देवानां भूपतीनां च भूषणानां तु लक्षणम् । क्रमात्तद्विधिना सम्यक् संक्षेपाद्वक्ष्यतेऽधुना ॥ १ ॥
devānāṃ bhūpatīnāṃ ca bhūṣaṇānāṃ tu lakṣaṇam | kramāttadvidhinā samyak saṃkṣepādvakṣyate'dhunā || 1 ||
अध्यायः ४८ · भूषणलक्षणम्
bhūṣaṇalakṣaṇam
A chapter of the Manasara.
150 versesSanskrit with transliteration
देवानां भूपतीनां च भूषणानां तु लक्षणम् । क्रमात्तद्विधिना सम्यक् संक्षेपाद्वक्ष्यतेऽधुना ॥ १ ॥
devānāṃ bhūpatīnāṃ ca bhūṣaṇānāṃ tu lakṣaṇam | kramāttadvidhinā samyak saṃkṣepādvakṣyate'dhunā || 1 ||
पत्रकल्पं चित्रकल्पं रत्नकल्पं च मिश्रितम् । एषां च दुर्विधं प्रोक्तं कुर्यादाभरणं बुधः ॥ २ ॥
patrakalpaṃ citrakalpaṃ ratnakalpaṃ ca miśritam | eṣāṃ ca durvidhaṃ proktaṃ kuryādābharaṇaṃ budhaḥ || 2 ||
देवानामपि सर्वेषां कल्पैः सर्वं तु योग्यकम् । पत्रकल्पं विना सर्वं सार्वभौमस्य योग्यकम् ॥ ३ ॥
devānāmapi sarveṣāṃ kalpaiḥ sarvaṃ tu yogyakam | patrakalpaṃ vinā sarvaṃ sārvabhaumasya yogyakam || 3 ||
रत्नं मिश्रं च योग्यं स्यादधिराजनरेन्द्र योः । अन्येषाम् भूपतीनां च मिश्रकल्पं च योग्यकम् ॥ ४ ॥
ratnaṃ miśraṃ ca yogyaṃ syādadhirājanarendra yoḥ | anyeṣām bhūpatīnāṃ ca miśrakalpaṃ ca yogyakam || 4 ||
पत्रवल्लीरलङ्कृत्य पत्रकल्पमिति स्मृतम् । पुष्पवल्ली च चित्रैश्च सर्वरत्नैरलङ्कृतम् ॥ ५ ॥
patravallīralaṅkṛtya patrakalpamiti smṛtam | puṣpavallī ca citraiśca sarvaratnairalaṅkṛtam || 5 ||
एतत्तु चित्रकल्पं तु नाटकाभिरलङ्कृतम् । पुष्परत्नैरलङ्कृत्य भूषणं रत्नकल्पकम् ॥ ६ ॥
etattu citrakalpaṃ tu nāṭakābhiralaṅkṛtam | puṣparatnairalaṅkṛtya bhūṣaṇaṃ ratnakalpakam || 6 ||
पत्ररत्नैश्च संभूष्य मिश्रकल्पमिति स्मृतम् । हारोपग्रीवकेयूरकटकैश्च सुपूरिमम् ॥ ७ ॥
patraratnaiśca saṃbhūṣya miśrakalpamiti smṛtam | hāropagrīvakeyūrakaṭakaiśca supūrimam || 7 ||
बाहुवलयदामं च स्कन्धो मालावलम्बनम् । प्रकोष्ठे वलयं चैव मणिबन्धकलापकम् ॥ ८ ॥
bāhuvalayadāmaṃ ca skandho mālāvalambanam | prakoṣṭhe valayaṃ caiva maṇibandhakalāpakam || 8 ||
रत्नाङ्गुलीयकैश्चैव विना मध्याङ्गुलीयकम् । मध्ये चोदरबन्धं स्यात्तस्योर्ध्वे स्तनसूत्रकम् ॥ ९ ॥
ratnāṅgulīyakaiścaiva vinā madhyāṅgulīyakam | madhye codarabandhaṃ syāttasyordhve stanasūtrakam || 9 ||
यज्ञसूत्रादिपार्श्वैक सूत्रं स्यात्तु स्तनावृतम् । पुरसूत्रलम्बनं पूर्वे यज्ञसूत्रं तु बन्धनम् ॥ १० ॥
yajñasūtrādipārśvaika sūtraṃ syāttu stanāvṛtam | purasūtralambanaṃ pūrve yajñasūtraṃ tu bandhanam || 10 ||
कटिसूत्रावसानं स्यात्पुरसूत्रमिति स्मृतम् । वक्षस्थले च हारं स्यादुपग्रीवहृदयान्तकम् ॥ ११ ॥
kaṭisūtrāvasānaṃ syātpurasūtramiti smṛtam | vakṣasthale ca hāraṃ syādupagrīvahṛdayāntakam || 11 ||
बाहुमूले तु वलयं दाम कक्षावसानकम् । बाहुमालावलम्बं स्यात्केयूरकटकान्वितम् ॥ १२ ॥
bāhumūle tu valayaṃ dāma kakṣāvasānakam | bāhumālāvalambaṃ syātkeyūrakaṭakānvitam || 12 ||
बाह्यायामस्य मध्ये तु केयूरकटकान्वितम् । तदूर्ध्वे पूरिमं कुर्यात्कर्णे मकरभूषणम् ॥ १३ ॥
bāhyāyāmasya madhye tu keyūrakaṭakānvitam | tadūrdhve pūrimaṃ kuryātkarṇe makarabhūṣaṇam || 13 ||
कटिसूत्रं तु संयुक्तं कटिप्रस्थ सपट्टिका । मेढ्रान्तं पट्टिकान्तं स्यात्तन्मध्ये सिंहवक्त्रवत् ॥ १४ ॥
kaṭisūtraṃ tu saṃyuktaṃ kaṭiprastha sapaṭṭikā | meḍhrāntaṃ paṭṭikāntaṃ syāttanmadhye siṃhavaktravat || 14 ||
अथवा रत्नबन्धं स्यात्स्यादामेढ्र विनिर्गमम् । निर्व्यं च पञ्चपार्श्वे तु मध्ये दामचलान्वितम् ॥ १५ ॥
athavā ratnabandhaṃ syātsyādāmeḍhra vinirgamam | nirvyaṃ ca pañcapārśve tu madhye dāmacalānvitam || 15 ||
पीताम्बरदुकूलं च नलकान्तप्रलम्बनम् । अथवा जानुपर्यन्तं चर्मचीरं च वाससम् ॥ १६ ॥
pītāmbaradukūlaṃ ca nalakāntapralambanam | athavā jānuparyantaṃ carmacīraṃ ca vāsasam || 16 ||
जङ्घादिवलयोपेतं पादजालादिभूषणम् । विहाय तर्जनीं सर्वैरङ्गुलैरङ्गुलीयकम् ॥ १७ ॥
jaṅghādivalayopetaṃ pādajālādibhūṣaṇam | vihāya tarjanīṃ sarvairaṅgulairaṅgulīyakam || 17 ||
ऊर्ध्वकाये च हारादि पार्श्वयोर्वात लम्बनम् । मध्ये दामं च लम्बं स्याच्छन्नवीरमिति स्मृतम् ॥ १८ ॥
ūrdhvakāye ca hārādi pārśvayorvāta lambanam | madhye dāmaṃ ca lambaṃ syācchannavīramiti smṛtam || 18 ||
इत्युक्तं भूषणं देवैश्च क्रवर्तेरिति स्मृतम् । चक्रवस्तदा विष्णोर्वनमाला विभूषितम् ॥ १९ ॥
