Skip to content

अध्यायः ६० · वृषभलक्षणम्

Vṛṣabhalakṣaṇa

vṛṣabhalakṣaṇam

A chapter of the Manasara.

35 versesSanskrit with transliteration

A temple tower rising in tiers, its plan drawn on a grid of squares.

वृषभस्य लक्षणं सम्यग्वक्ष्यते विधिनाधुना । वायोरभिमुखं स्थाप्य पीठे वाथोत्सवेपि वा ॥ १ ॥

vṛṣabhasya lakṣaṇaṃ samyagvakṣyate vidhinādhunā | vāyorabhimukhaṃ sthāpya pīṭhe vāthotsavepi vā || 1 ||

Report an error

विमाने मण्डपे वापि चारोपरि परिन्यसेत् । द्वारतुङ्गसमं श्रेष्ठं त्रिभागं मध्यमं भवेत् ॥ २ ॥

vimāne maṇḍape vāpi cāropari parinyaset | dvāratuṅgasamaṃ śreṣṭhaṃ tribhāgaṃ madhyamaṃ bhavet || 2 ||

Report an error

कन्यसं द्विभागं स्यात्त्रिविधं वृषभोदयम् । एकहस्तं समारभ्य एकहस्तेन वर्धनात् ॥ ३ ॥

kanyasaṃ dvibhāgaṃ syāttrividhaṃ vṛṣabhodayam | ekahastaṃ samārabhya ekahastena vardhanāt || 3 ||

Report an error

नवहस्तान्तमुत्सेधं कन्यसादि त्रयं त्रयम् । पञ्चविंशाङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ४ ॥

navahastāntamutsedhaṃ kanyasādi trayaṃ trayam | pañcaviṃśāṅgulamārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt || 4 ||

Report an error

एकत्रिंशति मात्रान्तं यः शुभायादिसंभवम् । बेरोत्सेधसमं श्रेष्ठं कर्णान्तं मध्यमं भवेत् ॥ ५ ॥

ekatriṃśati mātrāntaṃ yaḥ śubhāyādisaṃbhavam | berotsedhasamaṃ śreṣṭhaṃ karṇāntaṃ madhyamaṃ bhavet || 5 ||

Report an error

बाह्वन्तं कन्यसं प्रोक्तमुत्सवं वृषभोदयम् । पीठायामे त्रिभागैकं पीठतारसमं तु वा ॥ ६ ॥

bāhvantaṃ kanyasaṃ proktamutsavaṃ vṛṣabhodayam | pīṭhāyāme tribhāgaikaṃ pīṭhatārasamaṃ tu vā || 6 ||

Report an error

पीठतारं त्रिपादं स्यात्त्रिविधं वृषभोदयम् । पादादुष्णीषसीमान्तं स्थानकं मानसंग्रहम् ॥ ७ ॥

pīṭhatāraṃ tripādaṃ syāttrividhaṃ vṛṣabhodayam | pādāduṣṇīṣasīmāntaṃ sthānakaṃ mānasaṃgraham || 7 ||

Report an error

स्थानकं शयनं वापि लोहजे वा शिलेऽथवा । दार्वाभासरत्नेन सुधामृतकटशर्करा ॥ ८ ॥

sthānakaṃ śayanaṃ vāpi lohaje vā śile'thavā | dārvābhāsaratnena sudhāmṛtakaṭaśarkarā || 8 ||

Report an error

घनं वाप्यघनं वापि कुर्यात्तु शिल्पिवित्तमः । एवं तु वृषभोत्सेधं पञ्चादशाङ्गुलं भवेत् ॥ ९ ॥

ghanaṃ vāpyaghanaṃ vāpi kuryāttu śilpivittamaḥ | evaṃ tu vṛṣabhotsedhaṃ pañcādaśāṅgulaṃ bhavet || 9 ||

Report an error

उष्णीषात्तु गलाग्रान्तं दशमात्रं प्रशस्यते । तस्याधो वसुभागं स्याद् ग्रीवतुङ्गमिति स्मृतम् ॥ १० ॥

uṣṇīṣāttu galāgrāntaṃ daśamātraṃ praśasyate | tasyādho vasubhāgaṃ syād grīvatuṅgamiti smṛtam || 10 ||

Report an error

तस्याधो चोरुमूलान्तं षोडशाङ्गुलमेव च । षडङ्गुलं चोरुदीर्घं द्विमात्रं जानुतुङ्गकम् ॥ ११ ॥

tasyādho corumūlāntaṃ ṣoḍaśāṅgulameva ca | ṣaḍaṅgulaṃ corudīrghaṃ dvimātraṃ jānutuṅgakam || 11 ||

Report an error

जङ्घा चोरुसमं दीर्घं क्षुरोत्सेधं द्विमात्रकम् । ग्रीवात्तु पुच्छमूलान्तं चत्वारिंशाङ्गुलायतम् ॥ १२ ॥

jaṅghā corusamaṃ dīrghaṃ kṣurotsedhaṃ dvimātrakam | grīvāttu pucchamūlāntaṃ catvāriṃśāṅgulāyatam || 12 ||

