अथ वक्ष्ये विशेषेण भूपानां लक्षणं परम् । चक्रवर्ती महाराजो नरेन्द्रः! पार्ष्णिकस्तथा ॥ १ ॥
atha vakṣye viśeṣeṇa bhūpānāṃ lakṣaṇaṃ param | cakravartī mahārājo narendraḥ! pārṣṇikastathā || 1 ||
अध्यायः ४० · राजलक्षणम्
rājalakṣaṇam
A chapter of the Manasara.
40 versesSanskrit with transliteration
अथ वक्ष्ये विशेषेण भूपानां लक्षणं परम् । चक्रवर्ती महाराजो नरेन्द्रः! पार्ष्णिकस्तथा ॥ १ ॥
atha vakṣye viśeṣeṇa bhūpānāṃ lakṣaṇaṃ param | cakravartī mahārājo narendraḥ! pārṣṇikastathā || 1 ||
अथ पट्टधरश्चापि मण्डलेशस्तथैव च । अथैव पट्टभाक् चैव ततः प्राहारकस्तथा ॥ २ ॥
atha paṭṭadharaścāpi maṇḍaleśastathaiva ca | athaiva paṭṭabhāk caiva tataḥ prāhārakastathā || 2 ||
अस्त्रग्राहस्ततश्चैते नव भूपा यथाक्रमात् । चतुःसागरपर्यन्तां महीं स्वीकृत्य बलवान् ॥ ३ ॥
astragrāhastataścaite nava bhūpā yathākramāt | catuḥsāgaraparyantāṃ mahīṃ svīkṛtya balavān || 3 ||
जित्वा द्वारस्य पुरतो बन्धमाबध्य संस्थितः । न्यायान्यायविचारार्थं किञ्चिन्मध्यप्रतापवान् ॥ ४ ॥
jitvā dvārasya purato bandhamābadhya saṃsthitaḥ | nyāyānyāyavicārārthaṃ kiñcinmadhyapratāpavān || 4 ||
कीर्तिमान् श्रीमतां श्रेष्ठः कृपया लोकरक्षकः । सर्वावनीन्द्र वन्द्योऽसौ चक्रवर्तीति कीर्तितः ॥ ५ ॥
kīrtimān śrīmatāṃ śreṣṭhaḥ kṛpayā lokarakṣakaḥ | sarvāvanīndra vandyo'sau cakravartīti kīrtitaḥ || 5 ||
शक्तित्रयेदक्षिणीं स्वीकृत्य सप्तंराज्यस्य चेश्वरः । षड्गुणैः षड्बलैर्युक्तो नीतिज्ञः सूर्यवंशवान् ॥ ६ ॥
śaktitrayedakṣiṇīṃ svīkṛtya saptaṃrājyasya ceśvaraḥ | ṣaḍguṇaiḥ ṣaḍbalairyukto nītijñaḥ sūryavaṃśavān || 6 ||
चन्द्र वंशोदितो वाथ चाधिराज इति स्मृतः । शक्तित्रयेण त्रितयराज्यं स्वीकृत्य दुर्वलान् ॥ ७ ॥
candra vaṃśodito vātha cādhirāja iti smṛtaḥ | śaktitrayeṇa tritayarājyaṃ svīkṛtya durvalān || 7 ||
पार्ष्णिकः पट्टधरो मण्डलेशोऽपि पट्टभाक् । एतैर्वन्द्यपदद्वन्द्वो नीतिनेत्रः अरिन्दमः ॥ ८ ॥
pārṣṇikaḥ paṭṭadharo maṇḍaleśo'pi paṭṭabhāk | etairvandyapadadvandvo nītinetraḥ arindamaḥ || 8 ||
सुकृती चोत्सवरतो नरेन्द्रः! परिकीर्तितः । एकराज्यस्याधिपतिश्चैकदुर्गमधिष्ठितः ॥ ९ ॥
sukṛtī cotsavarato narendraḥ! parikīrtitaḥ | ekarājyasyādhipatiścaikadurgamadhiṣṭhitaḥ || 9 ||
षड्बलाधिपतिर्ज्ञानी कालज्ञोऽथ प्रयोगवान् । एवं परेभ्यश्चाभिहितो पार्ष्णिक इति स्मृतः ॥ १० ॥