ityuktaṃ bhūṣaṇaṃ devaiśca kravarteriti smṛtam | cakravastadā viṣṇorvanamālā vibhūṣitam || 19 ||
अधिराजनरेन्द्रा भ्यां विनासूत्रोपरिस्तनौ । अन्येषां सर्वभूपानां केयूरकटकं विना ॥ २० ॥
adhirājanarendrā bhyāṃ vināsūtroparistanau | anyeṣāṃ sarvabhūpānāṃ keyūrakaṭakaṃ vinā || 20 ||
सर्वेषामपि देवानां गुल्फस्योपरिदेशके । भुजङ्गकटकोपेतं पादनूपुरसंयुतम् ॥ २१ ॥
sarveṣāmapi devānāṃ gulphasyoparideśake | bhujaṅgakaṭakopetaṃ pādanūpurasaṃyutam || 21 ||
कर्णं विभूषणं कुर्यान्मकराङ्कितकुण्डलम् । अथवा स्वर्णताटङ्कौ शेषं तु पूर्ववद्भवेत् ॥ २२ ॥
karṇaṃ vibhūṣaṇaṃ kuryānmakarāṅkitakuṇḍalam | athavā svarṇatāṭaṅkau śeṣaṃ tu pūrvavadbhavet || 22 ||
अङ्गभूषणमित्युक्तं बहिर्भूषणमुच्यते । दीपदण्डं व्यजनं च दर्पणं चैव लक्षणम् ॥ २३ ॥
aṅgabhūṣaṇamityuktaṃ bahirbhūṣaṇamucyate | dīpadaṇḍaṃ vyajanaṃ ca darpaṇaṃ caiva lakṣaṇam || 23 ||
पर्णमञ्जूषकादीनां दोलाया लक्षणं तथा । भूपानां च तुलाभारतुलालक्षणमुच्यते ॥ २४ ॥
parṇamañjūṣakādīnāṃ dolāyā lakṣaṇaṃ tathā | bhūpānāṃ ca tulābhāratulālakṣaṇamucyate || 24 ||
वत्सरारम्भलेखार्थं पत्रं च कर्णलक्षणम् । मृगनाभिबिडालस्य शुकस्यापि च पञ्जरम् ॥ २५ ॥
vatsarārambhalekhārthaṃ patraṃ ca karṇalakṣaṇam | mṛganābhibiḍālasya śukasyāpi ca pañjaram || 25 ||
चातकस्य चकोरस्य मरालस्य च पञ्जरम् । पारावतस्य नीडं च नीलकण्ठस्य पञ्जरम् ॥ २६ ॥
cātakasya cakorasya marālasya ca pañjaram | pārāvatasya nīḍaṃ ca nīlakaṇṭhasya pañjaram || 26 ||
तित्तिरेश्च कुलायं च कन्दुरीयस्य पञ्जरम् । कुक्कुटस्य कुलायं च नकुलस्यापि पञ्जरम् ॥ २७ ॥
tittireśca kulāyaṃ ca kandurīyasya pañjaram | kukkuṭasya kulāyaṃ ca nakulasyāpi pañjaram || 27 ||
चटकस्य गोधारस्य पञ्जरं व्याघ्रपञ्जरम् । सर्वेषां लक्षणं वक्ष्ये विधिना संक्षेपतः क्रमात् ॥ २८ ॥
caṭakasya godhārasya pañjaraṃ vyāghrapañjaram | sarveṣāṃ lakṣaṇaṃ vakṣye vidhinā saṃkṣepataḥ kramāt || 28 ||
द्वादशाङ्गुलमारभ्य एकादशाङ्गुलं भवेत् । अष्टसप्ताङ्गुलोपेतं विंशत्यङ्गुलकान्तकम् ॥ २९ ॥
dvādaśāṅgulamārabhya ekādaśāṅgulaṃ bhavet | aṣṭasaptāṅgulopetaṃ viṃśatyaṅgulakāntakam || 29 ||
नवधा दीपदण्डोच्चं द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् । अथवा हस्तमानेन दीपदण्डोदयं क्रमात् ॥ ३० ॥
navadhā dīpadaṇḍoccaṃ dvidvyaṅgulavivardhanāt | athavā hastamānena dīpadaṇḍodayaṃ kramāt || 30 ||
एकहस्तं समारभ्य त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात् । द्विकरान्तं तथोत्सेधं तथा हस्तेन वर्धयेत् ॥ ३१ ॥
ekahastaṃ samārabhya tritr! yaṅgulavivardhanāt | dvikarāntaṃ tathotsedhaṃ tathā hastena vardhayet || 31 ||
नवहस्तावसानं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् । केचित्पुरतो दीपदण्डं हर्म्यवशोदयम् ॥ ३२ ॥
navahastāvasānaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam | kecitpurato dīpadaṇḍaṃ harmyavaśodayam || 32 ||
प्रस्तरं वेदिकान्तं च ग्रीवान्तं दण्डकान्तकम् । नासिकान्तं फलिकान्तं पद्मान्तं तद्घटान्तकम् ॥ ३३ ॥
prastaraṃ vedikāntaṃ ca grīvāntaṃ daṇḍakāntakam | nāsikāntaṃ phalikāntaṃ padmāntaṃ tadghaṭāntakam || 33 ||
स्तूपिकाग्रावसानं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् । एकद्व्यङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ३४ ॥
stūpikāgrāvasānaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam | ekadvyaṅgulamārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt || 34 ||
अथवार्धाङ्गुलैर्वृध्यात्पञ्चषडङ्गुलान्तकम् । मात्राङ्गुलोनमे वोक्तं दीपदण्डविशालकम् ॥ ३५ ॥
athavārdhāṅgulairvṛdhyātpañcaṣaḍaṅgulāntakam | mātrāṅguloname voktaṃ dīpadaṇḍaviśālakam || 35 ||
एवं तु दारुजैः कुर्याल्लोहजेतु विशेषतः । एकाङ्गुलं समारभ्य चार्धार्धाङ्गुलवर्धनात् ॥ ३६ ॥
evaṃ tu dārujaiḥ kuryāllohajetu viśeṣataḥ | ekāṅgulaṃ samārabhya cārdhārdhāṅgulavardhanāt || 36 ||
पञ्चाङ्गुलावसानं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् । फलकादण्डकमिति प्रोक्तं विस्तारं दण्डमूलके ॥ ३७ ॥
pañcāṅgulāvasānaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam | phalakādaṇḍakamiti proktaṃ vistāraṃ daṇḍamūlake || 37 ||
त्रिचतुष्पञ्चषट्सप्तसाष्टभाग विभाजिते । तत्तदेकांशहीनं स्याच्छेषदण्डाग्रविस्तृतम् ॥ ३८ ॥
tricatuṣpañcaṣaṭsaptasāṣṭabhāga vibhājite | tattadekāṃśahīnaṃ syāccheṣadaṇḍāgravistṛtam || 38 ||
