देवभूसुरभूपनामारोहार्थं तु योग्यकम् । रथमानं क्रमाद् वक्ष्ये लक्षणं विधिना सह ॥ १ ॥
devabhūsurabhūpanāmārohārthaṃ tu yogyakam | rathamānaṃ kramād vakṣye lakṣaṇaṃ vidhinā saha || 1 ||
अध्यायः ४१ · रथलक्षणम्
rathalakṣaṇam
A chapter of the Manasara.
79 versesSanskrit with transliteration
देवभूसुरभूपनामारोहार्थं तु योग्यकम् । रथमानं क्रमाद् वक्ष्ये लक्षणं विधिना सह ॥ १ ॥
devabhūsurabhūpanāmārohārthaṃ tu yogyakam | rathamānaṃ kramād vakṣye lakṣaṇaṃ vidhinā saha || 1 ||
चक्रं चैव रथाकारं रथमानं च भूषणम् । त्रिवितस्तिं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ २ ॥
cakraṃ caiva rathākāraṃ rathamānaṃ ca bhūṣaṇam | trivitastiṃ samārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt || 2 ||
पञ्चहस्तावसानं स्यात्पञ्चादशविशालकम् । वितस्तिद्वयमारभ्य वितस्त्येकेन वर्धनात् ॥ ३ ॥
pañcahastāvasānaṃ syātpañcādaśaviśālakam | vitastidvayamārabhya vitastyekena vardhanāt || 3 ||
सार्धवेदकरान्तं स्यात्पूर्ववत्संख्यया चेति । एवं तु चक्रविस्तारं देवभूसुरभूपतेः ॥ ४ ॥
sārdhavedakarāntaṃ syātpūrvavatsaṃkhyayā ceti | evaṃ tu cakravistāraṃ devabhūsurabhūpateḥ || 4 ||
अङ्गुलद्वयमारभ्य एकैकाङ्गुलवर्धनात् । सप्तादशाङ्गुलान्तं स्याद् घनं पञ्चादशस्तथा ॥ ५ ॥
aṅguladvayamārabhya ekaikāṅgulavardhanāt | saptādaśāṅgulāntaṃ syād ghanaṃ pañcādaśastathā || 5 ||
चक्रं वृत्ताकृतिं कुर्याद्युक्त्याथ पट्ट योजितम् । विस्तारं च त्रिधा कृत्वा मध्ये कुक्ष्यंशकेन तु ॥ ६ ॥
cakraṃ vṛttākṛtiṃ kuryādyuktyātha paṭṭa yojitam | vistāraṃ ca tridhā kṛtvā madhye kukṣyaṃśakena tu || 6 ||
तन्मध्ये तु त्रिमात्रादौ सप्तादशांङ्गुलान्तकम् । पञ्चादशं च विपुलं नाभिकुक्षस्य वेशनम् ॥ ७ ॥
tanmadhye tu trimātrādau saptādaśāṃṅgulāntakam | pañcādaśaṃ ca vipulaṃ nābhikukṣasya veśanam || 7 ||
छिद्रं वृत्ताकृतिं ह्येव वृत्ताश्रं वाथ कुक्षिकम् । त्रिमात्रं पूर्ववद्वृद्ध्या सप्ता दशाङ्गुलान्तकम् ॥ ८ ॥
chidraṃ vṛttākṛtiṃ hyeva vṛttāśraṃ vātha kukṣikam | trimātraṃ pūrvavadvṛddhyā saptā daśāṅgulāntakam || 8 ||
पञ्चादशविधि प्रोक्तमेवं कुक्षिविनिर्गतम् । अन्तर्बहिश्च कुक्षिः स्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ९ ॥
pañcādaśavidhi proktamevaṃ kukṣivinirgatam | antarbahiśca kukṣiḥ syātsarvālaṅkārasaṃyutam || 9 ||
