अध्याय २ · व्यवहाराध्यायः
Vyavahara: Law and Procedure
vyavahārādhyāyaḥ
Part 1 of 8: passages 1–293 of 2,340Sanskrit with transliteration
अभिषेकादिगुणयुक्तस्य राज्ञः प्रजापालनं परमो धर्मः । तच् च दुष्टनिग्रहम् अन्तरेण न संभवति । दुष्टपरिज्ञानं च न व्यवहारदर्शनम् अन्तरेण संभवति । तद् व्यवहारदर्शनम् अहर् अहः कर्तव्यम् इत्य् उक्तं: व्यवहारान् स्वयं पश्येत् सभ्यैः परिवृतो ऽन्वहम् । इति । स च व्यवहारः कीदृशः कतिविधः कथं चेतीतिकर्तव्यताकलापो नाभिहितः । तदभिधानाय द्वितीयो ऽध्याय आरम्भ्यते "व्यवहारान्" इति ।
abhiṣekādiguṇayuktasya rājñaḥ prajāpālanaṃ paramo dharmaḥ | tac ca duṣṭanigraham antareṇa na saṃbhavati | duṣṭaparijñānaṃ ca na vyavahāradarśanam antareṇa saṃbhavati | tad vyavahāradarśanam ahar ahaḥ kartavyam ity uktaṃ: vyavahārān svayaṃ paśyet sabhyaiḥ parivṛto 'nvaham | iti | sa ca vyavahāraḥ kīdṛśaḥ katividhaḥ kathaṃ cetītikartavyatākalāpo nābhihitaḥ | tadabhidhānāya dvitīyo 'dhyāya ārambhyate "vyavahārān" iti |
व्यवहारान् नृपः पश्येद् विद्वद्भिर् ब्राह्मणैः सह । २.१
vyavahārān nṛpaḥ paśyed vidvadbhir brāhmaṇaiḥ saha | 2.1
धर्मशास्त्रानुसारेण क्रोधलोभविवर्जितः ॥ २.१ ॥
dharmaśāstrānusāreṇa krodhalobhavivarjitaḥ || 2.1 ||
अन्यविरोधेन स्वात्मसंबन्धितया कथनं व्यवहारः । यथा कश्चिद् इदं क्षेत्रादि मदीयम् इति कथयति, अन्यो ऽपि तद्विरोधेण मदीयम् इति । तस्यानेकविधत्वं दर्शयति बहुवचनेन । नृप इति न क्षत्रियमात्रस्यायं धर्मः किं तु प्रजापालनाधिकृतस्यान्यस्यापीति दर्शयति । पश्येद् इति पूर्वोक्तस्यानुवादो धर्मविशेषविधानार्थः । विद्वद्भिर् वेदव्याकरणादिधर्मशास्त्राभिज्ञैः । ब्राह्मणैर् न क्षत्रियादिभिः । ब्राह्मणैः सहेति तृतीयानिर्देशाद् एषाम् अप्राधान्यम् । "सहयुक्ते ऽप्रधाने" इति स्मरणात् । अतश् चादर्शने ऽन्यथादर्शने वा राज्ञो दोषो न ब्राह्मणानाम् । यथाह मनुः । अदण्ड्यान् दण्डयन् राजा दण्ड्यांश् चैवाप्य् अदण्डयन् । अयशो महद् आप्नोति नरकं चैव गच्छति ॥
anyavirodhena svātmasaṃbandhitayā kathanaṃ vyavahāraḥ | yathā kaścid idaṃ kṣetrādi madīyam iti kathayati, anyo 'pi tadvirodheṇa madīyam iti | tasyānekavidhatvaṃ darśayati bahuvacanena | nṛpa iti na kṣatriyamātrasyāyaṃ dharmaḥ kiṃ tu prajāpālanādhikṛtasyānyasyāpīti darśayati | paśyed iti pūrvoktasyānuvādo dharmaviśeṣavidhānārthaḥ | vidvadbhir vedavyākaraṇādidharmaśāstrābhijñaiḥ | brāhmaṇair na kṣatriyādibhiḥ | brāhmaṇaiḥ saheti tṛtīyānirdeśād eṣām aprādhānyam | "sahayukte 'pradhāne" iti smaraṇāt | ataś cādarśane 'nyathādarśane vā rājño doṣo na brāhmaṇānām | yathāha manuḥ | adaṇḍyān daṇḍayan rājā daṇḍyāṃś caivāpy adaṇḍayan | ayaśo mahad āpnoti narakaṃ caiva gacchati ||
इति । कथम् । धर्मशास्त्रानुसारेण नार्थशास्त्रानुसारेण । देशादिसमयधर्मस्यापि धर्मशास्त्राविरुद्धस्य धर्मशास्त्रविषयत्वान् न पृथगुपादानम् । तथा च वक्ष्यति: निजधर्माविरोधेन यस् तु सामयिको भवेत् । सो ऽपि यत्नेन संरक्ष्यो धर्मो राजकृतश् च यः ॥
iti | katham | dharmaśāstrānusāreṇa nārthaśāstrānusāreṇa | deśādisamayadharmasyāpi dharmaśāstrāviruddhasya dharmaśāstraviṣayatvān na pṛthagupādānam | tathā ca vakṣyati: nijadharmāvirodhena yas tu sāmayiko bhavet | so 'pi yatnena saṃrakṣyo dharmo rājakṛtaś ca yaḥ ||
इति । क्रोधलोभविवर्जित इति । धर्मशास्त्रानुसारेणेति सिद्धे क्रोधलोभविवर्जित इति वचनम् आदरार्थम् । क्रोधो ऽमर्षः । लोभो लिप्सातिशयः ॥ २.१ ॥
iti | krodhalobhavivarjita iti | dharmaśāstrānusāreṇeti siddhe krodhalobhavivarjita iti vacanam ādarārtham | krodho 'marṣaḥ | lobho lipsātiśayaḥ || 2.1 ||
श्रुताध्ययन्संपन्ना धर्मज्ञाः सत्यवादिनः । २.२
śrutādhyayansaṃpannā dharmajñāḥ satyavādinaḥ | 2.2
राज्ञा सभासदः कार्या रिपौ मित्रे च ये समाः ॥ २.२ ॥
rājñā sabhāsadaḥ kāryā ripau mitre ca ye samāḥ || 2.2 ||