चित्रपाण्यग्रवद् दण्डं मूले पद्मासनान्वितम् । अग्रे च फलकान्तं च ताटिकाद्यैर्विभूषितम् ॥ ३९ ॥
citrapāṇyagravad daṇḍaṃ mūle padmāsanānvitam | agre ca phalakāntaṃ ca tāṭikādyairvibhūṣitam || 39 ||
अथवाङ्घ्रिकवारिं स्यादूर्ध्वे च कुड्मलान्वितम् । दण्डविस्तारमानेन दण्डद्वित्रयमेव वा ॥ ४० ॥
athavāṅghrikavāriṃ syādūrdhve ca kuḍmalānvitam | daṇḍavistāramānena daṇḍadvitrayameva vā || 40 ||
चतुर्दण्डं पञ्चषट्दण्डं पद्मविस्तारमेव च । फलका च त्रिदण्डं स्यादथवा पङ्कजोक्तवत् ॥ ४१ ॥
caturdaṇḍaṃ pañcaṣaṭdaṇḍaṃ padmavistārameva ca | phalakā ca tridaṇḍaṃ syādathavā paṅkajoktavat || 41 ||
दण्डमध्ये तु ते सर्वे युग्मा चाङ्घ्रिकवारिका । चतुरश्रं वा तदष्टाग्रं वृत्तं वा चलदण्डकम् ॥ ४२ ॥
daṇḍamadhye tu te sarve yugmā cāṅghrikavārikā | caturaśraṃ vā tadaṣṭāgraṃ vṛttaṃ vā caladaṇḍakam || 42 ||
स्थिरदण्डविशाले तु मानाङ्गुलवशान्नयेत् । त्रिचतुर्मात्रमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ४३ ॥
sthiradaṇḍaviśāle tu mānāṅgulavaśānnayet | tricaturmātramārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt || 43 ||
एकोनविंशत्यङ्गुल्या विंशत्यङ्गुलकान्तकम् । एवं नवविधं प्रोक्तं स्थिरदण्डविशालकम् ॥ ४४ ॥
ekonaviṃśatyaṅgulyā viṃśatyaṅgulakāntakam | evaṃ navavidhaṃ proktaṃ sthiradaṇḍaviśālakam || 44 ||
लोहजैर्दारुजैर्वापि शैले वाथ प्रकल्पयेत् । पुरोक्तदण्डतुङ्गे तु त्रिचतुष्पञ्चषडंशके ॥ ४५ ॥
lohajairdārujairvāpi śaile vātha prakalpayet | puroktadaṇḍatuṅge tu tricatuṣpañcaṣaḍaṃśake || 45 ||
एकैकं चाधिकं युक्तं दण्डस्य घातमानकम् । मूले च वेदिकां कुर्यात्पद्मोपपीठमेव वा ॥ ४६ ॥
ekaikaṃ cādhikaṃ yuktaṃ daṇḍasya ghātamānakam | mūle ca vedikāṃ kuryātpadmopapīṭhameva vā || 46 ||
फलकादिभूषणं वापि मञ्जुदण्डमथापि वा । मूले च चतुरश्रं स्यादष्टांशं वा सुवृत्तकम् ॥ ४७ ॥
phalakādibhūṣaṇaṃ vāpi mañjudaṇḍamathāpi vā | mūle ca caturaśraṃ syādaṣṭāṃśaṃ vā suvṛttakam || 47 ||
ऊर्ध्वे चोक्तवच्चाग्रे चामूलाग्रक्षयं तरिम् । युक्त्योपर्युक्तवन्माने कुर्यादूर्ध्वे तु दण्डकम् ॥ ४८ ॥
ūrdhve coktavaccāgre cāmūlāgrakṣayaṃ tarim | yuktyoparyuktavanmāne kuryādūrdhve tu daṇḍakam || 48 ||
व्यजनदण्डमानस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना । यत्तदङ्गुलमानेन षट्सप्ताङ्गुलमारभेत् ॥ ४९ ॥
vyajanadaṇḍamānasya lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā | yattadaṅgulamānena ṣaṭsaptāṅgulamārabhet || 49 ||
द्वादशैकाङ्गुलान्तं स्यान्मूलदण्डायतं भवेत् । एकं वाथ द्वयाङ्गुलं यथा संपरिकीर्तितम् ॥ ५० ॥
dvādaśaikāṅgulāntaṃ syānmūladaṇḍāyataṃ bhavet | ekaṃ vātha dvayāṅgulaṃ yathā saṃparikīrtitam || 50 ||
इत्युक्त मूलमग्रं च मध्ये किञ्चित्कृशान्वितम् । वृत्ताकारं च दण्डं स्यादग्रे च हरितान्वितम् ॥ ५१ ॥
ityukta mūlamagraṃ ca madhye kiñcitkṛśānvitam | vṛttākāraṃ ca daṇḍaṃ syādagre ca haritānvitam || 51 ||
मूले च कुड्मलाकारं किञ्चित्पद्मासनान्वितम् । तदूर्ध्वे भ्रमदण्डं स्यान्मूलदण्डायतं भवेत् ॥ ५२ ॥
mūle ca kuḍmalākāraṃ kiñcitpadmāsanānvitam | tadūrdhve bhramadaṇḍaṃ syānmūladaṇḍāyataṃ bhavet || 52 ||
विस्तारैकत्रिभागैकं चतुर्भागविशालकम् । तदग्रे हरितापद्मं किञ्चित्कुड्मलसंयुतम् ॥ ५३ ॥
vistāraikatribhāgaikaṃ caturbhāgaviśālakam | tadagre haritāpadmaṃ kiñcitkuḍmalasaṃyutam || 53 ||
एवं व्यजनदण्डं स्याद् दारुजं लोहजमथवा । व्यजनं चर्मकारेणचर्म कुर्यात्तु योजयेत् ॥ ५४ ॥
evaṃ vyajanadaṇḍaṃ syād dārujaṃ lohajamathavā | vyajanaṃ carmakāreṇacarma kuryāttu yojayet || 54 ||
व्यजनद्वयबहिर्दशे श्रीरूपाद्यैरलङ्कृतम् । वर्णैश्च लोहद्र व्येण लेखयेच्चोक्तवद् बुधः ॥ ५५ ॥
vyajanadvayabahirdaśe śrīrūpādyairalaṅkṛtam | varṇaiśca lohadra vyeṇa lekhayeccoktavad budhaḥ || 55 ||
एवं तु व्यजनं प्रोक्तं दर्पणं वक्ष्यतेऽधुना । पञ्चषडङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ५६ ॥
evaṃ tu vyajanaṃ proktaṃ darpaṇaṃ vakṣyate'dhunā | pañcaṣaḍaṅgulamārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt || 56 ||
एकविंशाङ्गुलान्तं च द्वाविशत्यङ्गुलान्तकम् । एवं नवविधं प्रोक्तं दर्पणस्य विशालकम् ॥ ५७ ॥
ekaviṃśāṅgulāntaṃ ca dvāviśatyaṅgulāntakam | evaṃ navavidhaṃ proktaṃ darpaṇasya viśālakam || 57 ||
यवतारैकमारभ्य यवतारेण वर्धनात् । यवतारं नवान्तं स्याद् दर्पणं बहुलं भवेत् ॥ ५८ ॥
