इन्द्र उवाच । पुनः ससर्ज भगवान्प्रभ्रष्टाः पूर्ववत्प्रजाः । सहस्रयुगपर्यंते प्रभाते तु पितामहः ॥ १ ॥
indra uvāca | punaḥ sasarja bhagavānprabhraṣṭāḥ pūrvavatprajāḥ | sahasrayugaparyaṃte prabhāte tu pitāmahaḥ || 1 ||
पूर्वभागः · अध्यायः ४१
A chapter of the Linga Purana.
64 versesSanskrit with transliteration
इन्द्र उवाच । पुनः ससर्ज भगवान्प्रभ्रष्टाः पूर्ववत्प्रजाः । सहस्रयुगपर्यंते प्रभाते तु पितामहः ॥ १ ॥
indra uvāca | punaḥ sasarja bhagavānprabhraṣṭāḥ pūrvavatprajāḥ | sahasrayugaparyaṃte prabhāte tu pitāmahaḥ || 1 ||
एवं परार्धे विप्रेंद्व द्विगुणे तु तथा गते । तदा धराम्भसि व्याप्ता ह्यापो वह्नौ समीरणे ॥ २ ॥
evaṃ parārdhe vipreṃdva dviguṇe tu tathā gate | tadā dharāmbhasi vyāptā hyāpo vahnau samīraṇe || 2 ||
वह्निः समीरणश्चैव व्योम्नि तन्मात्रसंयुतः । इंद्रियाणि दशैकं च तन्मात्राणि द्विजोत्तम ॥ ३ ॥
vahniḥ samīraṇaścaiva vyomni tanmātrasaṃyutaḥ | iṃdriyāṇi daśaikaṃ ca tanmātrāṇi dvijottama || 3 ||
अहंकारमनुप्राप्य प्रलीनास्तत्क्षणादहो । अभिमानस्तदा तत्र महान्तं व्याप्य वै क्षणात् ॥ ४ ॥
ahaṃkāramanuprāpya pralīnāstatkṣaṇādaho | abhimānastadā tatra mahāntaṃ vyāpya vai kṣaṇāt || 4 ||
महानपि तथा व्यक्तं प्राप्य लीनोभवद्द्विज । अव्यक्तं स्वगुणैः सार्धं प्रलीनमभवद्भवे ॥ ५ ॥
mahānapi tathā vyaktaṃ prāpya līnobhavaddvija | avyaktaṃ svaguṇaiḥ sārdhaṃ pralīnamabhavadbhave || 5 ||
ततः सृष्टिरभूत्तस्मात्पूर्ववत्पुरुषाच्छिवात् । अथ सृष्टास्तदा तस्य मनसा तेन मानसाः ॥ ६ ॥
tataḥ sṛṣṭirabhūttasmātpūrvavatpuruṣācchivāt | atha sṛṣṭāstadā tasya manasā tena mānasāḥ || 6 ||
न व्यवर्धंत लोकेऽस्मिन्प्रजाः कमलयोनिना । वृद्ध्यर्थं भगवान्ब्रह्मा पुत्रैर्वै मानसैः सह ॥ ७ ॥
na vyavardhaṃta loke'sminprajāḥ kamalayoninā | vṛddhyarthaṃ bhagavānbrahmā putrairvai mānasaiḥ saha || 7 ||
दुश्चरं विचचारेशं समुद्दिश्य तपः स्वयम् । तुष्टस्तु तपसा तस्य भवो ज्ञात्वा स वाञ्छितम् ॥ ८ ॥
duścaraṃ vicacāreśaṃ samuddiśya tapaḥ svayam | tuṣṭastu tapasā tasya bhavo jñātvā sa vāñchitam || 8 ||
ललाटमध्यं निर्भिद्य ब्रह्मणः पुरुषस्य तु । पुत्रस्नेहमिति प्रोच्य स्त्रीपुंरुपोभवत्तदा ॥ ९ ॥
lalāṭamadhyaṃ nirbhidya brahmaṇaḥ puruṣasya tu | putrasnehamiti procya strīpuṃrupobhavattadā || 9 ||
तस्य पुत्रो महादेवो ह्यर्धनारीश्वरोभवत् । ददाह भगवान्सर्वं ब्रह्माणं च जगद्गुरुम् ॥ १० ॥
