Skip to content

Mitakshara 2.104

तत उत्तरानन्तरम् अर्थी साध्यवान् सद्य एवानन्तर्म् एव लेखयेत् । प्रतिज्ञातः साध्यः स चासाव् अर्थश् चेति प्रतिज्ञातार्थः तस्य साधनं साध्यते ऽनेनेति साधनं प्रमाणम् । अत्र "सद्यो लेखयेत्" इति वदता उत्तराभिधाने कालविलम्बनम् अप्य् अङ्गीकृतम् इति गम्यते । तच् चोत्तरत्र विवेचयिष्यते । "अर्थी प्रतिज्ञातार्थसाधनं लेखयेत्" इति वदता यस्य साध्यम् अस्ति स प्रतिज्ञातार्थसाधनं लेखयेद् इत्य् उक्तं अतश् च प्राङ्न्यायोत्तरे प्राङ्न्यायस्यैव साध्यत्वात् प्रत्यर्थ्य् एवार्थी जात इति स एव साधनं लेखयेत् । कारणोत्तरे ऽपि कारणस्यैव साध्यत्वात् कारणवाद्य् एवार्थीति स एव लेखयेत् । मिथ्योत्तरे तु पूर्ववाद्य् एवार्थी स एव साधनं निर्दिशेत् । ततो ऽर्थी लेखयेद् इति वदता अर्थ्य् एव लेखयेन् नान्य इत्य् उक्तम् । अतश् च संप्रतिपत्त्युत्तरे साध्याभावेन भाषोत्तरत्वादिनोर् द्वयोर् अप्य् अर्थित्वाभावात् साधननिर्देश एव नास्तीति तावतैव व्यवहारः परिसमाप्यत इति गम्यते । एतद् एव हारीतेन स्पष्टम् उक्तम्: प्राङ्न्यायकारणोक्तौ तु प्रत्यर्थी निर्दिशेत् क्रियाम् । मिथ्योक्तौ पूर्ववादी तु प्रतिपत्तौ न सा भवेत् ॥

tata uttarānantaram arthī sādhyavān sadya evānantarm eva lekhayet | pratijñātaḥ sādhyaḥ sa cāsāv arthaś ceti pratijñātārthaḥ tasya sādhanaṃ sādhyate 'neneti sādhanaṃ pramāṇam | atra "sadyo lekhayet" iti vadatā uttarābhidhāne kālavilambanam apy aṅgīkṛtam iti gamyate | tac cottaratra vivecayiṣyate | "arthī pratijñātārthasādhanaṃ lekhayet" iti vadatā yasya sādhyam asti sa pratijñātārthasādhanaṃ lekhayed ity uktaṃ ataś ca prāṅnyāyottare prāṅnyāyasyaiva sādhyatvāt pratyarthy evārthī jāta iti sa eva sādhanaṃ lekhayet | kāraṇottare 'pi kāraṇasyaiva sādhyatvāt kāraṇavādy evārthīti sa eva lekhayet | mithyottare tu pūrvavādy evārthī sa eva sādhanaṃ nirdiśet | tato 'rthī lekhayed iti vadatā arthy eva lekhayen nānya ity uktam | ataś ca saṃpratipattyuttare sādhyābhāvena bhāṣottaratvādinor dvayor apy arthitvābhāvāt sādhananirdeśa eva nāstīti tāvataiva vyavahāraḥ parisamāpyata iti gamyate | etad eva hārītena spaṣṭam uktam: prāṅnyāyakāraṇoktau tu pratyarthī nirdiśet kriyām | mithyoktau pūrvavādī tu pratipattau na sā bhavet ||

Report an error