yavatāraikamārabhya yavatāreṇa vardhanāt | yavatāraṃ navāntaṃ syād darpaṇaṃ bahulaṃ bhavet || 58 ||
दर्पणं सुवृत्तं स्यादंशरु किञ्चिदुन्नतम् । निर्मलं दर्पणं मध्ये बाह्ये रेखाभिरावृतम् ॥ ५९ ॥
darpaṇaṃ suvṛttaṃ syādaṃśaru kiñcidunnatam | nirmalaṃ darpaṇaṃ madhye bāhye rekhābhirāvṛtam || 59 ||
अपरे च लक्ष्मीमाद्यैर्वल्येश्च विन्यसेत् । दर्पणस्य त्रिभागैकं मूले कीलायतं तथा ॥ ६० ॥
apare ca lakṣmīmādyairvalyeśca vinyaset | darpaṇasya tribhāgaikaṃ mūle kīlāyataṃ tathā || 60 ||
आयामं सदृशान्तरं चार्धं पद्मान्तमेव हि । शेषं कीलायतं कुर्यात्तत्त्रिभागैकविस्तृतम् ॥ ६१ ॥
āyāmaṃ sadṛśāntaraṃ cārdhaṃ padmāntameva hi | śeṣaṃ kīlāyataṃ kuryāttattribhāgaikavistṛtam || 61 ||
तन्मूलं षोडशांशं तु कीलकं तु विशालकम् । यथाफलं यथायुक्त्या दर्पणं दण्डवत्क्रमात् ॥ ६२ ॥
tanmūlaṃ ṣoḍaśāṃśaṃ tu kīlakaṃ tu viśālakam | yathāphalaṃ yathāyuktyā darpaṇaṃ daṇḍavatkramāt || 62 ||
दर्पणाङ्कस्य कोणे तु कारयेत्कांसकारकैः । दारुजे लौहजे वापि तद्दण्डं कारयेत्सुधीः ॥ ६३ ॥
darpaṇāṅkasya koṇe tu kārayetkāṃsakārakaiḥ | dāruje lauhaje vāpi taddaṇḍaṃ kārayetsudhīḥ || 63 ||
दर्पणस्य समं दीर्घं तत्पादाधिकमेव वा । अर्धं त्रिपादमाधिक्यं तत्समाधिकमेव च ॥ ६४ ॥
darpaṇasya samaṃ dīrghaṃ tatpādādhikameva vā | ardhaṃ tripādamādhikyaṃ tatsamādhikameva ca || 64 ||
दर्पणस्य विशाले तु चतुर्भागैकविस्तृतम् । मूले पद्मासनैर्युक्तं चाग्रे च फलकादिभिः ॥ ६५ ॥
darpaṇasya viśāle tu caturbhāgaikavistṛtam | mūle padmāsanairyuktaṃ cāgre ca phalakādibhiḥ || 65 ||
कुर्यात्तु शिल्पिनः प्राज्ञः सर्वालङ्कारसंयुतम् । एवं तु दर्पणं प्रोक्तं वर्णज्ञादुपलक्षणम् ॥ ६६ ॥
kuryāttu śilpinaḥ prājñaḥ sarvālaṅkārasaṃyutam | evaṃ tu darpaṇaṃ proktaṃ varṇajñādupalakṣaṇam || 66 ||
त्रिचतुर्मात्रमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् । नवपङ्क्त्यङ्गुलान्तं च विंशमात्रावसानकम् ॥ ६७ ॥
tricaturmātramārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt | navapaṅktyaṅgulāntaṃ ca viṃśamātrāvasānakam || 67 ||
पर्णमञ्जूषविस्तारं कन्यसादि त्रयं त्रयम् । पादाधिकमथाध्यर्धं पादोनद्विगुणान्तकम् ॥ ६८ ॥
parṇamañjūṣavistāraṃ kanyasādi trayaṃ trayam | pādādhikamathādhyardhaṃ pādonadviguṇāntakam || 68 ||
तद्विस्तारसमोत्सेधं कुर्यात्तु चतुरश्रकम् । वृत्तं वृत्तायतं वापि यथा कांसैश्च लोहजैः ॥ ६९ ॥
tadvistārasamotsedhaṃ kuryāttu caturaśrakam | vṛttaṃ vṛttāyataṃ vāpi yathā kāṃsaiśca lohajaiḥ || 69 ||
पादमर्धाङ्गुलं वापि दारुजस्य मानं भवेत् । तदुत्सेधे त्रिचतुर्भागमेकांशेन वरत्नकम् ॥ ७० ॥
pādamardhāṅgulaṃ vāpi dārujasya mānaṃ bhavet | tadutsedhe tricaturbhāgamekāṃśena varatnakam || 70 ||
एककोष्ठं द्विकोष्ठं वा त्रिकोष्ठं वाथ कल्पयेत् । यथाबलं यथायुक्त्या तथाबन्धायम्नेन च ॥ ७१ ॥
ekakoṣṭhaṃ dvikoṣṭhaṃ vā trikoṣṭhaṃ vātha kalpayet | yathābalaṃ yathāyuktyā tathābandhāyamnena ca || 71 ||
तदेव मञ्जूषोत्सेधे पदाधिकमेव वा । अर्धाधिकमेवं वा तैलमञ्जूषिकोन्नतम् ॥ ७२ ॥
tadeva mañjūṣotsedhe padādhikameva vā | ardhādhikamevaṃ vā tailamañjūṣikonnatam || 72 ||
शेषं तु पूर्ववत्कुर्याद्वर्णाकारविधानकम् । सर्वाभरणमञ्जूषं कुर्यादेवं तु वित्तमः ॥ ७३ ॥
śeṣaṃ tu pūrvavatkuryādvarṇākāravidhānakam | sarvābharaṇamañjūṣaṃ kuryādevaṃ tu vittamaḥ || 73 ||
एकहरत्नं समारभ्य त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात् । तद् द्विहस्तावसानं स्याद्वस्त्रमञ्जूषाविस्तृतम् ॥ ७४ ॥
ekaharatnaṃ samārabhya tritr! yaṅgulavivardhanāt | tad dvihastāvasānaṃ syādvastramañjūṣāvistṛtam || 74 ||
अथवा तद्वदन्तेन मानयेन्मानवित्तमः । तद्विस्तारसमोत्सेधं चतुराकार पूर्ववत् ॥ ७५ ॥
athavā tadvadantena mānayenmānavittamaḥ | tadvistārasamotsedhaṃ caturākāra pūrvavat || 75 ||
शेषं युक्त्या प्रकुर्वीत वस्त्रमञ्जूषकादि वै । देवानां मानुषाणां च डोलाया लक्षणं तत् ॥ ७६ ॥
śeṣaṃ yuktyā prakurvīta vastramañjūṣakādi vai | devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca ḍolāyā lakṣaṇaṃ tat || 76 ||
तत्त्रिकं च समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् । एकविंशद्विधो पादं तुङ्गमष्टकरान्तकम् ॥ ७७ ॥
tattrikaṃ ca samārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt | ekaviṃśadvidho pādaṃ tuṅgamaṣṭakarāntakam || 77 ||