tasya putro mahādevo hyardhanārīśvarobhavat | dadāha bhagavānsarvaṃ brahmāṇaṃ ca jagadgurum || 10 ||
अथार्धमात्रां कल्याणीमात्मनः परमेश्वरीम् । बुभुजे योगमार्गेण वृद्ध्यर्थं जगतां शिवः ॥ ११ ॥
athārdhamātrāṃ kalyāṇīmātmanaḥ parameśvarīm | bubhuje yogamārgeṇa vṛddhyarthaṃ jagatāṃ śivaḥ || 11 ||
तस्यां हरिं च ब्रह्माणं ससर्ज परमेश्वरः । विश्वेश्वरस्तु विश्वात्मा चास्त्रां पाशुपतं तथा ॥ १२ ॥
tasyāṃ hariṃ ca brahmāṇaṃ sasarja parameśvaraḥ | viśveśvarastu viśvātmā cāstrāṃ pāśupataṃ tathā || 12 ||
तस्माद्ब्रह्मा महादेव्याश्चांशजश्च हरिस्तथा । अंडजः पद्मजश्चैव भवांगभव एव च ॥ १३ ॥
tasmādbrahmā mahādevyāścāṃśajaśca haristathā | aṃḍajaḥ padmajaścaiva bhavāṃgabhava eva ca || 13 ||
एतत्ते कथितं सर्वमितिहासं पुरातनम् । परार्धं ब्रह्मणो यावत्तावद्भूतिः समासतः ॥ १४ ॥
etatte kathitaṃ sarvamitihāsaṃ purātanam | parārdhaṃ brahmaṇo yāvattāvadbhūtiḥ samāsataḥ || 14 ||
वैराग्यं ब्रह्मणो वक्ष्ये तमोद्भूतं समासतः । नारायणोपि भगवान्द्विधा कृत्वात्मनस्तनुम् ॥ १५ ॥
vairāgyaṃ brahmaṇo vakṣye tamodbhūtaṃ samāsataḥ | nārāyaṇopi bhagavāndvidhā kṛtvātmanastanum || 15 ||
ससर्ज सकलं तस्मात्स्वांगादेव चराचरम् । ततो ब्रह्माणमसृजद्ब्रह्मा रुद्रं पितामहः ॥ १६ ॥
sasarja sakalaṃ tasmātsvāṃgādeva carācaram | tato brahmāṇamasṛjadbrahmā rudraṃ pitāmahaḥ || 16 ||
मुने कल्पांतरे रुद्रो हरिं ब्रह्माणमीश्वरम् । ततो ब्रह्माणमंसृजन्मुने कल्पांतरे हरिः ॥ १७ ॥
mune kalpāṃtare rudro hariṃ brahmāṇamīśvaram | tato brahmāṇamaṃsṛjanmune kalpāṃtare hariḥ || 17 ||
नारायणं पुनर्ब्रह्मा ब्रह्माणं च पुनर्भवः । तदा विचार्य वै ब्रह्मा दुःखं संसार इत्यजः ॥ १८ ॥
nārāyaṇaṃ punarbrahmā brahmāṇaṃ ca punarbhavaḥ | tadā vicārya vai brahmā duḥkhaṃ saṃsāra ityajaḥ || 18 ||
सर्गं विसृज्य चात्मानमात्मन्येव नियोज्य च । संहृत्य प्राणसञ्चारं पाषाण इव निश्चलः ॥ १९ ॥
sargaṃ visṛjya cātmānamātmanyeva niyojya ca | saṃhṛtya prāṇasañcāraṃ pāṣāṇa iva niścalaḥ || 19 ||
दशवर्षसहस्राणि समाधिस्थोऽभवत्प्रभुः । अधोमुखं तु यत्पद्मं हृदि संस्थं सुशोभनम् ॥ २० ॥
daśavarṣasahasrāṇi samādhistho'bhavatprabhuḥ | adhomukhaṃ tu yatpadmaṃ hṛdi saṃsthaṃ suśobhanam || 20 ||
पूरितं पूरकेणैव प्रबुद्धं चाभवत्तदा । तदूर्ध्ववक्त्रमभवत्कुंभकेन निरोधितम् ॥ २१ ॥