वितस्तित्रयमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् । पञ्चहस्तावसानं स्यात्सशिखाक्षायतं तथा ॥ १० ॥
vitastitrayamārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt | pañcahastāvasānaṃ syātsaśikhākṣāyataṃ tathā || 10 ||
शिखां विनायतं वापि चैकमेकादशायतम् । पञ्चाङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ११ ॥
śikhāṃ vināyataṃ vāpi caikamekādaśāyatam | pañcāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt || 11 ||
एकविंशाङ्गुलान्तं स्यान्नवधा चाक्षविस्तृतम् । सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ १२ ॥
ekaviṃśāṅgulāntaṃ syānnavadhā cākṣavistṛtam | saptāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt || 12 ||
त्रयोविंशाङ्गुलान्तं स्याच्चाक्षोत्सेधं तु पूर्ववत् । शिखाश्च क्रतारं तुल्यं तारं युक्त्यायतं तथा ॥ १३ ॥
trayoviṃśāṅgulāntaṃ syāccākṣotsedhaṃ tu pūrvavat | śikhāśca kratāraṃ tulyaṃ tāraṃ yuktyāyataṃ tathā || 13 ||
शालजम्बूकसारं च सरलं वकुलार्जुनम् । मधुकं तिन्त्रिणी चैव वर्वरद्रुममेव च ॥ १४ ॥
śālajambūkasāraṃ ca saralaṃ vakulārjunam | madhukaṃ tintriṇī caiva varvaradrumameva ca || 14 ||
व्याघ्री च क्षीरिणी चैव खादिरं कृकरं शमी । एवं चक्रादिदारुभ्यां युक्त्या बलवशान्न्यसेत् ॥ १५ ॥
vyāghrī ca kṣīriṇī caiva khādiraṃ kṛkaraṃ śamī | evaṃ cakrādidārubhyāṃ yuktyā balavaśānnyaset || 15 ||
दन्ततारे चतुष्पञ्चभागैकं शल्यविस्तृतम् । समं वाथ्यर्धमेवं वा द्वयं तिर्यग्गतायतम् ॥ १६ ॥
dantatāre catuṣpañcabhāgaikaṃ śalyavistṛtam | samaṃ vāthyardhamevaṃ vā dvayaṃ tiryaggatāyatam || 16 ||
दन्तधारसमाधिक्यं कीलायाममुदीरितम् । कुर्याद् दन्ताग्रके छिद्रं युक्त्या कीलं प्रयोजयेत् ॥ १७ ॥
dantadhārasamādhikyaṃ kīlāyāmamudīritam | kuryād dantāgrake chidraṃ yuktyā kīlaṃ prayojayet || 17 ||
अक्षोपरि तथातारं मानं चाप्यथ वक्ष्यते । सार्धहस्तं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ १८ ॥
akṣopari tathātāraṃ mānaṃ cāpyatha vakṣyate | sārdhahastaṃ samārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt || 18 ||
पञ्चहस्तान्तविस्तारं भारं पञ्चादशं भवेत् । विस्तारद्विगुणान्तं च तत्पादांशेन वर्धनात् ॥ १९ ॥
pañcahastāntavistāraṃ bhāraṃ pañcādaśaṃ bhavet | vistāradviguṇāntaṃ ca tatpādāṃśena vardhanāt || 19 ||