पञ्चषडङ्गुलमारभ्य एकैकाङ्गुलवर्धनात् । सैकार्कमनुमात्रान्तं पादविस्तारमिष्यते ॥ ७८ ॥
pañcaṣaḍaṅgulamārabhya ekaikāṅgulavardhanāt | saikārkamanumātrāntaṃ pādavistāramiṣyate || 78 ||
पादानामुक्तवत्सर्वं यथाकारैरलङ्कृतम् । उक्तवद्भित्तिमानेन एकभित्तिद्विभित्तियुक् ॥ ७९ ॥
pādānāmuktavatsarvaṃ yathākārairalaṅkṛtam | uktavadbhittimānena ekabhittidvibhittiyuk || 79 ||
तदूर्ध्वे वाजनं कुर्यात् पादपादं यथाबलम् । वाजने च द्विवलयं स्याद्भायसेन बलाबलम् ॥ ८० ॥
tadūrdhve vājanaṃ kuryāt pādapādaṃ yathābalam | vājane ca dvivalayaṃ syādbhāyasena balābalam || 80 ||
वितस्त्येकं समारभ्य एकैकेन विवर्धनात् । एकविंशाङ्गुलान्तं स्यात् बलकं विस्तृतं भवेत् ॥ ८१ ॥
vitastyekaṃ samārabhya ekaikena vivardhanāt | ekaviṃśāṅgulāntaṃ syāt balakaṃ vistṛtaṃ bhavet || 81 ||
तत्पादाधिकमेवं च पादोनं द्विगुणायतम् । द्विगुणान्तं तदायामं घनं युक्त्या च योजयेत् ॥ ८२ ॥
tatpādādhikamevaṃ ca pādonaṃ dviguṇāyatam | dviguṇāntaṃ tadāyāmaṃ ghanaṃ yuktyā ca yojayet || 82 ||
पुरतः पृष्ठतो मध्ये पर्वणं भद्र संयुतम् । पार्श्वयोर्वारणं कुर्यात् तस्याधोऽक्षं ससंयुतम् ॥ ८३ ॥
purataḥ pṛṣṭhato madhye parvaṇaṃ bhadra saṃyutam | pārśvayorvāraṇaṃ kuryāt tasyādho'kṣaṃ sasaṃyutam || 83 ||
तस्याधो फलकैर्युक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् । आयसे निर्गलं कुर्याद्योजयेद्र ज्जुमेव वा ॥ ८४ ॥
tasyādho phalakairyuktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam | āyase nirgalaṃ kuryādyojayedra jjumeva vā || 84 ||
वस्त्रोर्ध्वे चैकहस्तान्तं डोलाया फलकान्तकम् । तदूर्ध्वे वाजनान्तं स्यान्निर्गलायाममीरितम् ॥ ८५ ॥
vastrordhve caikahastāntaṃ ḍolāyā phalakāntakam | tadūrdhve vājanāntaṃ syānnirgalāyāmamīritam || 85 ||
निर्गलाग्रे द्वयाग्रं स्यात्फलकावलयान्वितम् । दोलाया लक्षणं प्रोक्तं तुलालक्षणमुच्यते ॥ ८६ ॥
nirgalāgre dvayāgraṃ syātphalakāvalayānvitam | dolāyā lakṣaṇaṃ proktaṃ tulālakṣaṇamucyate || 86 ||
हस्तद्वयं समारभ्य त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात् । त्रिहस्तान्तं तुलायामं कन्यसादुत्तमान्तकम् ॥ ८७ ॥
hastadvayaṃ samārabhya tritr! yaṅgulavivardhanāt | trihastāntaṃ tulāyāmaṃ kanyasāduttamāntakam || 87 ||
अस्त्रग्राहाद् भूपादीन्सार्वभौमावसानकम् । क्रमात्तु नवधा प्रोक्तं त्रिचतुर्मात्रविस्तृतम् ॥ ८८ ॥
astragrāhād bhūpādīnsārvabhaumāvasānakam | kramāttu navadhā proktaṃ tricaturmātravistṛtam || 88 ||
मध्ये चाग्रविशाले तु तत्तदंशेन हीनकम् । आमध्याग्रं क्षयं कुर्यादग्रयोर्बलयान्वितम् ॥ ८९ ॥
madhye cāgraviśāle tu tattadaṃśena hīnakam | āmadhyāgraṃ kṣayaṃ kuryādagrayorbalayānvitam || 89 ||
दण्डायामं च मानेन मध्यजावायतं तथा । दण्डतारं त्रिभागैकं जिह्वामूलविशालकम् ॥ ९० ॥
daṇḍāyāmaṃ ca mānena madhyajāvāyataṃ tathā | daṇḍatāraṃ tribhāgaikaṃ jihvāmūlaviśālakam || 90 ||
तदष्टांशैकभागं वा षोडशांशोनमेव वा । तत्तदर्धं प्रमाणं वा तत्तज्जीह्वाग्रविशालकम् ॥ ९१ ॥
tadaṣṭāṃśaikabhāgaṃ vā ṣoḍaśāṃśonameva vā | tattadardhaṃ pramāṇaṃ vā tattajjīhvāgraviśālakam || 91 ||
अथवा सूचिनिभं कुर्यात्तन्मूलाग्रक्षयं क्रमात् । तदर्धं बहुलं कुर्यात्तन्मूले छिद्र संयुतम् ॥ ९२ ॥
athavā sūcinibhaṃ kuryāttanmūlāgrakṣayaṃ kramāt | tadardhaṃ bahulaṃ kuryāttanmūle chidra saṃyutam || 92 ||
तत्पुरे पृष्ठदेशे तु कीलयेत्तोरणाङ्घ्रिकम् । तस्मात्तत्तोरणोत्सेधं जिह्वापादाधिकं भवेत् ॥ ९३ ॥
tatpure pṛṣṭhadeśe tu kīlayettoraṇāṅghrikam | tasmāttattoraṇotsedhaṃ jihvāpādādhikaṃ bhavet || 93 ||
तोरणाग्रे तु वलयं लम्बनार्थं तु योजयेत् । जिह्वायामं समं पत्रं विस्तारं परिकीर्तितम् ॥ ९४ ॥
toraṇāgre tu valayaṃ lambanārthaṃ tu yojayet | jihvāyāmaṃ samaṃ patraṃ vistāraṃ parikīrtitam || 94 ||
किञ्चिन्निम्न तलं कुर्यात्सुवृत्तार्धाङ्गुलं घनम् । तत्समं चास्य चाष्टं वा तत्पत्रैरष्ठकोत्तरे ॥ ९५ ॥
kiñcinnimna talaṃ kuryātsuvṛttārdhāṅgulaṃ ghanam | tatsamaṃ cāsya cāṣṭaṃ vā tatpatrairaṣṭhakottare || 95 ||
पत्रद्वयसमायुक्तं चायसेनैव कारयेत् । दार्विके चायसे वापि तुला युक्त्या च कारयेत् ॥ ९६ ॥
patradvayasamāyuktaṃ cāyasenaiva kārayet | dārvike cāyase vāpi tulā yuktyā ca kārayet || 96 ||
जिह्वां च तोरणं वापि सर्वथा लोहजं भवेत् । बन्धयेन्निर्गलैः पत्रैः द्विदण्डे चोभयाग्रकौ ॥ ९७ ॥