किं च श्रुताध्ययनसंपन्नाः श्रुतेन मीमांसाव्याकरणादिश्रवणेन अध्ययनेन च वेदाध्ययनेन संपन्नाः । धर्मज्ञाः धर्मशास्त्रज्ञाः । सत्यवादिनः सत्यवचनशीलाः । रिपौ मित्रे च ये समाः रागद्वेषादिरहिताः । एवंभूताः सभासदः सभायां संसदि यथा सीदन्त्य् उपविशन्ति तथा दानमानसत्कारे राज्ञा कर्तव्याः । यद्य् अपि श्रुताध्ययनसंपन्ना इत्य् अविशेषेणोक्तं तथापि ब्राह्मणा एव । यथाह कात्यायनः: स तु सभ्यैः स्थिरैर् युक्तः प्राज्ञैर् मौलैर् द्विजोत्तमैः । धर्मशास्त्रार्थकुशलैर् अर्थशास्त्रविशारदैः ॥
kiṃ ca śrutādhyayanasaṃpannāḥ śrutena mīmāṃsāvyākaraṇādiśravaṇena adhyayanena ca vedādhyayanena saṃpannāḥ | dharmajñāḥ dharmaśāstrajñāḥ | satyavādinaḥ satyavacanaśīlāḥ | ripau mitre ca ye samāḥ rāgadveṣādirahitāḥ | evaṃbhūtāḥ sabhāsadaḥ sabhāyāṃ saṃsadi yathā sīdanty upaviśanti tathā dānamānasatkāre rājñā kartavyāḥ | yady api śrutādhyayanasaṃpannā ity aviśeṣeṇoktaṃ tathāpi brāhmaṇā eva | yathāha kātyāyanaḥ: sa tu sabhyaiḥ sthirair yuktaḥ prājñair maulair dvijottamaiḥ | dharmaśāstrārthakuśalair arthaśāstraviśāradaiḥ ||
इति । ते च त्रयः कर्तव्याः बहुवचनस्यार्थवत्त्वात्, यस्मिन् देशे निषीदन्ति विप्रा वेदविदस् त्रयः । इति मनुस्मरणाच् च । बृहस्पतिस् तु सप्त पञ्च त्रयो वा सभासदो भवन्तीत्याह । लोकवेदज्ञधर्मज्ञाः सप्त पञ्च त्रयो ऽपि वा । यत्रोपविष्टा विप्राः स्युः सा यज्ञसदृशी सभा ॥
iti | te ca trayaḥ kartavyāḥ bahuvacanasyārthavattvāt, yasmin deśe niṣīdanti viprā vedavidas trayaḥ | iti manusmaraṇāc ca | bṛhaspatis tu sapta pañca trayo vā sabhāsado bhavantītyāha | lokavedajñadharmajñāḥ sapta pañca trayo 'pi vā | yatropaviṣṭā viprāḥ syuḥ sā yajñasadṛśī sabhā ||
इति । न च ब्राह्मणैः सहेति पूर्वश्लोकोक्तानां ब्राह्मणानां श्रुताध्ययनसंपन्ना इत्यादिविशेषणम् इति मन्तव्यम्, तृतीयाप्रथमान्तनिर्दिष्टानां विशेषणविशेष्यभावासंभवात्, विद्वद्भिर् इत्य् अनेन पुनरुक्तिप्रसङ्गाच् च । तथा च कात्यायनेन ब्राह्मणानां सभासदां च स्पष्टं भेदो दर्शितः: सप्राड्विवाकः सामात्यः सब्राह्मणपुरोहितः । ससभ्यः प्रेक्षको राजा स्वर्गे तिष्टति धर्मतः ॥
iti | na ca brāhmaṇaiḥ saheti pūrvaślokoktānāṃ brāhmaṇānāṃ śrutādhyayanasaṃpannā ityādiviśeṣaṇam iti mantavyam, tṛtīyāprathamāntanirdiṣṭānāṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvāsaṃbhavāt, vidvadbhir ity anena punaruktiprasaṅgāc ca | tathā ca kātyāyanena brāhmaṇānāṃ sabhāsadāṃ ca spaṣṭaṃ bhedo darśitaḥ: saprāḍvivākaḥ sāmātyaḥ sabrāhmaṇapurohitaḥ | sasabhyaḥ prekṣako rājā svarge tiṣṭati dharmataḥ ||
इति । तत्र ब्राह्मणा अनियुक्ताः सभासदस् तु नियुक्ता इति भेदः । अत एवोक्तम्: नियुक्तो वानियुक्तो वा धर्मज्ञो वक्तुम् अर्हति । इति । तत्र नियुक्तानां यथावस्थितार्थकथने ऽपि यदि राजान्यथा करोति तदासौ निवारणीयो ऽन्यथा दोषः । उक्तं च कात्यायनेन । अन्यायेनापि तं यान्तं ये ऽनुयान्ति सभासदः । ते ऽपि तद्भागिनस् तस्माद् बोधनीयः स तैर् नृपः ॥
iti | tatra brāhmaṇā aniyuktāḥ sabhāsadas tu niyuktā iti bhedaḥ | ata evoktam: niyukto vāniyukto vā dharmajño vaktum arhati | iti | tatra niyuktānāṃ yathāvasthitārthakathane 'pi yadi rājānyathā karoti tadāsau nivāraṇīyo 'nyathā doṣaḥ | uktaṃ ca kātyāyanena | anyāyenāpi taṃ yāntaṃ ye 'nuyānti sabhāsadaḥ | te 'pi tadbhāginas tasmād bodhanīyaḥ sa tair nṛpaḥ ||
इति । अनियुक्तानां पुनर् अन्यथाभिधाने ऽनभिधाने वा दोषो न तु राज्ञो ऽनिवारणे, सभा वा न प्रवेष्टव्या वक्तव्यं वा समञ्जसम् । अब्रुवन् विब्रुवन् वापि नरो भवति किल्बिषी ॥
iti | aniyuktānāṃ punar anyathābhidhāne 'nabhidhāne vā doṣo na tu rājño 'nivāraṇe, sabhā vā na praveṣṭavyā vaktavyaṃ vā samañjasam | abruvan vibruvan vāpi naro bhavati kilbiṣī ||
इति मनुस्मरणात् । रिपौ मित्रे चेति चकाराल् लोकरञ्जनार्थं कतिपयैर् वणिग्भिर् अप्य् अधिष्ठितं सदः कर्तव्यम् । यथाह कात्यायनः: कुलशीलवयोवृत्तवित्तवद्भिर् अमत्सरैः । वणिग्भिः स्यात् कतिपयैः कुलभूतैर् अधिष्ठितम् ॥
iti manusmaraṇāt | ripau mitre ceti cakārāl lokarañjanārthaṃ katipayair vaṇigbhir apy adhiṣṭhitaṃ sadaḥ kartavyam | yathāha kātyāyanaḥ: kulaśīlavayovṛttavittavadbhir amatsaraiḥ | vaṇigbhiḥ syāt katipayaiḥ kulabhūtair adhiṣṭhitam ||