पुरं पृष्ठायतं ह्येवं नवमानमुदीरितम् । त्रिचतुष्पञ्चषट्सप्तसाष्टनन्ददशाङ्गुलम् ॥ २० ॥
puraṃ pṛṣṭhāyataṃ hyevaṃ navamānamudīritam | tricatuṣpañcaṣaṭsaptasāṣṭanandadaśāṅgulam || 20 ||
एतत्तु भारयुक्तं स्यात्क्षुद्रे तु द्वयमेव च । मुखे पृष्ठे पट्टके स्यात्कुर्यादुक्तविशालवत् ॥ २१ ॥
etattu bhārayuktaṃ syātkṣudre tu dvayameva ca | mukhe pṛṣṭhe paṭṭake syātkuryāduktaviśālavat || 21 ||
सर्वेषां च रथाधारं दारुविस्तारमेव च । तत्पञ्चांशेनवृद्धिः स्याद् द्विगुणान्तं तथोदयम् ॥ २२ ॥
sarveṣāṃ ca rathādhāraṃ dāruvistārameva ca | tatpañcāṃśenavṛddhiḥ syād dviguṇāntaṃ tathodayam || 22 ||
रथाधारोदये देशे चोपधारं प्रयोजयेत् । भारायामे चतुष्पञ्चषट्सप्तांशविभाजिते ॥ २३ ॥
rathādhārodaye deśe copadhāraṃ prayojayet | bhārāyāme catuṣpañcaṣaṭsaptāṃśavibhājite || 23 ||
एकैकांशविहीनं स्यात् शेषांशेनायतं तथा । रथाधारसमुत्सेधं विस्तारस्याधिकं तथा ॥ २४ ॥
ekaikāṃśavihīnaṃ syāt śeṣāṃśenāyataṃ tathā | rathādhārasamutsedhaṃ vistārasyādhikaṃ tathā || 24 ||
पादमर्धं त्रिपादं च तत्समं चाधिकोदयम् । दारुतारसमं कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ २५ ॥
pādamardhaṃ tripādaṃ ca tatsamaṃ cādhikodayam | dārutārasamaṃ kuryātsarvālaṅkārasaṃyutam || 25 ||
तस्याधः कर्णनं कुर्यादक्षोत्सेधार्धमेव च । तत्तदेशे तु छिद्रं स्यादक्षभारे रथान्तकम् ॥ २६ ॥
tasyādhaḥ karṇanaṃ kuryādakṣotsedhārdhameva ca | tattadeśe tu chidraṃ syādakṣabhāre rathāntakam || 26 ||
छिद्रे प्रवेशयेत्कीलं युक्त्यायपट्टं योजितम् । उपाधाराग्रपृष्ठे तु पट्टिकान्तं प्रयोजयेत् ॥ २७ ॥
chidre praveśayetkīlaṃ yuktyāyapaṭṭaṃ yojitam | upādhārāgrapṛṣṭhe tu paṭṭikāntaṃ prayojayet || 27 ||
रथाधारोपरिदेशे चोपपीठं समं तथा । भारोत्सेधसमं वापि द्विगुणं त्रिगुणं तथा ॥ २८ ॥
rathādhāroparideśe copapīṭhaṃ samaṃ tathā | bhārotsedhasamaṃ vāpi dviguṇaṃ triguṇaṃ tathā || 28 ||
सर्वालङ्कारसंयुक्तं चोपपीठोक्तवद् भवेत् । तदूर्ध्वे प्रस्तराकारमुत्तरादिक्रियान्वितम् ॥ २९ ॥
sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ copapīṭhoktavad bhavet | tadūrdhve prastarākāramuttarādikriyānvitam || 29 ||
हरिकरिमकररूपैः पत्रचित्रादिसर्वैः । परिकरं तु युगानां नाटकैर्भूतयक्षैः । रसिकरफणिकास्ते तोरणैः क्षुद्र पादैः । कृतमथ करिकर्णैर्नासिकाभूषणाढ्यम् ॥ ३० ॥