jihvāṃ ca toraṇaṃ vāpi sarvathā lohajaṃ bhavet | bandhayennirgalaiḥ patraiḥ dvidaṇḍe cobhayāgrakau || 97 ||
तुलालक्ष्यमिदं प्रोक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् । भूपानां दक्षिणे हस्ते मध्यमालक्ष्यमुच्यते ॥ ९८ ॥
tulālakṣyamidaṃ proktaṃ śeṣaṃ yuktyā prayojayet | bhūpānāṃ dakṣiṇe haste madhyamālakṣyamucyate || 98 ||
पत्रतुल्यं युगाङ्गुल्यं पीठे तुङ्गद्वयाङ्गुलम् । नालं द्वादशमात्रं स्यादायाममिति कथ्यते ॥ ९९ ॥
patratulyaṃ yugāṅgulyaṃ pīṭhe tuṅgadvayāṅgulam | nālaṃ dvādaśamātraṃ syādāyāmamiti kathyate || 99 ||
पत्रतारं द्वयाङ्गुल्यं पीठतारं तथैव च । पत्रपृष्ठं तदर्धांशं वक्त्रतुङ्गं तु निश्चितम् ॥ १०० ॥
patratāraṃ dvayāṅgulyaṃ pīṭhatāraṃ tathaiva ca | patrapṛṣṭhaṃ tadardhāṃśaṃ vaktratuṅgaṃ tu niścitam || 100 ||
नालतारार्धमात्रं स्यात्पीठयुक्तं तुलां घनम् । मूलं तु सूक्ष्मसूचिवत्कुर्यात्तद्विचक्षणः ॥ १०१ ॥
nālatārārdhamātraṃ syātpīṭhayuktaṃ tulāṃ ghanam | mūlaṃ tu sūkṣmasūcivatkuryāttadvicakṣaṇaḥ || 101 ||
मूले च त्रित्रिमारे तु नालतारार्धं विस्तृतम् । तदूर्ध्वे च त्रिमात्रे तु त्रिधा विस्तृतं भवेत् ॥ १०२ ॥
mūle ca tritrimāre tu nālatārārdhaṃ vistṛtam | tadūrdhve ca trimātre tu tridhā vistṛtaṃ bhavet || 102 ||
सुवृत्त नालदेशे तु पत्रमूले तु कर्णयुक् । स्निग्धं च पुलकैर्युक्तं हेमरेखैः स्वलङ्कृतम् ॥ १०३ ॥
suvṛtta nāladeśe tu patramūle tu karṇayuk | snigdhaṃ ca pulakairyuktaṃ hemarekhaiḥ svalaṅkṛtam || 103 ||
पत्रे तु ब्रह्मदैवत्यं पीठे तु विष्णुदैवतम् । नाले तु रुद्र दैवत्यं सूक्ष्मं चैव सरस्वती ॥ १०४ ॥
patre tu brahmadaivatyaṃ pīṭhe tu viṣṇudaivatam | nāle tu rudra daivatyaṃ sūkṣmaṃ caiva sarasvatī || 104 ||
एवं तु चाधिदैवत्यं कर्णमेवं प्रकल्पयेत् । सर्वेषामपि नीलं च चलं वाप्यचलं भवेत् ॥ १०५ ॥
evaṃ tu cādhidaivatyaṃ karṇamevaṃ prakalpayet | sarveṣāmapi nīlaṃ ca calaṃ vāpyacalaṃ bhavet || 105 ||
एकहस्तं समारभ्य त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात् । साष्टाष्टपञ्चमात्रान्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ १०६ ॥
ekahastaṃ samārabhya tritr! yaṅgulavivardhanāt | sāṣṭāṣṭapañcamātrāntaṃ kanyasādi trayaṃ trayam || 106 ||
मृगनाभिबिलाडस्य पञ्जरस्य विशालकम् । तदर्धं च त्रिपादं च तत्समं पादमाधिकम् ॥ १०७ ॥
mṛganābhibilāḍasya pañjarasya viśālakam | tadardhaṃ ca tripādaṃ ca tatsamaṃ pādamādhikam || 107 ||
अत्यर्धेन तस्यैव शान्तिकादिशरांशकम् । होमात्प्रस्तरान्तं वा मस्तकान्तं शिखान्तकम् ॥ १०८ ॥
atyardhena tasyaiva śāntikādiśarāṃśakam | homātprastarāntaṃ vā mastakāntaṃ śikhāntakam || 108 ||
नवाङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् । त्रयोविंशाङ्गुलान्तं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ १०९ ॥
navāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt | trayoviṃśāṅgulāntaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam || 109 ||
शुकपञ्जरविस्तारं नवधा परिकीर्तितम् । उत्सेधं पूर्ववत्कुर्यात्समग्रं चापि विस्तृतम् ॥ ११० ॥
śukapañjaravistāraṃ navadhā parikīrtitam | utsedhaṃ pūrvavatkuryātsamagraṃ cāpi vistṛtam || 110 ||
सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् । त्रयोविंशाङ्गुलान्तं स्यान्नवधा कन्यसादिभिः ॥ १११ ॥
saptāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt | trayoviṃśāṅgulāntaṃ syānnavadhā kanyasādibhiḥ || 111 ||
चातकस्य चकोरस्य पञ्जरस्य विशालकम् । विस्तारं द्विगुणं वापि त्रिगुणं वा चतुर्गुणम् ॥ ११२ ॥
cātakasya cakorasya pañjarasya viśālakam | vistāraṃ dviguṇaṃ vāpi triguṇaṃ vā caturguṇam || 112 ||
आयाममिति हि प्रोक्तमुत्सेधं पूर्ववद् भवेत् । एतत्तु दण्डकाकारं मरालस्यापि योग्यकम् ॥ ११३ ॥
āyāmamiti hi proktamutsedhaṃ pūrvavad bhavet | etattu daṇḍakākāraṃ marālasyāpi yogyakam || 113 ||
तदेव चतुरश्रं स्यान्नीडं पारावतस्य च । पञ्चविंशाङ्गुलमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ ११४ ॥
tadeva caturaśraṃ syānnīḍaṃ pārāvatasya ca | pañcaviṃśāṅgulamārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt || 114 ||
सैकाष्टकनन्दमात्रान्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् । पञ्जरं नीलकण्ठस्य नवधा विस्तृतं भवेत् ॥ ११५ ॥
saikāṣṭakanandamātrāntaṃ kanyasādi trayaṃ trayam | pañjaraṃ nīlakaṇṭhasya navadhā vistṛtaṃ bhavet || 115 ||