॥२.२ ॥ व्यवहारान् नृपः पश्येद् इत्य् उक्तम् । तत्रानुकल्पम् आह ।
||2.2 || vyavahārān nṛpaḥ paśyed ity uktam | tatrānukalpam āha |
अपश्यता कार्यवशाद् व्यवहारान् नृपेण तु । २.३
apaśyatā kāryavaśād vyavahārān nṛpeṇa tu | 2.3
सभ्यैः सह नियोक्तव्यो ब्राह्मणः सर्वधर्मवित् ॥ २.३ ॥
sabhyaiḥ saha niyoktavyo brāhmaṇaḥ sarvadharmavit || 2.3 ||
कार्यान्तरव्याकुलतया व्यवहारान् अपश्यता नृपेण पूर्वोक्तैः सभ्यैः सह सर्वधर्मवित्, सर्वान् धर्मशास्त्रोक्तान् सामयिकांश् च धर्मान् वेत्ति विचारयतीति सर्वधर्मवित्, ब्राह्मणो न क्षत्रियादिर् नियोक्तव्यो व्यवहारदर्शने । तं च कात्यायनोक्तगुणविशिष्टं कुर्यात् । यथाह । दान्तं कुलीनं मध्यस्थम् अनुद्वेगकरं स्थिरम् । परत्र भीरुं धर्मिष्ठम् उद्युक्तं क्रोधवर्जितम् ॥
kāryāntaravyākulatayā vyavahārān apaśyatā nṛpeṇa pūrvoktaiḥ sabhyaiḥ saha sarvadharmavit, sarvān dharmaśāstroktān sāmayikāṃś ca dharmān vetti vicārayatīti sarvadharmavit, brāhmaṇo na kṣatriyādir niyoktavyo vyavahāradarśane | taṃ ca kātyāyanoktaguṇaviśiṣṭaṃ kuryāt | yathāha | dāntaṃ kulīnaṃ madhyastham anudvegakaraṃ sthiram | paratra bhīruṃ dharmiṣṭham udyuktaṃ krodhavarjitam ||
इति । एवंभूतब्राह्मणासंभवे क्षत्रियं वैश्यं वा नियुञ्जीत न शूद्रम् । यथाह कात्यायनः । ब्राह्मणो यत्र न स्यात् तु क्षत्रियं तत्र योजयेत् । वैश्यं वा धर्मशास्त्रज्ञं शूद्रं यत्नेन वर्जयेत् ॥
iti | evaṃbhūtabrāhmaṇāsaṃbhave kṣatriyaṃ vaiśyaṃ vā niyuñjīta na śūdram | yathāha kātyāyanaḥ | brāhmaṇo yatra na syāt tu kṣatriyaṃ tatra yojayet | vaiśyaṃ vā dharmaśāstrajñaṃ śūdraṃ yatnena varjayet ||
इति । नारदेन त्व् अयम् एव मुख्यो दर्शितः । धर्मशास्त्रं पुरस्कृत्य प्राड्विवाकमते स्थितः । न स्वमते स्थितः । राजा चारचक्षुषा परसैन्यं पश्यतीतिवत् । तस्य चेयं यौगिकी संज्ञा । अर्थिप्रत्यर्थिनौ पृच्छतीति प्राट्, तयोर् वचनं विरुद्धम् अविरुद्धं च सभ्यैः सह विविनक्ति विवेचयति वेति विवाकः । प्राट् चासौ विवाकश् च प्राड्विवाकः । उक्तं च । विवादानुगतं पृष्ट्वा ससभ्यस् तत् प्रयत्नतः । विचारयति येनासौ प्राड्विवाकस् ततः स्मृतः ॥
iti | nāradena tv ayam eva mukhyo darśitaḥ | dharmaśāstraṃ puraskṛtya prāḍvivākamate sthitaḥ | na svamate sthitaḥ | rājā cāracakṣuṣā parasainyaṃ paśyatītivat | tasya ceyaṃ yaugikī saṃjñā | arthipratyarthinau pṛcchatīti prāṭ, tayor vacanaṃ viruddham aviruddhaṃ ca sabhyaiḥ saha vivinakti vivecayati veti vivākaḥ | prāṭ cāsau vivākaś ca prāḍvivākaḥ | uktaṃ ca | vivādānugataṃ pṛṣṭvā sasabhyas tat prayatnataḥ | vicārayati yenāsau prāḍvivākas tataḥ smṛtaḥ ||
प्राड्विवाकादयः सभ्या यदि रागादिना स्मृत्यपेतं व्यवहारं विचारयन्ति तदा राज्ञा किं कर्तव्यम् इत्य् अत आह ।
prāḍvivākādayaḥ sabhyā yadi rāgādinā smṛtyapetaṃ vyavahāraṃ vicārayanti tadā rājñā kiṃ kartavyam ity ata āha |
रागाल् लोभाद् भयाद् वापि स्मृत्यपेतादिकारिणः । २.४
rāgāl lobhād bhayād vāpi smṛtyapetādikāriṇaḥ | 2.4
सभ्याः पृथक् पृथग् दण्ड्या विवादाद् द्विगुणं दमम् ॥ २.४ ॥
sabhyāḥ pṛthak pṛthag daṇḍyā vivādād dviguṇaṃ damam || 2.4 ||
अपि च, पूर्वोक्ताः सभ्या रजसो निरङ्कुशत्वेन तदभिभूता रागात् स्नेहातिशयाल् लोभाल् लिप्सातिशयाद् भयात् संत्रासात् स्मृत्यपेतं स्मृतिविरुद्धं आदिशब्दाद् आचारापेतं कुर्वन्तः पृथक् पृथग् एकैकशो विवादाद् विवादपराजयनिमित्ताद् दमाद् द्विगुणं दमं दण्ड्याः न पुनर् विवादास्पदीभूताद् द्रव्यात् । तथा सति स्त्रीसंग्रहणादिषु दण्डाभावप्रसङ्गः । रागलोभभयानाम् उपादानं रागादिष्व् एव द्विगुणो दमो नाज्ञानमोहादिष्व् इति नियमार्थम् । न च "राजा सर्वस्येष्टे ब्राह्मणवर्जम्" इति गौतमवचनान् न ब्राह्मणा दण्ड्या इति मन्तव्यम्, तस्य प्रशंसार्थत्वात् । यत् तु षड्भिः परिहार्यो राज्ञा ऽवध्यश् चाबन्ध्यश् चादण्ड्यश् चाबहिष्कार्यश् चापरिवाद्यश् चापरिहार्यश् चेति तद् अपि स एष बहुश्रुतो भवति लोकवेदवेदाङ्गविद् वाकोवाक्येतिहासपुराणकुशलस् तदपेक्षस् तद्वृत्तिश् चाष्टचत्वारिंशत्संस्कारैः संस्कृतस् त्रिषु कर्मस्व् अभिरतः षट्सु वा समयाचारिकेष्व् अभिविनीत इति प्रतिपादितबहुश्रुतविषयं न ब्राह्मणमात्रविषयम् ॥ २.४ ॥