Report an error

शृङ्गायामं युगाङ्गुल्यं शृङ्गतारं त्रिमात्रकम् । तदष्टांशैकभागं स्यात् शृङ्गाग्रस्य विशालकम् ॥ १३ ॥

śṛṅgāyāmaṃ yugāṅgulyaṃ śṛṅgatāraṃ trimātrakam | tadaṣṭāṃśaikabhāgaṃ syāt śṛṅgāgrasya viśālakam || 13 ||

Report an error

फालतारं नवाङ्गुल्यं मुखतारं शराङ्गुलम् । तत्समं चोच्छ्रयं कुर्यान्नेत्रायामं द्वयाङ्गुलम् ॥ १४ ॥

phālatāraṃ navāṅgulyaṃ mukhatāraṃ śarāṅgulam | tatsamaṃ cocchrayaṃ kuryānnetrāyāmaṃ dvayāṅgulam || 14 ||

Report an error

अत्यर्धाङ्गुलमुत्सेधं निर्गमं सार्धमात्रकम् । नेत्रमध्ये मुखायाममष्टाङ्गुलमिति स्मृतम् ॥ १५ ॥

atyardhāṅgulamutsedhaṃ nirgamaṃ sārdhamātrakam | netramadhye mukhāyāmamaṣṭāṅgulamiti smṛtam || 15 ||

Report an error

तस्मात्कृकरकान्तं स्यात्षण्मात्रं तदुदाहृतम् । शृङ्गमध्यं युगाङ्गुल्यं भालतुङ्गं तथैव च ॥ १६ ॥

tasmātkṛkarakāntaṃ syātṣaṇmātraṃ tadudāhṛtam | śṛṅgamadhyaṃ yugāṅgulyaṃ bhālatuṅgaṃ tathaiva ca || 16 ||

Report an error

नेत्रान्मूलान्तं वेदमात्रान्तरं भवेत् । शरांशं श्रोत्रदीर्घं स्याच्छ्रोत्रमूलं द्विमात्रकम् ॥ १७ ॥

netrānmūlāntaṃ vedamātrāntaraṃ bhavet | śarāṃśaṃ śrotradīrghaṃ syācchrotramūlaṃ dvimātrakam || 17 ||

Report an error

तत्समं विस्तृतं चैव मध्यतारं युगाङ्गुलम् । शिवाङ्गुलाग्रवितारं यथाहलमर्धाङ्गुलम् ॥ १८ ॥

tatsamaṃ vistṛtaṃ caiva madhyatāraṃ yugāṅgulam | śivāṅgulāgravitāraṃ yathāhalamardhāṅgulam || 18 ||

Report an error

अत्यर्धाङ्गुलं संप्रोक्तं नासिकायाममेव च । अङ्गुलं सुरविस्तारं तत्समं नासिकाग्रकम् ॥ १९ ॥

atyardhāṅgulaṃ saṃproktaṃ nāsikāyāmameva ca | aṅgulaṃ suravistāraṃ tatsamaṃ nāsikāgrakam || 19 ||

Report an error

पञ्चाङ्गुल स्यायतं स्यादुत्तरोष्ठं त्रिमात्रकम् । अधरोष्ठं त्रिमात्रं स्याज्जिह्वायामं गुणांशकम् ॥ २० ॥

pañcāṅgula syāyataṃ syāduttaroṣṭhaṃ trimātrakam | adharoṣṭhaṃ trimātraṃ syājjihvāyāmaṃ guṇāṃśakam || 20 ||

Report an error

तद्विस्तारं द्विमात्रं स्यात्तदर्धं तद् घनं भवेत् । ग्रीवतारं तु पञ्चांशं मूलतारं त्रिमात्रकम् ॥ २१ ॥

tadvistāraṃ dvimātraṃ syāttadardhaṃ tad ghanaṃ bhavet | grīvatāraṃ tu pañcāṃśaṃ mūlatāraṃ trimātrakam || 21 ||

Report an error

पृष्ठग्रीवस्य मूले तु घनमष्टाङ्गुलं भवेत् । अग्रं षडङ्गुलं चैव कुर्याद् वासं षडङ्गुलम् ॥ २२ ॥

pṛṣṭhagrīvasya mūle tu ghanamaṣṭāṅgulaṃ bhavet | agraṃ ṣaḍaṅgulaṃ caiva kuryād vāsaṃ ṣaḍaṅgulam || 22 ||

Report an error

तदुत्सेधं चतुर्मात्रं ग्रीवात्वे लम्बनं बुधः । मूलमध्याग्रविस्तारं वेदबद्धकलाङ्गुलम् ॥ २३ ॥

tadutsedhaṃ caturmātraṃ grīvātve lambanaṃ budhaḥ | mūlamadhyāgravistāraṃ vedabaddhakalāṅgulam || 23 ||