सममेवं विशालं स्यादुत्सेधं पूर्ववद् भवेत् । पञ्चाङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ११६ ॥
samamevaṃ viśālaṃ syādutsedhaṃ pūrvavad bhavet | pañcāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt || 116 ||
एकविंशाङ्गुलान्तं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् । कुञ्जरीयकुलालस्य नवधा विस्तृतं भवेत् ॥ ११७ ॥
ekaviṃśāṅgulāntaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam | kuñjarīyakulālasya navadhā vistṛtaṃ bhavet || 117 ||
उत्सेधं पूर्ववत्कुर्यात्समतारं समाश्रकम् । सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ११८ ॥
utsedhaṃ pūrvavatkuryātsamatāraṃ samāśrakam | saptāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt || 118 ||
त्रयोविंशाङ्गुलान्तं स्यात्कन्यसादीनि पूर्ववत् । विशालं नवधा प्रोक्तं खञ्जरीटस्य पञ्जरम् ॥ ११९ ॥
trayoviṃśāṅgulāntaṃ syātkanyasādīni pūrvavat | viśālaṃ navadhā proktaṃ khañjarīṭasya pañjaram || 119 ||
समाश्रं चतुरश्रं स्यादुत्सेधं पूर्ववद् भवेत् । पञ्चदशाङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ १२० ॥
samāśraṃ caturaśraṃ syādutsedhaṃ pūrvavad bhavet | pañcadaśāṅgulamārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt || 120 ||
एकदशाङ्गुलान्तं स्यान्नवधा कन्यसादिभिः । कुक्कुटस्य कुलालस्य विशालं तुङ्गं पूर्ववत् ॥ १२१ ॥
ekadaśāṅgulāntaṃ syānnavadhā kanyasādibhiḥ | kukkuṭasya kulālasya viśālaṃ tuṅgaṃ pūrvavat || 121 ||
एकादशाङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् । सप्तविंशाङ्गुलान्तं च कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ १२२ ॥
ekādaśāṅgulamārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt | saptaviṃśāṅgulāntaṃ ca kanyasādi trayaṃ trayam || 122 ||
विशालं पूर्ववत्तं तु नकुलस्यापि पञ्जरम् । चटकस्य पञ्जरस्य तित्तिरीवोक्तवत्कुरु ॥ १२३ ॥
viśālaṃ pūrvavattaṃ tu nakulasyāpi pañjaram | caṭakasya pañjarasya tittirīvoktavatkuru || 123 ||
नवाङ्गुलं समारभ्य पञ्चविंशाङ्गुलान्तकम् । पूर्ववन्नवधा प्रोक्तं विशालं तुङ्गं पूर्ववत् ॥ १२४ ॥
navāṅgulaṃ samārabhya pañcaviṃśāṅgulāntakam | pūrvavannavadhā proktaṃ viśālaṃ tuṅgaṃ pūrvavat || 124 ||
विस्तारं तु समाश्रं स्याद् गोधारैः पञ्जरान्वितम् । सार्धहस्तं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ १२५ ॥
vistāraṃ tu samāśraṃ syād godhāraiḥ pañjarānvitam | sārdhahastaṃ samārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt || 125 ||
अर्धाधिकं त्रिहस्तान्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् । नवधा व्याघ्रनीडं स्याद्विस्तारं परिकीर्तितम् ॥ १२६ ॥
ardhādhikaṃ trihastāntaṃ kanyasādi trayaṃ trayam | navadhā vyāghranīḍaṃ syādvistāraṃ parikīrtitam || 126 ||
उत्सेधं पूर्ववत्कुर्यात्समाश्रं तद्विशालकम् । चतुरश्रैकभित्तिः स्याच्चतुःस्तम्भसमन्वितम् ॥ १२७ ॥
utsedhaṃ pūrvavatkuryātsamāśraṃ tadviśālakam | caturaśraikabhittiḥ syāccatuḥstambhasamanvitam || 127 ||
मध्यद्वारं तु संकल्प्य कवाटं चैकमेव च । उत्सेधे तु षडंशं स्यात्पादुकं चैकभागिकम् ॥ १२८ ॥
madhyadvāraṃ tu saṃkalpya kavāṭaṃ caikameva ca | utsedhe tu ṣaḍaṃśaṃ syātpādukaṃ caikabhāgikam || 128 ||
पादोच्चं तु युगांशं स्यादेकांशं चोर्ध्वपट्टिका । अथवाष्टांशतुङ्गे तु चैकांशं पादुकोदयम् ॥ १२९ ॥
pādoccaṃ tu yugāṃśaṃ syādekāṃśaṃ cordhvapaṭṭikā | athavāṣṭāṃśatuṅge tu caikāṃśaṃ pādukodayam || 129 ||
षड्भागम् पादतुङ्गं स्यादेकांशमूर्ध्वपट्टिका । चतुष्कं च चतुर्दारु पादुकं चोर्ध्वपट्टिका ॥ १३० ॥
ṣaḍbhāgam pādatuṅgaṃ syādekāṃśamūrdhvapaṭṭikā | catuṣkaṃ ca caturdāru pādukaṃ cordhvapaṭṭikā || 130 ||
कुर्यात्कर्करि कोणे तु पादमूलाग्र योजयेत् । ऊर्ध्वाधो निर्गमं शूले त्रिय्यक्कीलं प्रयोजयेत् ॥ १३१ ॥
kuryātkarkari koṇe tu pādamūlāgra yojayet | ūrdhvādho nirgamaṃ śūle triyyakkīlaṃ prayojayet || 131 ||
एकद्वित्रिचतुर्मात्रं पादविष्कम्भमिष्यते । द्वित्रिवेदचतुष्पञ्चषट्सप्ताङ्गुलकं तथा ॥ १३२ ॥
ekadvitricaturmātraṃ pādaviṣkambhamiṣyate | dvitrivedacatuṣpañcaṣaṭsaptāṅgulakaṃ tathā || 132 ||
पट्टिकोपानविस्तारं यथायुक्त्या प्रयोजयेत् । ऊर्ध्वाधश्च चतुर्दिक्षु वातायनं समुद्भवेत् ॥ १३३ ॥
paṭṭikopānavistāraṃ yathāyuktyā prayojayet | ūrdhvādhaśca caturdikṣu vātāyanaṃ samudbhavet || 133 ||