api ca, pūrvoktāḥ sabhyā rajaso niraṅkuśatvena tadabhibhūtā rāgāt snehātiśayāl lobhāl lipsātiśayād bhayāt saṃtrāsāt smṛtyapetaṃ smṛtiviruddhaṃ ādiśabdād ācārāpetaṃ kurvantaḥ pṛthak pṛthag ekaikaśo vivādād vivādaparājayanimittād damād dviguṇaṃ damaṃ daṇḍyāḥ na punar vivādāspadībhūtād dravyāt | tathā sati strīsaṃgrahaṇādiṣu daṇḍābhāvaprasaṅgaḥ | rāgalobhabhayānām upādānaṃ rāgādiṣv eva dviguṇo damo nājñānamohādiṣv iti niyamārtham | na ca "rājā sarvasyeṣṭe brāhmaṇavarjam" iti gautamavacanān na brāhmaṇā daṇḍyā iti mantavyam, tasya praśaṃsārthatvāt | yat tu ṣaḍbhiḥ parihāryo rājñā 'vadhyaś cābandhyaś cādaṇḍyaś cābahiṣkāryaś cāparivādyaś cāparihāryaś ceti tad api sa eṣa bahuśruto bhavati lokavedavedāṅgavid vākovākyetihāsapurāṇakuśalas tadapekṣas tadvṛttiś cāṣṭacatvāriṃśatsaṃskāraiḥ saṃskṛtas triṣu karmasv abhirataḥ ṣaṭsu vā samayācārikeṣv abhivinīta iti pratipāditabahuśrutaviṣayaṃ na brāhmaṇamātraviṣayam || 2.4 ||
स्मृत्याचारव्यपेतेन मार्गेणाधर्षितः परैः । २.५
smṛtyācāravyapetena mārgeṇādharṣitaḥ paraiḥ | 2.5
आवेदयति चेद् राज्ञे व्यवहारपदं हि तत् ॥ २.५ ॥
āvedayati ced rājñe vyavahārapadaṃ hi tat || 2.5 ||
धर्मशास्त्रसमयाचारविरुद्धेन मार्गेण परैर् आधर्षितो ऽभिभूतो यद् राज्ञे प्राड्विवाकाय वा आवेदयति विज्ञापयति चेद् यदि तद् आवेद्यमानं व्यवहारपदं प्रतिज्ञोत्तरसंशयहेतुपरामर्शप्रमाणनिर्णयप्रयोजनात्मको व्यवहारस् तस्य पदं विषयस् तस्य चेदं सामान्यलक्षणम् । स च द्विविधः । शङ्काभियोगस् तत्त्वाभियोगश् चेति । यथाह नारदः । द्व्यभियोगस् तु विज्ञेयः शङ्कातत्त्वाभियोगतः । शङ्का ऽसतां तु संसर्गात् तत्त्वं होढाभिदर्शनात् ॥
dharmaśāstrasamayācāraviruddhena mārgeṇa parair ādharṣito 'bhibhūto yad rājñe prāḍvivākāya vā āvedayati vijñāpayati ced yadi tad āvedyamānaṃ vyavahārapadaṃ pratijñottarasaṃśayahetuparāmarśapramāṇanirṇayaprayojanātmako vyavahāras tasya padaṃ viṣayas tasya cedaṃ sāmānyalakṣaṇam | sa ca dvividhaḥ | śaṅkābhiyogas tattvābhiyogaś ceti | yathāha nāradaḥ | dvyabhiyogas tu vijñeyaḥ śaṅkātattvābhiyogataḥ | śaṅkā 'satāṃ tu saṃsargāt tattvaṃ hoḍhābhidarśanāt ||
इति । होढा लोप्त्रं । लिङ्गम् इति यावत् । तेन दर्शनं साक्षाद् वा दर्शनं होढाभिदर्शनं तस्मात् । तत्त्वाभियोगो ऽपि द्विविधः । प्रतिषेधात्मको विध्यात्मकश् चेति । यथा मत्तो हिरण्यादिकं गृहीत्वा न प्रयच्छति । क्षेत्रादिकं ममायम् अपहरतीति च । उक्तं च कात्यायनेन: न्याय्यं स्वं नेच्छते कर्तुम् अन्याय्यं वा करोति यः । इति । स पुनश् चाष्टादशधा भिद्यते । यथाह मनुः: तेषाम् आद्यम् ऋणादानं निक्षेपो ऽस्वामिविक्रयः । संभूय च समुत्थानं दत्तस्यानपकर्म च ॥
iti | hoḍhā loptraṃ | liṅgam iti yāvat | tena darśanaṃ sākṣād vā darśanaṃ hoḍhābhidarśanaṃ tasmāt | tattvābhiyogo 'pi dvividhaḥ | pratiṣedhātmako vidhyātmakaś ceti | yathā matto hiraṇyādikaṃ gṛhītvā na prayacchati | kṣetrādikaṃ mamāyam apaharatīti ca | uktaṃ ca kātyāyanena: nyāyyaṃ svaṃ necchate kartum anyāyyaṃ vā karoti yaḥ | iti | sa punaś cāṣṭādaśadhā bhidyate | yathāha manuḥ: teṣām ādyam ṛṇādānaṃ nikṣepo 'svāmivikrayaḥ | saṃbhūya ca samutthānaṃ dattasyānapakarma ca ||
वेतनस्यैव चादानं संविदश् च व्यतिक्रमः । क्रयविक्रयानुशयो विवादः स्वामिपालयोः ॥
vetanasyaiva cādānaṃ saṃvidaś ca vyatikramaḥ | krayavikrayānuśayo vivādaḥ svāmipālayoḥ ||
सीमाविवादधर्मश् च पारुष्ये दण्डवाचिके । स्तेयं च साहसं चैव स्त्रीसंग्रहणम् एव च ॥
sīmāvivādadharmaś ca pāruṣye daṇḍavācike | steyaṃ ca sāhasaṃ caiva strīsaṃgrahaṇam eva ca ||
स्त्रीपुंधर्मो विभागश् च द्यूतम् आह्वय एव च । पदान्य् अष्टादशैतानि व्यवहारस्थिताव् इह ॥
strīpuṃdharmo vibhāgaś ca dyūtam āhvaya eva ca | padāny aṣṭādaśaitāni vyavahārasthitāv iha ||
एतान्य् अपि साध्यभेदेन पुनर् बहुत्वं गतानि । यथाह नारदः: एषाम् एव प्रभेदो ऽन्यः शतम् अष्टोत्तरं भवेत् । क्रियाभेदान् मनुष्याणां शतशाखो निगद्यते ॥