pūritaṃ pūrakeṇaiva prabuddhaṃ cābhavattadā | tadūrdhvavaktramabhavatkuṃbhakena nirodhitam || 21 ||
तत्पद्मकर्णिकामध्ये स्थापयामास चेश्वरम् । तदोमिति शिवं देवमर्धमात्रापरं परम् ॥ २२ ॥
tatpadmakarṇikāmadhye sthāpayāmāsa ceśvaram | tadomiti śivaṃ devamardhamātrāparaṃ param || 22 ||
मृणालतन्तुभागैकशतभागे व्यवस्तितम् । यमी यमविशुद्धात्मा नियम्यैवं हृदीश्वरम् ॥ २३ ॥
mṛṇālatantubhāgaikaśatabhāge vyavastitam | yamī yamaviśuddhātmā niyamyaivaṃ hṛdīśvaram || 23 ||
यमपुष्पादिभिः पूज्यं याज्यो ह्ययजदव्ययम् । तस्य हृत्कमल स्थस्य नियोगाच्चांशजो विभुः ॥ २४ ॥
yamapuṣpādibhiḥ pūjyaṃ yājyo hyayajadavyayam | tasya hṛtkamala sthasya niyogāccāṃśajo vibhuḥ || 24 ||
ललाटमस्य निर्भिद्य प्रादुरासीत्पितामहात् । लोहितोऽभूतस्वयं नीलः शिवस्य हृदयोद्भवः ॥ २५ ॥
lalāṭamasya nirbhidya prādurāsītpitāmahāt | lohito'bhūtasvayaṃ nīlaḥ śivasya hṛdayodbhavaḥ || 25 ||
वह्नेश्चैव तु संयोगात्प्रकृत्य पुरुषः प्रभुः । नीलश्च लोहितश्चैव यतः कालाकृतिः पुमान् ॥ २६ ॥
vahneścaiva tu saṃyogātprakṛtya puruṣaḥ prabhuḥ | nīlaśca lohitaścaiva yataḥ kālākṛtiḥ pumān || 26 ||
नीललोहित इत्युक्तस्तेन देवेन वै प्रभुः । ब्रह्मणा भगवान्कालः प्रीतात्मा चाभवद्विभुः ॥ २७ ॥
nīlalohita ityuktastena devena vai prabhuḥ | brahmaṇā bhagavānkālaḥ prītātmā cābhavadvibhuḥ || 27 ||
सुप्रीतमनसं देवं तुष्टाव च पितामहः । नामाष्टकेन विश्वात्मा विश्वात्मानं महामुने ॥ २८ ॥
suprītamanasaṃ devaṃ tuṣṭāva ca pitāmahaḥ | nāmāṣṭakena viśvātmā viśvātmānaṃ mahāmune || 28 ||
पितामह उवाच । नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयाय ते ॥ २९ ॥
pitāmaha uvāca | namaste bhagavan rudra bhāskarāmitatejase | namo bhavāya devāya rasāyāmbumayāya te || 29 ||
शर्वाय क्षितिरूपाय सदा सुरभिणे नमः । ईशाय वायवे तुभ्यं संस्पर्शाय नमो नमः ॥ ३० ॥
śarvāya kṣitirūpāya sadā surabhiṇe namaḥ | īśāya vāyave tubhyaṃ saṃsparśāya namo namaḥ || 30 ||
पशूनां पतये चैव पावकायातितेजसे । भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः ॥ ३१ ॥
paśūnāṃ pataye caiva pāvakāyātitejase | bhīmāya vyomarūpāya śabdamātrāya te namaḥ || 31 ||
महादेवाय सोमाय अमृताय नमोस्तु ते । उग्राय यजमानाय नमस्ते कर्मयोगिने ॥ ३२ ॥
mahādevāya somāya amṛtāya namostu te | ugrāya yajamānāya namaste karmayogine || 32 ||