ṣaḍbalādhipatirjñānī kālajño'tha prayogavān | evaṃ parebhyaścābhihito pārṣṇika iti smṛtaḥ || 10 ||
चतुष्टयगुणाधीशश्चार्धराज्यस्य चेश्वरः । एकदुर्गस्याधिपतिः स्वाम्यमात्यैरपीश्वरः ॥ ११ ॥
catuṣṭayaguṇādhīśaścārdharājyasya ceśvaraḥ | ekadurgasyādhipatiḥ svāmyamātyairapīśvaraḥ || 11 ||
मण्डलाधिपतिः पट्टभाक्भौमेऽपि वर्जितम् । एवं गुणविशिष्टोऽसौ प्रोक्तः पट्टधराख्यया ॥ १२ ॥
maṇḍalādhipatiḥ paṭṭabhākbhaume'pi varjitam | evaṃ guṇaviśiṣṭo'sau proktaḥ paṭṭadharākhyayā || 12 ||
अर्धमण्डलस्याधिपतिरेकमण्डलसंश्रितः । पट्टभागादिवन्द्योऽसौ मण्डलेश इति स्मृतः ॥ १३ ॥
ardhamaṇḍalasyādhipatirekamaṇḍalasaṃśritaḥ | paṭṭabhāgādivandyo'sau maṇḍaleśa iti smṛtaḥ || 13 ||
मण्डलाधिपतिः श्रीमानेकदुर्गमधिष्ठितः । सज्जनानां धनाढ्यानामधिपः पट्टभाक् स्मृतः ॥ १४ ॥
maṇḍalādhipatiḥ śrīmānekadurgamadhiṣṭhitaḥ | sajjanānāṃ dhanāḍhyānāmadhipaḥ paṭṭabhāk smṛtaḥ || 14 ||
ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रैः! एककुलोद्भवः । एकदुर्गस्याधिपतिर्नानाजनपदाधिपः ॥ १५ ॥
brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdraiḥ! ekakulodbhavaḥ | ekadurgasyādhipatirnānājanapadādhipaḥ || 15 ||
सज्जनाधिपतिः सर्वरक्षादिनकरेश्वरः । एतल्लक्षणयुक्तोऽसौ राजा प्राहारकः स्मृतः ॥ १६ ॥
sajjanādhipatiḥ sarvarakṣādinakareśvaraḥ | etallakṣaṇayukto'sau rājā prāhārakaḥ smṛtaḥ || 16 ||
नानाजनपदाधीशो नगरीनायकः प्रभुः । एकदुर्गमधिष्ठाप्य नानाजनपदैकराट् ॥ १७ ॥
nānājanapadādhīśo nagarīnāyakaḥ prabhuḥ | ekadurgamadhiṣṭhāpya nānājanapadaikarāṭ || 17 ||
आदाय दुर्बलानां तु सोऽस्त्रग्राही प्रकीर्तितः । चक्रवर्ती अधिराजश्च नरेन्द्र श्चाविचारकः ॥ १८ ॥
ādāya durbalānāṃ tu so'stragrāhī prakīrtitaḥ | cakravartī adhirājaśca narendra ścāvicārakaḥ || 18 ||
पार्ष्णिकश्च शिरस्त्रं स्यात्पट्टधृक् पट्टबन्धनम् । मण्डलेशस्य पट्टं स्यात्पट्टभाक् पट्टबन्धनम् ॥ १९ ॥
pārṣṇikaśca śirastraṃ syātpaṭṭadhṛk paṭṭabandhanam | maṇḍaleśasya paṭṭaṃ syātpaṭṭabhāk paṭṭabandhanam || 19 ||
प्राहारकश्चास्त्रग्राही चोभौ मालाधरौ स्मृतौ । चक्रवर्ती महाराजो नरेन्द्र श्चैव मौलिनः ॥ २० ॥
prāhārakaścāstragrāhī cobhau mālādharau smṛtau | cakravartī mahārājo narendra ścaiva maulinaḥ || 20 ||