etāny api sādhyabhedena punar bahutvaṃ gatāni | yathāha nāradaḥ: eṣām eva prabhedo 'nyaḥ śatam aṣṭottaraṃ bhavet | kriyābhedān manuṣyāṇāṃ śataśākho nigadyate ||
"आवेदयति चेद् राज्ञे" इत्य् अनेन स्वयम् एवागत्यावेदयति न राजप्रेरितस् तत्पुरुषप्रेरितो वेति दर्शयति । यथाह मनुः: नोत्पादयेत् स्वयं कार्यं राजा नाप्य् अस्य पूरुषः । न च प्रापितम् अन्येन ग्रसेतार्थं कथंचन ॥
"āvedayati ced rājñe" ity anena svayam evāgatyāvedayati na rājapreritas tatpuruṣaprerito veti darśayati | yathāha manuḥ: notpādayet svayaṃ kāryaṃ rājā nāpy asya pūruṣaḥ | na ca prāpitam anyena grasetārthaṃ kathaṃcana ||
परैर् इति परेण पराभ्यां परैर् इत्य् एकस्यैकेन द्वाभ्यां बहुभिर् वा व्यवहारो भवतीति दर्शयति ॥
parair iti pareṇa parābhyāṃ parair ity ekasyaikena dvābhyāṃ bahubhir vā vyavahāro bhavatīti darśayati ||
यत् पुनः, एकस्य बहुभिः सार्धं स्त्रीणां प्रेष्यजनस्य च । अनादेयो भवेद् वादो धर्मविद्भिर् उदाहृतः ॥
yat punaḥ, ekasya bahubhiḥ sārdhaṃ strīṇāṃ preṣyajanasya ca | anādeyo bhaved vādo dharmavidbhir udāhṛtaḥ ||
इति नारदवचनं तद् भिन्नसाध्यद्वयविषयम् । "आवेदयति चेद् राज्ञे" इत्य् अनेनैव राज्ञा पृष्टो विनीतवेष आवेदयेत् । आवेदितं च युक्तं चेन् मुद्रादिना प्रत्यर्थ्याह्वानम् अकल्पादीनां चानाह्वानम् इत्याद्य् अर्थसिद्धम् इति नोक्तम् । स्मृत्यन्तरे तु स्पष्टार्थम् उक्तम् । यथा: काले कार्यार्थिनं पृच्छेद् गृणन्तं पुरतः स्थितम् । किं कार्यं का च ते पीडा मा भैषीर् ब्रूहि मानव ॥
iti nāradavacanaṃ tad bhinnasādhyadvayaviṣayam | "āvedayati ced rājñe" ity anenaiva rājñā pṛṣṭo vinītaveṣa āvedayet | āveditaṃ ca yuktaṃ cen mudrādinā pratyarthyāhvānam akalpādīnāṃ cānāhvānam ityādy arthasiddham iti noktam | smṛtyantare tu spaṣṭārtham uktam | yathā: kāle kāryārthinaṃ pṛcched gṛṇantaṃ purataḥ sthitam | kiṃ kāryaṃ kā ca te pīḍā mā bhaiṣīr brūhi mānava ||
केन कस्मिन् कदा कस्मात् पृच्छेद् एवं सभागतम् । एवं पृष्टः स यद् ब्रूयात् स सभ्यैर् ब्राह्मणैः सह ॥
kena kasmin kadā kasmāt pṛcched evaṃ sabhāgatam | evaṃ pṛṣṭaḥ sa yad brūyāt sa sabhyair brāhmaṇaiḥ saha ||
विमृश्य कार्यं न्याय्यं चेद् आह्वानार्थम् अतः परम् । मुद्रां वा निक्ष्पेत् तस्मिन् पुरुषं वा समादिशेत् ॥
vimṛśya kāryaṃ nyāyyaṃ ced āhvānārtham ataḥ param | mudrāṃ vā nikṣpet tasmin puruṣaṃ vā samādiśet ||
अकल्पबालस्थविरविषमस्थक्रियाकुलान् । कार्यातिपातिव्यसनिनृपकार्योत्सवाकुलान् । मत्तोन्मत्तप्रमत्तार्तान् भृत्यान् नाह्वानयेन् नृपः ॥
akalpabālasthaviraviṣamasthakriyākulān | kāryātipātivyasaninṛpakāryotsavākulān | mattonmattapramattārtān bhṛtyān nāhvānayen nṛpaḥ ||
न हीनपक्षां युवतिं कुले जातां प्रसूतिकाम् । सर्ववर्णोत्तमां कन्यां ता ज्ञातिप्रभुकाः स्मृताः ॥
na hīnapakṣāṃ yuvatiṃ kule jātāṃ prasūtikām | sarvavarṇottamāṃ kanyāṃ tā jñātiprabhukāḥ smṛtāḥ ||
तदधीनकुटुम्बिन्यः स्वैरिण्यो गणिकाश् च याः । निष्कुला याश् च पतितास् तासाम् आह्वानम् इष्यते ॥
tadadhīnakuṭumbinyaḥ svairiṇyo gaṇikāś ca yāḥ | niṣkulā yāś ca patitās tāsām āhvānam iṣyate ||
कालं देशं स विज्ञाय कार्याणां च बलाबले । अकल्पादीन् अपि शनैर् यानैर् आह्वानयेन् नृपः ॥
kālaṃ deśaṃ sa vijñāya kāryāṇāṃ ca balābale | akalpādīn api śanair yānair āhvānayen nṛpaḥ ||
ज्ञात्वाभियोगं ये ऽपि स्युर् वने प्रव्रजितादयः । तान् अप्य् आह्वानयेद् राजा गुरुकारेष्व् अकोपयन् ॥
jñātvābhiyogaṃ ye 'pi syur vane pravrajitādayaḥ | tān apy āhvānayed rājā gurukāreṣv akopayan ||
इति । आसेधव्यवस्थाप्य् अर्थसिद्धैव नारदेनोक्ता: वक्तव्ये ऽर्थे ह्य् अतिष्ठन्तम् उत्क्रामन्तं च तद्वचः । आसेधयेद् विवादार्थी यावद् आह्वानदर्शनम् ॥
iti | āsedhavyavasthāpy arthasiddhaiva nāradenoktā: vaktavye 'rthe hy atiṣṭhantam utkrāmantaṃ ca tadvacaḥ | āsedhayed vivādārthī yāvad āhvānadarśanam ||
स्थानासेधः कालकृतः प्रवासात् कर्मणस् तथा । चतुर्विधः स्याद् आसेधो नासिद्धस् तं विलङ्घयेत् ॥
sthānāsedhaḥ kālakṛtaḥ pravāsāt karmaṇas tathā | caturvidhaḥ syād āsedho nāsiddhas taṃ vilaṅghayet ||