harikarimakararūpaiḥ patracitrādisarvaiḥ | parikaraṃ tu yugānāṃ nāṭakairbhūtayakṣaiḥ | rasikaraphaṇikāste toraṇaiḥ kṣudra pādaiḥ | kṛtamatha karikarṇairnāsikābhūṣaṇāḍhyam || 30 ||
कुर्याद्युक्त्या च शोभार्थं युक्त्यास्त्वधो विना रथम् । रथाधारो पर्युक्तं च रथमानमिहोच्यते ॥ ३१ ॥
kuryādyuktyā ca śobhārthaṃ yuktyāstvadho vinā ratham | rathādhāro paryuktaṃ ca rathamānamihocyate || 31 ||
त्रिभिर्वेदवितस्त्यादौ षट्षडङ्गुलवर्धनात् । पञ्चसार्धकरं पञ्चहस्तान्तं विस्तृतं भवेत् ॥ ३२ ॥
tribhirvedavitastyādau ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt | pañcasārdhakaraṃ pañcahastāntaṃ vistṛtaṃ bhavet || 32 ||
ऊर्ध्वे चान्तस्थले च दशधा परिकीर्तितम् । तस्मादेकवितस्तयादौ षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ ३३ ॥
ūrdhve cāntasthale ca daśadhā parikīrtitam | tasmādekavitastayādau ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt || 33 ||
सपादद्विकरान्तं स्यादष्टधा निर्गमं भवेत् । एकद्वित्रिचतुष्पञ्चषट्सप्ताष्टनवांशकम् ॥ ३४ ॥
sapādadvikarāntaṃ syādaṣṭadhā nirgamaṃ bhavet | ekadvitricatuṣpañcaṣaṭsaptāṣṭanavāṃśakam || 34 ||
एवं युक्त्या तलं कुर्याद् मूलादग्रावसानकम् । वितस्त्येकं समारभ्य त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ३५ ॥
evaṃ yuktyā talaṃ kuryād mūlādagrāvasānakam | vitastyekaṃ samārabhya tritr! yaṅgulavivardhanāt || 35 ||
एकहस्तवसानं स्यात् एकादश शिखोन्नतम् । पञ्चदशाङ्गुलारभ्य त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ३६ ॥
ekahastavasānaṃ syāt ekādaśa śikhonnatam | pañcadaśāṅgulārabhya tritr! yaṅgulavivardhanāt || 36 ||
सप्तादशाङ्गुलान्तं स्यात्तृतीये तु शिखोन्नतम् । वितस्त्येकं समारभ्य पादाधिककरान्तकम् ॥ ३७ ॥
saptādaśāṅgulāntaṃ syāttṛtīye tu śikhonnatam | vitastyekaṃ samārabhya pādādhikakarāntakam || 37 ||
तृतीये पञ्चधोत्सेधं त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात् । एकहस्तं समारभ्य त्रिवितस्त्यन्तमुच्चकम् ॥ ३८ ॥
tṛtīye pañcadhotsedhaṃ tritr! yaṅgulavivardhanāt | ekahastaṃ samārabhya trivitastyantamuccakam || 38 ||
चतुर्थे पञ्चधा प्रोक्तं पूर्ववद् वर्धयेत्क्रमात् । त्रिमात्राधिकहस्तादौ त्रयस्त्रिंशाङ्गुलान्तकम् ॥ ३९ ॥
caturthe pañcadhā proktaṃ pūrvavad vardhayetkramāt | trimātrādhikahastādau trayastriṃśāṅgulāntakam || 39 ||