सिंहासन सनिर्यूहं कल्पवृक्षसतोरणम् । पार्ष्णिकश्च पट्टधरः पट्टभाक् तृतीयस्य तु ॥ २१ ॥
siṃhāsana saniryūhaṃ kalpavṛkṣasatoraṇam | pārṣṇikaśca paṭṭadharaḥ paṭṭabhāk tṛtīyasya tu || 21 ||
विना कल्पतरोः सर्वमुक्तं सिंहासनादिकम् । प्राहारकस्य नृपतेः सिंहासनमिति स्मृतम् ॥ २२ ॥
vinā kalpataroḥ sarvamuktaṃ siṃhāsanādikam | prāhārakasya nṛpateḥ siṃhāsanamiti smṛtam || 22 ||
अस्त्रग्राहस्य भूपस्य केवलं चासनं भवेत् । चक्रवर्त्यादि निर्बाधं भूपालाद्योर्विशेषतः ॥ २३ ॥
astragrāhasya bhūpasya kevalaṃ cāsanaṃ bhavet | cakravartyādi nirbādhaṃ bhūpālādyorviśeṣataḥ || 23 ||
चामरे धवलच्छत्रं बहुमालाधर स्मृतम् । आसनानां तु सर्वेषां षट्पादं परिकीर्तितम् ॥ २४ ॥
cāmare dhavalacchatraṃ bahumālādhara smṛtam | āsanānāṃ tu sarveṣāṃ ṣaṭpādaṃ parikīrtitam || 24 ||
चक्रवर्ती विशेषेण नवमालाधरः सुखी । चामरैकं विनाच्छत्रं चतुष्पादसमन्वितम् ॥ २५ ॥
cakravartī viśeṣeṇa navamālādharaḥ sukhī | cāmaraikaṃ vinācchatraṃ catuṣpādasamanvitam || 25 ||
क्षुद्र स्य परिपालेभ्यो मध्यश्रेष्ठस्य योग्यकम् । बहुमाला च संप्रोक्तमन्यैः क्षुद्रै स्तु वर्धिते ॥ २६ ॥
kṣudra sya paripālebhyo madhyaśreṣṭhasya yogyakam | bahumālā ca saṃproktamanyaiḥ kṣudrai stu vardhite || 26 ||
वृत्ता सज्जननिर्यूहं मुक्ता च स्रग्विभूषणम् । क्षुद्र श्रेष्ठस्य नृपतेश्चोभे जनपदे स्मृतौ ॥ २७ ॥
vṛttā sajjananiryūhaṃ muktā ca sragvibhūṣaṇam | kṣudra śreṣṭhasya nṛpateścobhe janapade smṛtau || 27 ||
अन्येभ्यो क्षुद्र राजेभ्यस्त्वेकजानपदं परम् । एते तु क्षुद्र भूपालो भूपालानां तु सेवकाः ॥ २८ ॥
anyebhyo kṣudra rājebhyastvekajānapadaṃ param | ete tu kṣudra bhūpālo bhūpālānāṃ tu sevakāḥ || 28 ||
चक्रवर्त्याख्यराजोऽसौ दुर्जनानां तु नाशकः । कृपालुः कृपया लोकं संरक्षति मुहुर्मुहुः ॥ २९ ॥
cakravartyākhyarājo'sau durjanānāṃ tu nāśakaḥ | kṛpāluḥ kṛpayā lokaṃ saṃrakṣati muhurmuhuḥ || 29 ||
अथ दशकैकांशं करं स्वीकृत्य तिष्ठति । महाराजः षडंशे तु करं चैकं परिग्रहेत् ॥ ३० ॥
atha daśakaikāṃśaṃ karaṃ svīkṛtya tiṣṭhati | mahārājaḥ ṣaḍaṃśe tu karaṃ caikaṃ parigrahet || 30 ||
दुर्जनानां जनं ज्ञात्वा दिशि धर्मस्य पालकाः । नरेन्द्र स्य तु पञ्चांशं करं स्वीकृत्य राज्यति ॥ ३१ ॥
durjanānāṃ janaṃ jñātvā diśi dharmasya pālakāḥ | narendra sya tu pañcāṃśaṃ karaṃ svīkṛtya rājyati || 31 ||