आसेधकाल आसिद्ध आसेधं यो ऽतिवर्तते । स विनेयो ऽन्यथाकुर्वन् नासेद्धा दण्डभाग् भवेत् ॥
āsedhakāla āsiddha āsedhaṃ yo 'tivartate | sa vineyo 'nyathākurvan nāseddhā daṇḍabhāg bhavet ||
नदीसन्तारकान्तारदुर्देशोपप्लवादिषु । आसिद्धस् तं परासेधम् उत्क्रामन् नापराध्नुयात् ॥
nadīsantārakāntāradurdeśopaplavādiṣu | āsiddhas taṃ parāsedham utkrāman nāparādhnuyāt ||
निर्वेष्टुकामो रोगार्तो यियक्षुर् व्यसने स्थितः । अभियुक्तस् तथान्येन राजकार्योद्यतस् तथा ॥
nirveṣṭukāmo rogārto yiyakṣur vyasane sthitaḥ | abhiyuktas tathānyena rājakāryodyatas tathā ||
गवां प्रचारे गोपालाः सस्यावापे कृषीवलाः । शिल्पिनश् चापि तत्कालम् आयुधीयाश् च विग्रहे ॥
gavāṃ pracāre gopālāḥ sasyāvāpe kṛṣīvalāḥ | śilpinaś cāpi tatkālam āyudhīyāś ca vigrahe ||
इति । आसेधो राजाज्ञया ऽवरोधः । अकल्पादयः पुत्रादिकम् अन्यं वा सुहृदं प्रेषयेयुः, न च ते परार्थवादिनः, यो न भ्राता न च पिता न पुत्रो न नियोगकृत् । परार्थवादी दण्ड्यः स्याद् व्यवहारेषु विब्रुवन् ॥
iti | āsedho rājājñayā 'varodhaḥ | akalpādayaḥ putrādikam anyaṃ vā suhṛdaṃ preṣayeyuḥ, na ca te parārthavādinaḥ, yo na bhrātā na ca pitā na putro na niyogakṛt | parārthavādī daṇḍyaḥ syād vyavahāreṣu vibruvan ||
प्रत्यर्थिनि मुद्रालेख्यपुरुषाणाम् अन्यतमेनानीते किं कुर्याद् इत्य् अत आह ।
pratyarthini mudrālekhyapuruṣāṇām anyatamenānīte kiṃ kuryād ity ata āha |
प्रत्यर्थिनो ऽग्रतो लेख्यं यथावेदितम् अर्थिना । २.६
pratyarthino 'grato lekhyaṃ yathāveditam arthinā | 2.6
समामासतदर्धाहर्नामजात्यादिचिह्नितम् ॥ २.६ ॥
samāmāsatadardhāharnāmajātyādicihnitam || 2.6 ||
अर्थ्यते इत्य् अर्थः साध्यः, सो ऽस्यास्तीत्य् अर्थी, तत्प्रतिपक्षः प्रत्यर्थी, तस्याग्रतः पुरतो लेख्यं लेखनीयम् । यथा येन प्रकारेण पूर्वम् आवेदनकाले आवेदितं तथा । न पुनर् अन्यथा, अन्यथावादित्वेन व्यवहारस्य भङ्गप्रसङ्गात् । अन्यवादी क्रियाद्वेषी नोपस्थाता निरुत्तरः । आहूतः प्रपलायी च हीनः पञ्चविधः स्मृतः ॥
arthyate ity arthaḥ sādhyaḥ, so 'syāstīty arthī, tatpratipakṣaḥ pratyarthī, tasyāgrataḥ purato lekhyaṃ lekhanīyam | yathā yena prakāreṇa pūrvam āvedanakāle āveditaṃ tathā | na punar anyathā, anyathāvāditvena vyavahārasya bhaṅgaprasaṅgāt | anyavādī kriyādveṣī nopasthātā niruttaraḥ | āhūtaḥ prapalāyī ca hīnaḥ pañcavidhaḥ smṛtaḥ ||
इति । आवेदनकाल एवार्थिवचनस्य लिखितत्वात् पुनर्लेखनम् अनर्थकम् इत्य् अत आह समामासेत्यादि । संवत्सरमासपक्षतिथिवारादिना, अर्थिप्रत्यर्थिनामब्राह्मणजात्यादिचिह्नितम् । आदिशब्देन द्रव्यतत्संख्यास्थानवेलाक्षमालिङ्गादीनि गृह्यन्ते ॥
iti | āvedanakāla evārthivacanasya likhitatvāt punarlekhanam anarthakam ity ata āha samāmāsetyādi | saṃvatsaramāsapakṣatithivārādinā, arthipratyarthināmabrāhmaṇajātyādicihnitam | ādiśabdena dravyatatsaṃkhyāsthānavelākṣamāliṅgādīni gṛhyante ||
यथोक्तम्: अर्थवद् धर्मसंयुक्तं परिपूर्णम् अनाकुलम् । साध्यवद् वाचकपदं प्रकृतार्थानुबन्धि च ॥
yathoktam: arthavad dharmasaṃyuktaṃ paripūrṇam anākulam | sādhyavad vācakapadaṃ prakṛtārthānubandhi ca ||
प्रसिद्धम् अविरुद्धं च निश्चितं साधनक्षमम् । संक्षिप्तं निखिलार्थं च देशकालाविरोधि च ॥
prasiddham aviruddhaṃ ca niścitaṃ sādhanakṣamam | saṃkṣiptaṃ nikhilārthaṃ ca deśakālāvirodhi ca ||
वर्षर्तुमासपक्षाहोवेलादेशप्रदेशवत् । स्थानावसथसाध्याख्याजात्याकारवयोयुतम् ॥
varṣartumāsapakṣāhovelādeśapradeśavat | sthānāvasathasādhyākhyājātyākāravayoyutam ||
साध्यप्रमाणसंख्यावद् आत्मप्रत्यर्थिनामवत् । परात्मपूर्वजानेकराजनामभिर् अङ्कितम् ॥
sādhyapramāṇasaṃkhyāvad ātmapratyarthināmavat | parātmapūrvajānekarājanāmabhir aṅkitam ||
क्षमालिङ्गात्मपीडावत् कथिताहर्तृदायकम् । यदावेदयते राज्ञे तद् भाषेत्य् अभिधीयते ॥
kṣamāliṅgātmapīḍāvat kathitāhartṛdāyakam | yadāvedayate rājñe tad bhāṣety abhidhīyate ||
