 ||
जराव्याधिक्षुधाविष्टा दुःखान्निर्वेदमानसाः । विचारणा तु निर्वेदात्साम्यावस्था विचारणा ॥ ७२ ॥
jarāvyādhikṣudhāviṣṭā duḥkhānnirvedamānasāḥ | vicāraṇā tu nirvedātsāmyāvasthā vicāraṇā || 72 ||
साम्यावस्थात्मको बोधः संबोधाद्धर्मशीलता । अरूपशमयुक्तास्तु कलिशिष्टा हि वै स्वयम् ॥ ७३ ॥
sāmyāvasthātmako bodhaḥ saṃbodhāddharmaśīlatā | arūpaśamayuktāstu kaliśiṣṭā hi vai svayam || 73 ||
अहोरात्रात्तदा तासां युगं तु परिवर्तते । चित्तसंमोहनं कृत्वा तासां वै सुप्तमत्तवत् ॥ ७४ ॥
ahorātrāttadā tāsāṃ yugaṃ tu parivartate | cittasaṃmohanaṃ kṛtvā tāsāṃ vai suptamattavat || 74 ||
भाविनोर्थस्य च बलात्ततः कृतमवर्तत । प्रवृत्ते तु ततस्तस्मिन्पुनः कृतयुगे तु वै ॥ ७५ ॥
bhāvinorthasya ca balāttataḥ kṛtamavartata | pravṛtte tu tatastasminpunaḥ kṛtayuge tu vai || 75 ||
उत्पन्नाः कलिशिष्टास्तु प्रजाः कार्तयुगास्तदा । तिष्ठंति चेह ये सिद्धा अदृष्टा विचरंति च ॥ ७६ ॥
utpannāḥ kaliśiṣṭāstu prajāḥ kārtayugāstadā | tiṣṭhaṃti ceha ye siddhā adṛṣṭā vicaraṃti ca || 76 ||
सप्त सप्तर्षिभिश्चैव तत्र ते तु व्यवस्तिताः । ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थं ये स्मृता इह ॥ ७७ ॥
sapta saptarṣibhiścaiva tatra te tu vyavastitāḥ | brahmakṣatraviśaḥ śūdrā bījārthaṃ ye smṛtā iha || 77 ||
कलिजैः सह ते सर्वे निर्विशेषास्तदाऽभवन् । तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयंतीतरेपि च ॥ ७८ ॥
kalijaiḥ saha te sarve nirviśeṣāstadā'bhavan | teṣāṃ saptarṣayo dharmaṃ kathayaṃtītarepi ca || 78 ||
वर्णाश्रमाचारयुतं श्रैतं स्मार्तं द्विधा तु यम् । ततस्तेषु क्रियावत्सु वर्दन्ते वै प्रजाः कृते ॥ ७९ ॥
varṇāśramācārayutaṃ śraitaṃ smārtaṃ dvidhā tu yam | tatasteṣu kriyāvatsu vardante vai prajāḥ kṛte || 79 ||
श्रौतस्मार्तकृतानां च धर्मे सप्तर्षिदर्शिते । केचिद्धर्मव्यवस्तार्थ तिष्ठन्तीह युगक्षये ॥ ८० ॥
śrautasmārtakṛtānāṃ ca dharme saptarṣidarśite | keciddharmavyavastārtha tiṣṭhantīha yugakṣaye || 80 ||
मन्वंतराधिकारेषु तिष्ठंति मुनयस्तु वै । यथा दावप्रदग्धेषु तृणोष्विह ततः क्षितौ ॥ ८१ ॥
manvaṃtarādhikāreṣu tiṣṭhaṃti munayastu vai | yathā dāvapradagdheṣu tṛṇoṣviha tataḥ kṣitau || 81 ||
वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु संभवः । तथा कार्तयुगानां तु कलिजेष्विह संभवः ॥ ८२ ॥
vanānāṃ prathamaṃ vṛṣṭyā teṣāṃ mūleṣu saṃbhavaḥ | tathā kārtayugānāṃ tu kalijeṣviha saṃbhavaḥ || 82 ||
एवं युगाद्युगस्येह संतानं तु परस्परम् । वर्तते हव्यवच्छेदाद्यावन्मन्वंतरक्षयः ॥ ८३ ॥
evaṃ yugādyugasyeha saṃtānaṃ tu parasparam | vartate havyavacchedādyāvanmanvaṃtarakṣayaḥ || 83 ||
सुखमायुर्बलं रूपं धर्मोऽर्थः काम एव च । युगेष्वेतानि हीयंते त्रींस्त्रीन्पादान्क्रमेण तु ॥ ८४ ॥
sukhamāyurbalaṃ rūpaṃ dharmo'rthaḥ kāma eva ca | yugeṣvetāni hīyaṃte trīṃstrīnpādānkrameṇa tu || 84 ||
ससंध्यांशेषु हीयन्ते युगानां धर्मसिद्धयः । इत्येषा प्रतिसिद्धिर्वै कीर्तितैषा क्रमेणु तु ॥ ८५ ॥
sasaṃdhyāṃśeṣu hīyante yugānāṃ dharmasiddhayaḥ | ityeṣā pratisiddhirvai kīrtitaiṣā krameṇu tu || 85 ||
चतुर्युगानां सर्वेषामनेनैव तु साधनम् । एषा चतुर्युगावृत्तिरासहस्राद्गुणीकृता ॥ ८६ ॥