कुर्यात्पञ्चविधं प्रोक्तं पञ्चधामतलोन्नतम् । पादाधिक्यं तु हस्तादौ सत्रिपादकरान्तकम् ॥ ४० ॥
kuryātpañcavidhaṃ proktaṃ pañcadhāmatalonnatam | pādādhikyaṃ tu hastādau satripādakarāntakam || 40 ||
एवं तु षट्तलं प्रोक्तं पञ्चधा चोच्छ्रयं भवेत् । पादोनत्रिवितस्त्यादौ त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ४१ ॥
evaṃ tu ṣaṭtalaṃ proktaṃ pañcadhā cocchrayaṃ bhavet | pādonatrivitastyādau tritr! yaṅgulavivardhanāt || 41 ||
त्रिपादस्त्रिवितस्त्यान्तं सप्तान्ते पञ्चधोदयम् । त्रिवितस्ति समारभ्य त्रित्रिमात्रविवर्धनात् ॥ ४२ ॥
tripādastrivitastyāntaṃ saptānte pañcadhodayam | trivitasti samārabhya tritrimātravivardhanāt || 42 ||
द्विहस्ताष्टतलोपञ्च पञ्चधायमिति स्मृतम् । सपादत्रिवितस्त्यादौ त्रित्रिमात्रविवर्धनात् ॥ ४३ ॥
dvihastāṣṭatalopañca pañcadhāyamiti smṛtam | sapādatrivitastyādau tritrimātravivardhanāt || 43 ||
पादयुगवितस्त्यन्तं नवतले शिरोदयम् । अधश्चैकवितस्त्यादि द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ४४ ॥
pādayugavitastyantaṃ navatale śirodayam | adhaścaikavitastyādi dvidvyaṅgulavivardhanāt || 44 ||
अष्टविंशाङ्गुलोत्सेधं चैकादिनवान्तकम् । वितस्त्येकं समारभ्य एकैकाङ्गुलवर्धनात् ॥ ४५ ॥
aṣṭaviṃśāṅgulotsedhaṃ caikādinavāntakam | vitastyekaṃ samārabhya ekaikāṅgulavardhanāt || 45 ||
मूलादग्रावसानं स्याद् युक्त्या युग्मदशात् न्यसेत् । चतुर्विशाङ्गुलान्तं च पञ्चविंशाङ्गुलान्तकम् ॥ ४६ ॥
mūlādagrāvasānaṃ syād yuktyā yugmadaśāt nyaset | caturviśāṅgulāntaṃ ca pañcaviṃśāṅgulāntakam || 46 ||
प्रत्येकं तु तलानां तु ऊर्ध्वभूमोधिकोन्नतम् । तलानामपि सर्वेषां कुट्टिमं तत्प्रकल्पयेत् ॥ ४७ ॥
pratyekaṃ tu talānāṃ tu ūrdhvabhūmodhikonnatam | talānāmapi sarveṣāṃ kuṭṭimaṃ tatprakalpayet || 47 ||
तदधिष्ठानमाने तु चोक्त्मानेन पूर्वके । सोपपीथमधिष्ठानं केवलं वा मसूरकम् ॥ ४८ ॥
tadadhiṣṭhānamāne tu coktmānena pūrvake | sopapīthamadhiṣṭhānaṃ kevalaṃ vā masūrakam || 48 ||
उपपीठस्य मानं तत्त्यक्त्वाधिष्ठानमेव च । यथाधिष्ठानगण्ये तु कुर्यात् गण्याधिकोन्नतम् ॥ ४९ ॥
upapīṭhasya mānaṃ tattyaktvādhiṣṭhānameva ca | yathādhiṣṭhānagaṇye tu kuryāt gaṇyādhikonnatam || 49 ||
सर्वेषाम् देवतारूपं कुर्यात्सर्वं विचक्षणः । रथाः सर्वे समाश्राः स्युर्भद्र युक्तम् अथापि वा ॥ ५० ॥