Report an error

घनमष्टाङ्गुलसंयुक्तं कुर्यात्तत्रैव योजयेत् । ग्रीवस्य पुरतो बिम्बं मूलव्यास द्वयाङ्गुलम् ॥ २४ ॥

ghanamaṣṭāṅgulasaṃyuktaṃ kuryāttatraiva yojayet | grīvasya purato bimbaṃ mūlavyāsa dvayāṅgulam || 24 ||

Report an error

हृदयात्स्निग्धपर्यन्तं तत्रोच्चं द्विर्नवाङ्गुलम् । पृष्ठोच्चं मनुमात्रं स्यात्पृष्ठतारं चतुस्त्रयम् ॥ २५ ॥

hṛdayātsnigdhaparyantaṃ tatroccaṃ dvirnavāṅgulam | pṛṣṭhoccaṃ manumātraṃ syātpṛṣṭhatāraṃ catustrayam || 25 ||

Report an error

पृष्ठोरुमूलविस्तारं दशमात्रं प्रशस्यते । मध्यमं चाष्टमात्रं स्यादग्रं तु चतुरङ्गुलम् ॥ २६ ॥

pṛṣṭhorumūlavistāraṃ daśamātraṃ praśasyate | madhyamaṃ cāṣṭamātraṃ syādagraṃ tu caturaṅgulam || 26 ||

Report an error

शराङ्गुलं चोरुदीर्घं स्याज्जानुतुङ्गं कलाङ्गुलम् । जङ्गायामं शराङ्गुल्यं खुरतुङ्गं द्विमात्रकम् ॥ २७ ॥

śarāṅgulaṃ corudīrghaṃ syājjānutuṅgaṃ kalāṅgulam | jaṅgāyāmaṃ śarāṅgulyaṃ khuratuṅgaṃ dvimātrakam || 27 ||

Report an error

सार्धवह्न्यङ्गुलं जानुविस्तारं परिकीर्तितम् । खुरायामं द्विमात्रं स्यात्पुच्छमूलं द्विमात्रकम् ॥ २८ ॥

sārdhavahnyaṅgulaṃ jānuvistāraṃ parikīrtitam | khurāyāmaṃ dvimātraṃ syātpucchamūlaṃ dvimātrakam || 28 ||

Report an error

अपरोरुद्वयोर्मध्ये मुष्कशेषोदरान्वितम् । स्कन्धतारं षडङ्गुल्यं तस्याधो रुविशालकम् ॥ २९ ॥

aparorudvayormadhye muṣkaśeṣodarānvitam | skandhatāraṃ ṣaḍaṅgulyaṃ tasyādho ruviśālakam || 29 ||

Report an error

मूलं वेदाङ्गुलं प्रोक्तमग्रस्यार्धगुणाङ्गुलम् । जानुतारं गुणाङ्गुल्यं तथो जङ्घाविशालकम् ॥ ३० ॥

mūlaṃ vedāṅgulaṃ proktamagrasyārdhaguṇāṅgulam | jānutāraṃ guṇāṅgulyaṃ tatho jaṅghāviśālakam || 30 ||

Report an error

सार्ध द्व्यङ्गुलयोर्मध्ये तत्समं तत्खुरं भवेत् । शेषं युक्त्या च संयुक्तं श्वेतवर्णे शोभितम् ॥ ३१ ॥

sārdha dvyaṅgulayormadhye tatsamaṃ tatkhuraṃ bhavet | śeṣaṃ yuktyā ca saṃyuktaṃ śvetavarṇe śobhitam || 31 ||

Report an error

श्वेतवर्णनिभं भद्र मग्रं हि कृष्णसधूमवत् ॥ ३२ ॥

śvetavarṇanibhaṃ bhadra magraṃ hi kṛṣṇasadhūmavat || 32 ||

Report an error

वेदपादखुरैरपि कर्णयोः । श्वेतरक्तसमग्रमनोहरम् । शङ्खशत्यैः क्षणमरक्तं च माला । कर्णबन्धैः कर्णरुद्रा क्षमाला ॥ ३३ ॥

vedapādakhurairapi karṇayoḥ | śvetaraktasamagramanoharam | śaṅkhaśatyaiḥ kṣaṇamaraktaṃ ca mālā | karṇabandhaiḥ karṇarudrā kṣamālā || 33 ||

Report an error

अन्यैर्युक्तं किंशुकपुष्पमालैः । वंशस्योर्ध्वे व्याघ्रचर्माभिरामम् । भृङ्गकोलकललाटपट्टधृक् । पत्रवल्लिबहुरत्नशोभितम् ॥ ३४ ॥

anyairyuktaṃ kiṃśukapuṣpamālaiḥ | vaṃśasyordhve vyāghracarmābhirāmam | bhṛṅgakolakalalāṭapaṭṭadhṛk | patravallibahuratnaśobhitam || 34 ||

Report an error

कर्णयोर्वपुरपार्श्वचामरैः । पादनूपुरसभूषणान्वितम् ॥ ३५ ॥

karṇayorvapurapārśvacāmaraiḥ | pādanūpurasabhūṣaṇānvitam || 35 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).