इति । भाषा प्रतिज्ञा पक्ष इति नार्थान्तरम् । आवेदनसमये कार्यमात्रं लिखितं, प्रत्यर्थिनो ऽग्रतः समामासादिविशिष्टं लिख्यत इति विशेषः । संवत्सरविशेषणं यद्य् अपि सर्वव्यवहारेषु नोपयुज्यते तथाप्य् आधिप्रतिग्रहक्रयेषु निर्णयार्थम् उपयुज्यते, आधौ प्रतिग्रहे क्रीते पूर्वा तु बलवत्तरा । इति वचनात् । अर्थव्यवहारो ऽपि एकस्मिन् संवत्सरे यत्संख्याकं यद्द्रव्यं यतो येन गृहीतं प्रत्यर्पितं च पुनर् अन्यस्मिन् वत्सरे तद्द्रव्यं तत्संख्याकं ततस् तेन गृहीतं याच्यमानो यदि ब्रूयात्, सत्यं गृहीतं प्रत्यर्पितं चेति । वत्सरान्तरे गृहीतं प्रत्यर्पितं नास्मिन् वत्सरे इत्य् उपयुज्यते । एवं मासाद्य् अपि योज्यम् । देशस्थानादयः पुनः स्थावरेष्व् एवोपयुज्यन्ते, देशश् चैव तथा स्थानं संनिवेशस् तथैव च । जातिः संज्ञाधिवासश् च प्रमाणं क्षेत्रनाम च ॥
iti | bhāṣā pratijñā pakṣa iti nārthāntaram | āvedanasamaye kāryamātraṃ likhitaṃ, pratyarthino 'grataḥ samāmāsādiviśiṣṭaṃ likhyata iti viśeṣaḥ | saṃvatsaraviśeṣaṇaṃ yady api sarvavyavahāreṣu nopayujyate tathāpy ādhipratigrahakrayeṣu nirṇayārtham upayujyate, ādhau pratigrahe krīte pūrvā tu balavattarā | iti vacanāt | arthavyavahāro 'pi ekasmin saṃvatsare yatsaṃkhyākaṃ yaddravyaṃ yato yena gṛhītaṃ pratyarpitaṃ ca punar anyasmin vatsare taddravyaṃ tatsaṃkhyākaṃ tatas tena gṛhītaṃ yācyamāno yadi brūyāt, satyaṃ gṛhītaṃ pratyarpitaṃ ceti | vatsarāntare gṛhītaṃ pratyarpitaṃ nāsmin vatsare ity upayujyate | evaṃ māsādy api yojyam | deśasthānādayaḥ punaḥ sthāvareṣv evopayujyante, deśaś caiva tathā sthānaṃ saṃniveśas tathaiva ca | jātiḥ saṃjñādhivāsaś ca pramāṇaṃ kṣetranāma ca ||
पितृपैतामहं चैव पूर्वराजानुकीर्तनम् । स्थावरेषु विवादेषु दशैतानि निवेशयेत् ॥
pitṛpaitāmahaṃ caiva pūrvarājānukīrtanam | sthāvareṣu vivādeṣu daśaitāni niveśayet ||
इति स्मरणात् । देशो मध्यदेशादिः । स्थानं वाराणस्यादि । संनिवेशस् तत्रैव पूर्वापरदिग्विभागपरिच्छिन्नः सम्यङ्निविष्टो गृहक्षेत्रादिः । जातिर् अर्थिप्रत्यर्थिनोर् ब्राह्मणत्वादिः । संज्ञा च देवदत्तादिः । अधिवासः समीपदेशनिवासी जनः । प्रमाणं निवर्तनादि भूपरिमाणम् । क्षेत्रनाम शालिक्षेत्रं क्रमुकक्षेत्रं कृष्णभूमः पाण्डुभूम इति । पितुः पितामहस्य च नामार्थिप्रत्यर्थिनोः । पूर्वेषां त्रयाणाम् राज्ञां नामकीर्तनं चेति । समामासादीनां यस्मिन् व्यवहारे यावद् उपयुज्यते तत्र तावल् लेखनीयम् इति तात्पर्यार्थः । एवं पक्षलक्षणे स्थिते पक्षलक्षणरहितानां पक्षवदवभासमानानां पक्षाभासत्वं सिद्धम् एवेति योगीश्वरेण न पृथक् पक्षाभासा उक्ताः । अन्यैस् तु विस्पष्टार्थम् उक्ताः । अप्रसिद्धं निराबाधं निरर्थं निष्प्रयोजनम् । असाध्यं वा विरुद्धं वा पक्षाभासं विवर्जयेत् ॥
iti smaraṇāt | deśo madhyadeśādiḥ | sthānaṃ vārāṇasyādi | saṃniveśas tatraiva pūrvāparadigvibhāgaparicchinnaḥ samyaṅniviṣṭo gṛhakṣetrādiḥ | jātir arthipratyarthinor brāhmaṇatvādiḥ | saṃjñā ca devadattādiḥ | adhivāsaḥ samīpadeśanivāsī janaḥ | pramāṇaṃ nivartanādi bhūparimāṇam | kṣetranāma śālikṣetraṃ kramukakṣetraṃ kṛṣṇabhūmaḥ pāṇḍubhūma iti | pituḥ pitāmahasya ca nāmārthipratyarthinoḥ | pūrveṣāṃ trayāṇām rājñāṃ nāmakīrtanaṃ ceti | samāmāsādīnāṃ yasmin vyavahāre yāvad upayujyate tatra tāval lekhanīyam iti tātparyārthaḥ | evaṃ pakṣalakṣaṇe sthite pakṣalakṣaṇarahitānāṃ pakṣavadavabhāsamānānāṃ pakṣābhāsatvaṃ siddham eveti yogīśvareṇa na pṛthak pakṣābhāsā uktāḥ | anyais tu vispaṣṭārtham uktāḥ | aprasiddhaṃ nirābādhaṃ nirarthaṃ niṣprayojanam | asādhyaṃ vā viruddhaṃ vā pakṣābhāsaṃ vivarjayet ||
इति । अप्रसिद्धं मदीयं शशविषाणं गृहीत्वा न प्रयच्छतीत्यादि । निराबाधं अस्मद् गृहदीपप्रकाशेनायं स्वगृहे व्यवहरतीयादि । निरर्थं अभिधेयरहितं कचटतपगजडदबेत्यादि । निष्प्रयोजनं यथायं देवदत्तो ऽस्मद्गृहसंनिधौ सुस्वरम् अधीत इत्यादि । असाध्यं यथाहं देवदत्तेन सभ्रूभङ्गम् उपहसित इत्यादि । एतत् साधनासंभवाद् असाध्यम् । अल्पकालत्वान् न साक्षिसंभवो लिखितं दूरतो ऽल्पत्वान् न दिव्यम् इति । विरुद्धं यथाहं मूकेन शप्त इत्यादि । पुरराष्ट्रादिविरुद्धं वा । राज्ञा विवर्जितो यश् च यश् च पौरविरोधकृत् । राष्ट्रस्य वा समस् तस्य प्रकृतीनां तथैव च ॥