यः पठेच्छृणुयाद्वापि पैता महमिमं स्तवम् । रुद्राय कथितं विप्राञ्श्रावयेद्वा समाहितः ॥ ३३ ॥
yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi paitā mahamimaṃ stavam | rudrāya kathitaṃ viprāñśrāvayedvā samāhitaḥ || 33 ||
अष्टमूर्तेस्तु सायुज्यं वर्षादेकादवाप्नुयात् । एवं स्तुत्वामहादेवमवैक्षत पितामहः ॥ ३४ ॥
aṣṭamūrtestu sāyujyaṃ varṣādekādavāpnuyāt | evaṃ stutvāmahādevamavaikṣata pitāmahaḥ || 34 ||
तदाष्टधा महादेवः समातिष्ठत्समंततः । तदा प्रकाशते भानुः कृष्णवर्त्मा निशाकरः ॥ ३५ ॥
tadāṣṭadhā mahādevaḥ samātiṣṭhatsamaṃtataḥ | tadā prakāśate bhānuḥ kṛṣṇavartmā niśākaraḥ || 35 ||
क्षितिर्वायुः पुमानंभः सुषिरं सर्वगं तथा । तदाप्रभृति तं प्राहृरष्टमूर्तिरितीश्वरम् ॥ ३६ ॥
kṣitirvāyuḥ pumānaṃbhaḥ suṣiraṃ sarvagaṃ tathā | tadāprabhṛti taṃ prāhṛraṣṭamūrtiritīśvaram || 36 ||
अष्टमूर्तेः प्रसादेन विरंचिश्चासृजत्पुनः । सृष्ट्वैतदखिलं ब्रह्मा पुनः कल्पांतरे प्रभुः ॥ ३७ ॥
aṣṭamūrteḥ prasādena viraṃciścāsṛjatpunaḥ | sṛṣṭvaitadakhilaṃ brahmā punaḥ kalpāṃtare prabhuḥ || 37 ||
सहस्रयुगपर्यंतं संसुप्ते च चराचरे । प्रजाः स्रष्टुमनास्तेपे तत उग्रं तपो महत् ॥ ३८ ॥
sahasrayugaparyaṃtaṃ saṃsupte ca carācare | prajāḥ sraṣṭumanāstepe tata ugraṃ tapo mahat || 38 ||
तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित्समवर्तत । ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो व्यजायत ॥ ३९ ॥
tasyaivaṃ tapyamānasya na kiṃcitsamavartata | tato dīrgheṇa kālena duḥkhātkrodho vyajāyata || 39 ||
क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः । ततस्तेभ्योश्रुबिंदुभ्यो भूताः प्रेतास्तदाभवन् ॥ ४० ॥
krodhāviṣṭasya netrābhyāṃ prāpatannaśrubindavaḥ | tatastebhyośrubiṃdubhyo bhūtāḥ pretāstadābhavan || 40 ||
सर्वांस्तानग्रजान्दृष्ट्वा भूतप्रेतनिशाचरान् । अनिंदत तदा देवो ब्रह्मात्मानमजो विभुः ॥ ४१ ॥
sarvāṃstānagrajāndṛṣṭvā bhūtapretaniśācarān | aniṃdata tadā devo brahmātmānamajo vibhuḥ || 41 ||
जहौ प्राणांश्च भगवान् क्रोधाविष्टः प्रजापतिः । ततः प्राणमयो रुद्रः प्रादुरासीत्प्रभोर्मुखात् ॥ ४२ ॥
jahau prāṇāṃśca bhagavān krodhāviṣṭaḥ prajāpatiḥ | tataḥ prāṇamayo rudraḥ prādurāsītprabhormukhāt || 42 ||
अर्धनारीश्वरो भूत्वा बालार्कसदृशद्युतिः । तदैकादशधात्मानं प्रविभज्य व्यवस्तितः ॥ ४३ ॥