तरङ्गे वेत्रसंयुक्तं कुञ्जराक्षैरलङ्कृतम् । पादानां चतुरश्रं वा चोक्तवत्समलङ्कृतम् ॥ १३४ ॥
taraṅge vetrasaṃyuktaṃ kuñjarākṣairalaṅkṛtam | pādānāṃ caturaśraṃ vā coktavatsamalaṅkṛtam || 134 ||
तदेव चोर्ध्वदेशे तु कृत्वा चक्राकृतिस्तथा । सर्वालङ्कारसंयुक्तं कुर्यात्तु सर्वनीडकम् ॥ १३५ ॥
tadeva cordhvadeśe tu kṛtvā cakrākṛtistathā | sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ kuryāttu sarvanīḍakam || 135 ||
चातकस्य चकोरस्य दण्डकाकृतिवद् भवेत् । द्वितृतीये चतुष्पञ्च वासं कुर्यात्तु दीर्घके ॥ १३६ ॥
cātakasya cakorasya daṇḍakākṛtivad bhavet | dvitṛtīye catuṣpañca vāsaṃ kuryāttu dīrghake || 136 ||
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् । शुकस्य पञ्जरे तुङ्गे चाष्टभाग विभाजिते ॥ १३७ ॥
śeṣaṃ prāguktavatkuryātsarvālaṅkārasaṃyutam | śukasya pañjare tuṅge cāṣṭabhāga vibhājite || 137 ||
एकांशं पादुकं चैव वेदांशं पादतुङ्गकम् । एकांशं पट्टिकोत्सेधं द्विभागं चोर्ध्वचूलिका ॥ १३८ ॥
ekāṃśaṃ pādukaṃ caiva vedāṃśaṃ pādatuṅgakam | ekāṃśaṃ paṭṭikotsedhaṃ dvibhāgaṃ cordhvacūlikā || 138 ||
शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् । तदेव मुखभद्रं स्यात्तत्समार्धं त्रिपादकम् ॥ १३९ ॥
śeṣaṃ tu pūrvavatkuryātsarvālaṅkārasaṃyutam | tadeva mukhabhadraṃ syāttatsamārdhaṃ tripādakam || 139 ||
पूर्वं च द्वित्रिपादं स्यान्मत्तवारणसंयुतम् । नीवितारे चतुर्भागमेकेनावृतलिन्द्र कम् ॥ १४० ॥
pūrvaṃ ca dvitripādaṃ syānmattavāraṇasaṃyutam | nīvitāre caturbhāgamekenāvṛtalindra kam || 140 ||
परितस्तु लुपायुक्तं खण्डहर्म्यादिमण्डितम् । तदेव चोर्ध्वकूटं वा पञ्चांशाधिकोदयम् ॥ १४१ ॥
paritastu lupāyuktaṃ khaṇḍaharmyādimaṇḍitam | tadeva cordhvakūṭaṃ vā pañcāṃśādhikodayam || 141 ||
द्विभागेन शिखातुङ्गं त्रिभागं शिखरोदयम् । चतुर्दिक्षु चतुर्नासि सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ १४२ ॥
dvibhāgena śikhātuṅgaṃ tribhāgaṃ śikharodayam | caturdikṣu caturnāsi sarvālaṅkārasaṃyutam || 142 ||
चतुर्दिक्षु सभद्रं वा चैकद्व्यंशेन निम्नकम् । नीडतारं त्रिभागैकं चतुर्भागत्रिभागिकम् ॥ १४३ ॥
caturdikṣu sabhadraṃ vā caikadvyaṃśena nimnakam | nīḍatāraṃ tribhāgaikaṃ caturbhāgatribhāgikam || 143 ||
पञ्चभागत्रिभागं वा भद्र विस्तारमेव च । सर्वालङ्कारसंयुक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ १४४ ॥
pañcabhāgatribhāgaṃ vā bhadra vistārameva ca | sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet || 144 ||
एवं तु शुकनीडं स्यादथवा तत्पुरोक्तवत् । देवभूसुरभूपानां वैश्यशूद्र स्य योग्यकम् ॥ १४५ ॥
evaṃ tu śukanīḍaṃ syādathavā tatpuroktavat | devabhūsurabhūpānāṃ vaiśyaśūdra sya yogyakam || 145 ||
पादनूपुरकिरीटमल्लिका । कुण्डलं च वलयं च मेखलम् । हारकङ्कणशिरोविभूषणम् । किङ्किणीवलयकर्णभूषणम् ॥ १४६ ॥
pādanūpurakirīṭamallikā | kuṇḍalaṃ ca valayaṃ ca mekhalam | hārakaṅkaṇaśirovibhūṣaṇam | kiṅkiṇīvalayakarṇabhūṣaṇam || 146 ||
केयूरताटङ्कविशेषकं च । कर्णा च चूडामणिबालपट्टम् । नक्षत्रमालामपि चार्धहारम् । सुवर्णसूत्रं परितः स्तनाभ्याम् ॥ १४७ ॥
keyūratāṭaṅkaviśeṣakaṃ ca | karṇā ca cūḍāmaṇibālapaṭṭam | nakṣatramālāmapi cārdhahāram | suvarṇasūtraṃ paritaḥ stanābhyām || 147 ||
रत्नमालिकदुकूलवीरयुक् । स्वर्णकञ्चुकहिरण्यमालिका । लम्बहारमपि चूलिकादिभिः । पूरिमादिमपि केशकूटलम् ॥ १४८ ॥
ratnamālikadukūlavīrayuk | svarṇakañcukahiraṇyamālikā | lambahāramapi cūlikādibhiḥ | pūrimādimapi keśakūṭalam || 148 ||
ब्रह्माविष्णुमहेशशक्रसकलैः दिक्पालकैः किन्नरैः । गन्धर्वैरपि सर्वदेवनिकरैः दुर्गाशचीगौरीभिः । चामुण्डादि सरस्वतीगणपतेः षाण्मातुरस्यापि तत् । संख्यातं सकलं विभूषणगणा नित्यादिनैमित्तिकैः ॥ १४९ ॥
brahmāviṣṇumaheśaśakrasakalaiḥ dikpālakaiḥ kinnaraiḥ | gandharvairapi sarvadevanikaraiḥ durgāśacīgaurībhiḥ | cāmuṇḍādi sarasvatīgaṇapateḥ ṣāṇmāturasyāpi tat | saṃkhyātaṃ sakalaṃ vibhūṣaṇagaṇā nityādinaimittikaiḥ || 149 ||
राजाधिराजैरपि राजसर्वैः । वर्णैश्च तस्तैरपि देवदेव्याः । विहङ्गमैः पञ्जरमेवमुक्तम् । कृतं श्रियेत्यन्यदलक्ष्मि हेतुः ॥ १५० ॥
rājādhirājairapi rājasarvaiḥ | varṇaiśca tastairapi devadevyāḥ | vihaṅgamaiḥ pañjaramevamuktam | kṛtaṃ śriyetyanyadalakṣmi hetuḥ || 150 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).