sarveṣām devatārūpaṃ kuryātsarvaṃ vicakṣaṇaḥ | rathāḥ sarve samāśrāḥ syurbhadra yuktam athāpi vā || 50 ||
वितस्त्येकं समारभ्य त्रित्रिमात्रविवर्धनात् । त्रिवितस्त्यन्तं भद्रा णां निर्गमं परिकल्पयेत् ॥ ५१ ॥
vitastyekaṃ samārabhya tritrimātravivardhanāt | trivitastyantaṃ bhadrā ṇāṃ nirgamaṃ parikalpayet || 51 ||
रथाधारे त्रिभागैकं चतुर्भागत्रिभागिकम् । पञ्चभागं त्रिभागं वा विस्तारस्यार्धमेव वा ॥ ५२ ॥
rathādhāre tribhāgaikaṃ caturbhāgatribhāgikam | pañcabhāgaṃ tribhāgaṃ vā vistārasyārdhameva vā || 52 ||
चतुर्दिक्षु चतुर्भद्रं स्यात् त्रिद्व्यैकहरिं तु वा । भद्र मध्ये तु भद्रं स्याच्चोक्तवत्कारयेत्सुधीः ॥ ५३ ॥
caturdikṣu caturbhadraṃ syāt tridvyaikahariṃ tu vā | bhadra madhye tu bhadraṃ syāccoktavatkārayetsudhīḥ || 53 ||
युक्त्या च भद्रं सर्वेषां नासिकायुक्तमेव वा । पक्षे च कुड्मलं युक्तं वक्त्रानां तु सुयोजयेत् ॥ ५४ ॥
yuktyā ca bhadraṃ sarveṣāṃ nāsikāyuktameva vā | pakṣe ca kuḍmalaṃ yuktaṃ vaktrānāṃ tu suyojayet || 54 ||
पूर्वोक्तरथनामानि चाधुना प्रवक्ष्यते । नभस्वान्भद्र कं चैव भद्रं स्यात्प्रभञ्जनम् ॥ ५५ ॥
pūrvoktarathanāmāni cādhunā pravakṣyate | nabhasvānbhadra kaṃ caiva bhadraṃ syātprabhañjanam || 55 ||
निवाताख्यं भद्र कं चैव पवनाख्यं च भद्र कम् । पृषद् चेन्द्र कं चैवमनिलाख्यं च भद्र कम् ॥ ५६ ॥
nivātākhyaṃ bhadra kaṃ caiva pavanākhyaṃ ca bhadra kam | pṛṣad cendra kaṃ caivamanilākhyaṃ ca bhadra kam || 56 ||
एतानि रथनामानि चाश्रयुक्तं रथे विदुः । नभस्वान्भद्रं वेदाश्रं प्रभञ्जनं षडश्रकम् ॥ ५७ ॥
etāni rathanāmāni cāśrayuktaṃ rathe viduḥ | nabhasvānbhadraṃ vedāśraṃ prabhañjanaṃ ṣaḍaśrakam || 57 ||
वाताख्यं द्विभद्रं स्यात्पवनाख्यं त्रिभद्र कम् । पृषतं चेन्द्र काख्यं स्याद् दशाश्रं भद्र संयुतम् ॥ ५८ ॥
vātākhyaṃ dvibhadraṃ syātpavanākhyaṃ tribhadra kam | pṛṣataṃ cendra kākhyaṃ syād daśāśraṃ bhadra saṃyutam || 58 ||
द्वादशं भद्र संयुक्तमनिलाख्यमुदीरितम् । केचित्तु युक्तमेवं वा पट्टाश्रं रथमेव वा ॥ ५९ ॥
dvādaśaṃ bhadra saṃyuktamanilākhyamudīritam | kecittu yuktamevaṃ vā paṭṭāśraṃ rathameva vā || 59 ||
वृत्तं वा चायतं वृत्तं वा पट्टाश्रे चायतं तु वा । अष्टाश्रं वा षडश्रं वा द्व्यश्रवृत्तमथापि वा ॥ ६० ॥
vṛttaṃ vā cāyataṃ vṛttaṃ vā paṭṭāśre cāyataṃ tu vā | aṣṭāśraṃ vā ṣaḍaśraṃ vā dvyaśravṛttamathāpi vā || 60 ||