ardhanārīśvaro bhūtvā bālārkasadṛśadyutiḥ | tadaikādaśadhātmānaṃ pravibhajya vyavastitaḥ || 43 ||
अर्धेनांशेन सर्वात्मा ससर्जासौ शिवामुमाम् । सा चासृजत्तदा लक्ष्मीं दुर्गां श्रेष्ठां सरस्वतीम् ॥ ४४ ॥
ardhenāṃśena sarvātmā sasarjāsau śivāmumām | sā cāsṛjattadā lakṣmīṃ durgāṃ śreṣṭhāṃ sarasvatīm || 44 ||
वामां रौद्रीं महामायां वैष्णवीं वारिजेक्षणाम् । कलां विकरिणीं चैव कालीं कमल वासिनीम् ॥ ४५ ॥
vāmāṃ raudrīṃ mahāmāyāṃ vaiṣṇavīṃ vārijekṣaṇām | kalāṃ vikariṇīṃ caiva kālīṃ kamala vāsinīm || 45 ||
बलविकरिणीं देवीं बलप्रमथिनीं तथा । सर्वभूतस्य दमनीं ससृजे च मनोन्मनीम् ॥ ४६ ॥
balavikariṇīṃ devīṃ balapramathinīṃ tathā | sarvabhūtasya damanīṃ sasṛje ca manonmanīm || 46 ||
तथान्या बहवः सृष्टा स्तया नार्यः सहस्रशः । रुद्रैश्चैव महादेवस्ताभिस्त्रिभुवनेश्वरः ॥ ४७ ॥
tathānyā bahavaḥ sṛṣṭā stayā nāryaḥ sahasraśaḥ | rudraiścaiva mahādevastābhistribhuvaneśvaraḥ || 47 ||
सर्वात्मनश्च तस्याग्रे ह्यतिष्ठत्परमेश्वरः । मृतस्य तस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ ४८ ॥
sarvātmanaśca tasyāgre hyatiṣṭhatparameśvaraḥ | mṛtasya tasya devasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ || 48 ||
घृणी ददौ पुनः प्राणान्ब्रह्मपुत्रो महेश्वरः । ब्रह्मणः प्रददौ प्राणानात्मस्थांस्तु तदा प्रभुः ॥ ४९ ॥
ghṛṇī dadau punaḥ prāṇānbrahmaputro maheśvaraḥ | brahmaṇaḥ pradadau prāṇānātmasthāṃstu tadā prabhuḥ || 49 ||
प्रहृष्टो भूत्ततो रुद्रः किंचित्प्रत्यागतासवम् । अभ्यभाषत देवेशो ब्रह्माणं परमं वचः ॥ ५० ॥
prahṛṣṭo bhūttato rudraḥ kiṃcitpratyāgatāsavam | abhyabhāṣata deveśo brahmāṇaṃ paramaṃ vacaḥ || 50 ||
मा भैर्देव महाभाग विरिंच जगतां गुरो । मयेह स्थापिताः प्राणास्तस्मादुत्तिष्ठ वै प्रभा ॥ ५१ ॥
mā bhairdeva mahābhāga viriṃca jagatāṃ guro | mayeha sthāpitāḥ prāṇāstasmāduttiṣṭha vai prabhā || 51 ||
श्रुत्वा वचस्ततस्तस्य स्वप्नभूतं मनोगतम् । पितामहः प्रसन्नात्मा नेत्रैः फुल्लांबुज प्रभैः ॥ ५२ ॥
śrutvā vacastatastasya svapnabhūtaṃ manogatam | pitāmahaḥ prasannātmā netraiḥ phullāṃbuja prabhaiḥ || 52 ||
ततः प्रत्यागतप्राणः समुदैक्षन्महेश्वरम् । स उद्वीक्ष्य चिरं कालं स्निग्धगंभीरया गिरा ॥ ५३ ॥
tataḥ pratyāgataprāṇaḥ samudaikṣanmaheśvaram | sa udvīkṣya ciraṃ kālaṃ snigdhagaṃbhīrayā girā || 53 ||