caturyugānāṃ sarveṣāmanenaiva tu sādhanam | eṣā caturyugāvṛttirāsahasrādguṇīkṛtā || 86 ||
ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं रात्रिश्चैतावती स्मृता । अनार्जवं जडीभावो भूतानामयुगक्षयात् ॥ ८७ ॥
brahmaṇastadahaḥ proktaṃ rātriścaitāvatī smṛtā | anārjavaṃ jaḍībhāvo bhūtānāmayugakṣayāt || 87 ||
एतदेव तु सर्वेषां युगानां लक्षणं स्मृतम् । एषां चतुर्युगाणां च गुणिता ह्येकसप्ततिः ॥ ८८ ॥
etadeva tu sarveṣāṃ yugānāṃ lakṣaṇaṃ smṛtam | eṣāṃ caturyugāṇāṃ ca guṇitā hyekasaptatiḥ || 88 ||
क्रमेण परिवृत्ता तु मनोरन्तरमुच्यते । चतुर्युगे यथैकास्मिन्भवतीह यदा तु यत् ॥ ८९ ॥
krameṇa parivṛttā tu manorantaramucyate | caturyuge yathaikāsminbhavatīha yadā tu yat || 89 ||
तथा चान्येषु भवति पुनस्तद्वै यताक्रमम् । सर्गेसर्गे यथा भेदा उत्पद्यंते तथैव तु ॥ ९० ॥
tathā cānyeṣu bhavati punastadvai yatākramam | sargesarge yathā bhedā utpadyaṃte tathaiva tu || 90 ||
पंचविंशत्परिमिता न न्यूना नाधिकास्तथा । तथा कल्पा युगैः सार्धं भवंति सह सक्षणैः ॥ ९१ ॥
paṃcaviṃśatparimitā na nyūnā nādhikāstathā | tathā kalpā yugaiḥ sārdhaṃ bhavaṃti saha sakṣaṇaiḥ || 91 ||
मन्वन्तराणां सर्वेषामेतदेव तु लक्षणम् ॥ ९२ ॥
manvantarāṇāṃ sarveṣāmetadeva tu lakṣaṇam || 92 ||
यता युगानां परिवर्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभावात् । तथा तु संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः ॥ ९३ ॥
yatā yugānāṃ parivartanāni cirapravṛttāni yugasvabhāvāt | tathā tu saṃtiṣṭhati jīvalokaḥ kṣayodayābhyāṃ parivartamānaḥ || 93 ||
इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः । अतीतानागतानां हि सर्वमन्वन्तरेषु वै ॥ ९४ ॥
ityetallakṣaṇaṃ proktaṃ yugānāṃ vai samāsataḥ | atītānāgatānāṃ hi sarvamanvantareṣu vai || 94 ||
मन्वंतरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि च । व्याख्यातानि न संदेहः कल्पः कल्पेन चैव हि ॥ ९५ ॥
manvaṃtareṇa caikena sarvāṇyevāntarāṇi ca | vyākhyātāni na saṃdehaḥ kalpaḥ kalpena caiva hi || 95 ||
अनागतेषु तद्वच्च तकः कार्यो विजानता । मन्वंतरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह ॥ ९६ ॥
anāgateṣu tadvacca takaḥ kāryo vijānatā | manvaṃtareṣu sarveṣu atītānāgateṣviha || 96 ||
तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवंत्युत । देवा ह्यष्टविधा ये च ये च मन्वंतरेश्वराः ॥ ९७ ॥
tulyābhimāninaḥ sarve nāmarūpairbhavaṃtyuta | devā hyaṣṭavidhā ye ca ye ca manvaṃtareśvarāḥ || 97 ||
ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्यप्रयोजनाः । एवं वर्णाश्रमाणां तु प्रविभागो युगेयुगे ॥ ९८ ॥
ṛṣayo manavaścaiva sarve tulyaprayojanāḥ | evaṃ varṇāśramāṇāṃ tu pravibhāgo yugeyuge || 98 ||
युगस्वभावश्च तथा विधत्ते वै तदा प्रभुः । वर्णाश्रमविभागाश्च युगानि युगसिद्धयः ॥ ९९ ॥
yugasvabhāvaśca tathā vidhatte vai tadā prabhuḥ | varṇāśramavibhāgāśca yugāni yugasiddhayaḥ || 99 ||
युगानां परिमाणं ते कथितं हि प्रसङ्गतः । वदामि देविपुत्रत्वं पद्मयोनेः समासतः ॥ १०० ॥
yugānāṃ parimāṇaṃ te kathitaṃ hi prasaṅgataḥ | vadāmi deviputratvaṃ padmayoneḥ samāsataḥ || 100 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).