वेदाश्रं नागरं प्रोक्तं वस्वश्रं द्रा विडं भवेत् । सुवृत्तं वेसरं प्रोक्तं रन्ध्रं स्यात्तु षडश्रकम् ॥ ६१ ॥
vedāśraṃ nāgaraṃ proktaṃ vasvaśraṃ drā viḍaṃ bhavet | suvṛttaṃ vesaraṃ proktaṃ randhraṃ syāttu ṣaḍaśrakam || 61 ||
द्व्यश्रवृत्तं समाकारं आलिङ्गं परिकल्पयेत् । पूर्वोक्ताकारायामे तद्देवाख्यं विदुर्बुधाः ॥ ६२ ॥
dvyaśravṛttaṃ samākāraṃ āliṅgaṃ parikalpayet | pūrvoktākārāyāme taddevākhyaṃ vidurbudhāḥ || 62 ||
पूर्वोक्तभद्र सर्वेषां नानादिनरथे भवेत् । रथताराङ्घ्रिकांशेन वर्धनं द्विगुणायतम् ॥ ६३ ॥
pūrvoktabhadra sarveṣāṃ nānādinarathe bhavet | rathatārāṅghrikāṃśena vardhanaṃ dviguṇāyatam || 63 ||
पूर्वोक्तक्षुद्र मानेन देवभूसुरभूपतेः । युद्धार्थं च मखार्थं स्यान्मध्यनित्योत्सवार्थकम् ॥ ६४ ॥
pūrvoktakṣudra mānena devabhūsurabhūpateḥ | yuddhārthaṃ ca makhārthaṃ syānmadhyanityotsavārthakam || 64 ||
देवानां भूपतीनां च महामानं महोत्सवैः । युद्धयोग्यं यथासर्वे चक्रत्रयसमन्वितम् ॥ ६५ ॥
devānāṃ bhūpatīnāṃ ca mahāmānaṃ mahotsavaiḥ | yuddhayogyaṃ yathāsarve cakratrayasamanvitam || 65 ||
मखार्थमर्धरथं यथासर्वे वेदपादसमन्वितम् । नित्योत्सवं यथासर्वे पञ्चचक्रसमन्वितम् ॥ ६६ ॥
makhārthamardharathaṃ yathāsarve vedapādasamanvitam | nityotsavaṃ yathāsarve pañcacakrasamanvitam || 66 ||
महोत्सवरथाना च सर्वेषां चक्र वर्तते । षट्सप्ताष्टनवं वाथ दशचक्रं क्रमाद् विदुः ॥ ६७ ॥
mahotsavarathānā ca sarveṣāṃ cakra vartate | ṣaṭsaptāṣṭanavaṃ vātha daśacakraṃ kramād viduḥ || 67 ||
युद्धयोग्यं त्रिकं वेदि मखार्थं द्वयमेव वा । नित्योत्सवरथाश्चैकद्वित्रिवेदि प्रकल्पयेत् ॥ ६८ ॥
yuddhayogyaṃ trikaṃ vedi makhārthaṃ dvayameva vā | nityotsavarathāścaikadvitrivedi prakalpayet || 68 ||
महोत्सवरथे वेदि त्रितयादि नवान्तकम् । कल्पयेत्सार्वभौमस्य चैव नवश्चेति वेदिका ॥ ६९ ॥
mahotsavarathe vedi tritayādi navāntakam | kalpayetsārvabhaumasya caiva navaśceti vedikā || 69 ||
महाराजे सप्तकान्तमेकादि प्रकल्पयेत् । नरेन्द्रा ख्यनृपतेः पञ्चकादि योजयेत् ॥ ७० ॥
mahārāje saptakāntamekādi prakalpayet | narendrā khyanṛpateḥ pañcakādi yojayet || 70 ||
पार्ष्णिकाख्यस्य भूपानामेकादि चतुरान्तकम् । विष्णोरत्र्! यम्बकस्यापि चैकाद्ये नववेदिकाः ॥ ७१ ॥
pārṣṇikākhyasya bhūpānāmekādi caturāntakam | viṣṇoratr! yambakasyāpi caikādye navavedikāḥ || 71 ||