उवाच भगवान् ब्रह्मा समुत्थाय कृतांजलिः । भो भो वद महाभाग आनंदयसि मे मनः ॥ ५४ ॥
uvāca bhagavān brahmā samutthāya kṛtāṃjaliḥ | bho bho vada mahābhāga ānaṃdayasi me manaḥ || 54 ||
को भवानष्टमूर्तिर्वै स्थित एकादशात्मकः । इंद्र उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः ॥ ५५ ॥
ko bhavānaṣṭamūrtirvai sthita ekādaśātmakaḥ | iṃdra uvāca | tasya tadvacanaṃ śrutvā vyājahāra maheśvaraḥ || 55 ||
स्पृशन्कराभ्यां ब्रह्माणं सुखाभ्यां स सुरारिहा । श्रीशंकर उवाच । मां विद्धि परमात्मानमेनां मायामजामिति ॥ ५६ ॥
spṛśankarābhyāṃ brahmāṇaṃ sukhābhyāṃ sa surārihā | śrīśaṃkara uvāca | māṃ viddhi paramātmānamenāṃ māyāmajāmiti || 56 ||
एते वै संस्थिता रुद्रास्त्वां रक्षितुमिहागताः । ततः प्रणम्य तं ब्रह्मा देवदेवमुवाच ह ॥ ५७ ॥
ete vai saṃsthitā rudrāstvāṃ rakṣitumihāgatāḥ | tataḥ praṇamya taṃ brahmā devadevamuvāca ha || 57 ||
कृतांजलिपुटो भूत्वा हर्षगद्गदया गिरा । भगवन्देवदेवेश दुःखैराकुलितो ह्यहम् ॥ ५८ ॥
kṛtāṃjalipuṭo bhūtvā harṣagadgadayā girā | bhagavandevadeveśa duḥkhairākulito hyaham || 58 ||
संसारान्मोक्तुमीशान मामिहार्हसि शंकर । ततः प्रहस्य भगवान्पितामहमुमापतिः ॥ ५९ ॥
saṃsārānmoktumīśāna māmihārhasi śaṃkara | tataḥ prahasya bhagavānpitāmahamumāpatiḥ || 59 ||
तदा रुद्रैर्जगन्नाथस्तया चान्तर्दधे विभुः । इन्द्र उवाच । तस्माच्छिलाद लोकेषु दुर्लभो वै त्वयोनिजः ॥ ६० ॥
tadā rudrairjagannāthastayā cāntardadhe vibhuḥ | indra uvāca | tasmācchilāda lokeṣu durlabho vai tvayonijaḥ || 60 ||
मृत्युहीनः पुमान्विद्धि समृत्युः पद्मजोपि सः । किंतु देवेश्वरो रुद्रः प्रसीदति यदीश्वरः ॥ ६१ ॥
mṛtyuhīnaḥ pumānviddhi samṛtyuḥ padmajopi saḥ | kiṃtu deveśvaro rudraḥ prasīdati yadīśvaraḥ || 61 ||
न दुर्लभो मृत्युहीनस्तव पुत्रो ह्ययोनिजः । मया च विष्णुना चैव ब्रह्मणा च महात्मना ॥ ६२ ॥
na durlabho mṛtyuhīnastava putro hyayonijaḥ | mayā ca viṣṇunā caiva brahmaṇā ca mahātmanā || 62 ||
अयोनिजं मृत्युहीनमसमर्थं निवेदितुम् । शैलादिरुवाच । एवं व्याहृत्य विप्रेंद्रमनुगृह्य च तं घृणी ॥ ६३ ॥
ayonijaṃ mṛtyuhīnamasamarthaṃ niveditum | śailādiruvāca | evaṃ vyāhṛtya vipreṃdramanugṛhya ca taṃ ghṛṇī || 63 ||
देवैर्वृतो ययौ देवः सितेनेभेन वै प्रभुः ॥ ६४ ॥
devairvṛto yayau devaḥ sitenebhena vai prabhuḥ || 64 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).