अर्थिभ्योऽतिदरिद्रे भ्यो दाता धनवतां गृह्णीयात् । अथ पार्ष्णिकाख्यनृपतिः करमद्य प्रतिगृहीयात् ॥ ३२ ॥
arthibhyo'tidaridre bhyo dātā dhanavatāṃ gṛhṇīyāt | atha pārṣṇikākhyanṛpatiḥ karamadya pratigṛhīyāt || 32 ||
पट्टधरस्य समये चोक्तवत् त्रिः प्रतिगृहीत् । ददाति विदुषां भूयः अन्येभ्यः किञ्चिदेव हि ॥ ३३ ॥
paṭṭadharasya samaye coktavat triḥ pratigṛhīt | dadāti viduṣāṃ bhūyaḥ anyebhyaḥ kiñcideva hi || 33 ||
पट्टभाक् राज्यं तत्सर्वं करं स्वीकृत्य तिष्ठति । देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्योऽपि नित्य मान्यं करोत्यसौ ॥ ३४ ॥
paṭṭabhāk rājyaṃ tatsarvaṃ karaṃ svīkṛtya tiṣṭhati | devebhyo brāhmaṇebhyo'pi nitya mānyaṃ karotyasau || 34 ||
प्रहारकस्य देशस्य करं स्वीकृत्य तिष्ठति । नीतिशास्त्रोक्तवन्न्यायमन्यायं करोत्यपि ॥ ३५ ॥
prahārakasya deśasya karaṃ svīkṛtya tiṣṭhati | nītiśāstroktavannyāyamanyāyaṃ karotyapi || 35 ||
धर्मज्ञश्चोपकारज्ञो वामभिः कर्मभिः दृढः । अस्त्रग्राहः स्वराज्यस्य न्यायाज्जग्राह तत्करम् ॥ ३६ ॥
dharmajñaścopakārajño vāmabhiḥ karmabhiḥ dṛḍhaḥ | astragrāhaḥ svarājyasya nyāyājjagrāha tatkaram || 36 ||
यथापराधदण्डं च हिंसां नाभिकरोति च । तापसान् ब्राह्मणान्देवान् सदा पूजां करोत्यपि ॥ ३७ ॥
yathāparādhadaṇḍaṃ ca hiṃsāṃ nābhikaroti ca | tāpasān brāhmaṇāndevān sadā pūjāṃ karotyapi || 37 ||
एवं क्षुद्रा श्च भूपालाः स्वे स्वे जनपदे करान् । स्वीकृत्य चक्रवर्त्यादिराजानां च करोत्यपि ॥ ३८ ॥
evaṃ kṣudrā śca bhūpālāḥ sve sve janapade karān | svīkṛtya cakravartyādirājānāṃ ca karotyapi || 38 ||
इत्युक्तन्यायमार्गस्य भागं कुर्वन्ति ते नृपाः । अक्षत्रियास्तु ते सर्वे प्रोक्तं विद्वान् पुरातनैः ॥ ३९ ॥
ityuktanyāyamārgasya bhāgaṃ kurvanti te nṛpāḥ | akṣatriyāstu te sarve proktaṃ vidvān purātanaiḥ || 39 ||
इतिविरचितमेवं भूपतीनां चरित्रम् । श्रुतिसकलपुराणैः सर्वशास्त्राय मानम् । परिपतति यदे तल्लक्षणं चार्थयुक्तम् । स तु निखिलविबुधेभ्यो वन्द्यपादारविन्दः ॥ ४० ॥
itiviracitamevaṃ bhūpatīnāṃ caritram | śrutisakalapurāṇaiḥ sarvaśāstrāya mānam | paripatati yade tallakṣaṇaṃ cārthayuktam | sa tu nikhilavibudhebhyo vandyapādāravindaḥ || 40 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).