बौद्धादिजिनकान्तानां सप्तान्तं चैकादितः । अन्येषामपि देवानां वेदीनां वेदसंख्यकम् ॥ ७२ ॥
bauddhādijinakāntānāṃ saptāntaṃ caikāditaḥ | anyeṣāmapi devānāṃ vedīnāṃ vedasaṃkhyakam || 72 ||
एकादिपञ्चसंख्यान्तं कुर्याच्छिल्पिवरैरपि । रथानामूर्ध्वदेशस्य चालङ्कारं प्रवक्ष्यते ॥ ७३ ॥
ekādipañcasaṃkhyāntaṃ kuryācchilpivarairapi | rathānāmūrdhvadeśasya cālaṅkāraṃ pravakṣyate || 73 ||
मानं यथायुक्तिवशादेकद्वित्रितलं तु वा । कुर्याद् देवरथानां तु शेषमागमतोक्तवत् ॥ ७४ ॥
mānaṃ yathāyuktivaśādekadvitritalaṃ tu vā | kuryād devarathānāṃ tu śeṣamāgamatoktavat || 74 ||
अथाधो गुरुपादसरोरुहम् । गुरुवरं च षण्मुखं सरस्वतिं । गणपतिं त्वथ शङ्करवल्लभाम् । विविधवाहनवस्त्रविभूषितान् ॥ ७५ ॥
athādho gurupādasaroruham | guruvaraṃ ca ṣaṇmukhaṃ sarasvatiṃ | gaṇapatiṃ tvatha śaṅkaravallabhām | vividhavāhanavastravibhūṣitān || 75 ||
अथ रथाभरणं परिकथ्यते । शिखिशिखण्डकचामरतोरणम् । विविधकिङ्किणीनिर्मलदर्पणम् । व्यजनकेतकमाल्यमनोहरम् ॥ ७६ ॥
atha rathābharaṇaṃ parikathyate | śikhiśikhaṇḍakacāmaratoraṇam | vividhakiṅkiṇīnirmaladarpaṇam | vyajanaketakamālyamanoharam || 76 ||
आदौ रथस्य तलतोऽपि भुर्वरवेश्या । लास्याङ्गना सकलभावन सम्यक् विवस्त्राम् । अत्युच्चमर्दलनिस्वन धार्य । चोर्ध्वेऽर्थमल्पमरुतं मग्ने दधानाम् ॥ ७७ ॥
ādau rathasya talato'pi bhurvaraveśyā | lāsyāṅganā sakalabhāvana samyak vivastrām | atyuccamardalanisvana dhārya | cordhve'rthamalpamarutaṃ magne dadhānām || 77 ||
वीणावेणुमृदङ्गपानि बहुशो विद्वत्सभापण्डितैः । सामन्तादिनृपालपुत्रसचिवैः पुरोहितैर्ब्राह्मणैः । किञ्चित् ध्यापकनृत्तनाथनिवहान् संवेष्ट्य तच्छिल्पिभिः । युक्तं विष्णुमहेश्वरानपि तथा भक्तैश्च संवेष्टितान् ॥ ७८ ॥
vīṇāveṇumṛdaṅgapāni bahuśo vidvatsabhāpaṇḍitaiḥ | sāmantādinṛpālaputrasacivaiḥ purohitairbrāhmaṇaiḥ | kiñcit dhyāpakanṛttanāthanivahān saṃveṣṭya tacchilpibhiḥ | yuktaṃ viṣṇumaheśvarānapi tathā bhaktaiśca saṃveṣṭitān || 78 ||
द्वारपालकसयक्षकिन्नरान् । नागकन्यकगरुत्ननिध्यपि । कल्पवृक्षयुतचक्रवर्तिभिः । मण्डितं कुरु सर्ववेदिभिः ॥ ७९ ॥
dvārapālakasayakṣakinnarān | nāgakanyakagarutnanidhyapi | kalpavṛkṣayutacakravartibhiḥ | maṇḍitaṃ kuru sarvavedibhiḥ || 79 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).