iti | aprasiddhaṃ madīyaṃ śaśaviṣāṇaṃ gṛhītvā na prayacchatītyādi | nirābādhaṃ asmad gṛhadīpaprakāśenāyaṃ svagṛhe vyavaharatīyādi | nirarthaṃ abhidheyarahitaṃ kacaṭatapagajaḍadabetyādi | niṣprayojanaṃ yathāyaṃ devadatto 'smadgṛhasaṃnidhau susvaram adhīta ityādi | asādhyaṃ yathāhaṃ devadattena sabhrūbhaṅgam upahasita ityādi | etat sādhanāsaṃbhavād asādhyam | alpakālatvān na sākṣisaṃbhavo likhitaṃ dūrato 'lpatvān na divyam iti | viruddhaṃ yathāhaṃ mūkena śapta ityādi | purarāṣṭrādiviruddhaṃ vā | rājñā vivarjito yaś ca yaś ca pauravirodhakṛt | rāṣṭrasya vā samas tasya prakṛtīnāṃ tathaiva ca ||
अन्ये वा ये पुरग्राममहाजनविरोधकाः । अनादेयास् तु ते सर्वे व्यवहाराः प्रकीर्तिताः ॥
anye vā ye puragrāmamahājanavirodhakāḥ | anādeyās tu te sarve vyavahārāḥ prakīrtitāḥ ||
यत् तु, अनेकपदसंकीर्णः पूर्वपक्षो न सिध्यति । इति तत्र यद्य् अनेकवस्तुसंकीर्ण इत्य् उच्यते तदा न दोषः, मदीयम् अनेन हिरण्यं वासो रूपकादि वापहृतम् इत्येवंविधस्यादुष्टत्वात् । ऋणादानादिपदसंकरे पक्षाभास इति चेत् तद् अपि न । मदीया रूपका अनेन वृद्ध्या गृहीताः सुवर्णं चास्य हस्ते निक्षिप्तम्, मदीयं क्षेत्रम् अयम् अपहरति इत्यादीनां पक्षत्वम् इष्यत एव । किं तु क्रियाभेदात् क्रमेण व्यवहारो न युगपद् इत्य् एतावत् । यथाह कात्यायनः: बहुप्रतिज्ञं यत् कार्यं व्यवहारे सुनिश्चितम् । कामं तद् अपि गृह्णीयाद् राजा तत्त्वबुभुत्सया ॥
yat tu, anekapadasaṃkīrṇaḥ pūrvapakṣo na sidhyati | iti tatra yady anekavastusaṃkīrṇa ity ucyate tadā na doṣaḥ, madīyam anena hiraṇyaṃ vāso rūpakādi vāpahṛtam ityevaṃvidhasyāduṣṭatvāt | ṛṇādānādipadasaṃkare pakṣābhāsa iti cet tad api na | madīyā rūpakā anena vṛddhyā gṛhītāḥ suvarṇaṃ cāsya haste nikṣiptam, madīyaṃ kṣetram ayam apaharati ityādīnāṃ pakṣatvam iṣyata eva | kiṃ tu kriyābhedāt krameṇa vyavahāro na yugapad ity etāvat | yathāha kātyāyanaḥ: bahupratijñaṃ yat kāryaṃ vyavahāre suniścitam | kāmaṃ tad api gṛhṇīyād rājā tattvabubhutsayā ||
इति । तस्माद् अनेकपदसंकीर्णः पूर्वपक्षो युगपन् न सिध्यतिति तस्यार्थः । अर्थिग्रहणात् पुत्रपित्रादिग्रहणं तेषाम् एकार्थत्वात् । नियुक्तस्यापि नियोगेनैव तदेकार्थत्वाक्षेपात्, अर्थिना संनियुक्तो वा प्रत्यर्थिप्रहितो ऽपि वा । यो यस्यार्थे विवदते तयोर् जयपराजयौ ॥
iti | tasmād anekapadasaṃkīrṇaḥ pūrvapakṣo yugapan na sidhyatiti tasyārthaḥ | arthigrahaṇāt putrapitrādigrahaṇaṃ teṣām ekārthatvāt | niyuktasyāpi niyogenaiva tadekārthatvākṣepāt, arthinā saṃniyukto vā pratyarthiprahito 'pi vā | yo yasyārthe vivadate tayor jayaparājayau ||
इति स्मरणात् नियुक्तजयपराजयौ मूलस्वामिनोर् एव । एतच् च भूमौ फलके वा पाण्डुलेखेन लिखित्वा आवापोद्धारेण विशोधितं पश्चात् पत्रे निवेशयेत्, पूर्वपक्षं स्वभावोक्तं प्राड्विवाको ऽभिलेखयेत् । पाण्डुलेखेन फलके ततः पत्रे विशोधितम् ॥
iti smaraṇāt niyuktajayaparājayau mūlasvāminor eva | etac ca bhūmau phalake vā pāṇḍulekhena likhitvā āvāpoddhāreṇa viśodhitaṃ paścāt patre niveśayet, pūrvapakṣaṃ svabhāvoktaṃ prāḍvivāko 'bhilekhayet | pāṇḍulekhena phalake tataḥ patre viśodhitam ||
इति कात्यायनस्मरणात् । शोधनं च यावद् उत्तरदर्शनं कर्तव्यं नातः परम्, अनवस्थाप्रसङ्गात् । अत एव नारदेनोक्तम्, शोधयेत् पूर्ववादं तु यावन् नोत्तरदर्शनम् । अवष्टब्धस्योत्तरेण निवृत्तं शोधनं भवेत् ॥
iti kātyāyanasmaraṇāt | śodhanaṃ ca yāvad uttaradarśanaṃ kartavyaṃ nātaḥ param, anavasthāprasaṅgāt | ata eva nāradenoktam, śodhayet pūrvavādaṃ tu yāvan nottaradarśanam | avaṣṭabdhasyottareṇa nivṛttaṃ śodhanaṃ bhavet ||
इति । पूर्वपक्षमशोधयित्वैव यद् ओत्तरं दापयन्ति सभ्यास् तदा "रागाल् लोभाद्" इत्युक्तदण्डेन सभ्यान् दण्डयित्वा पुनः प्रतिज्ञापूर्वकं व्यवहारः प्रवर्तनीयो राज्ञेति ॥ २.६ ॥
iti | pūrvapakṣamaśodhayitvaiva yad ottaraṃ dāpayanti sabhyās tadā "rāgāl lobhād" ityuktadaṇḍena sabhyān daṇḍayitvā punaḥ pratijñāpūrvakaṃ vyavahāraḥ pravartanīyo rājñeti || 2.6 ||
एवं शोधितपत्रारूढे पूर्वपक्षे किं कर्तव्यम् इत्य् अत आह ।
evaṃ śodhitapatrārūḍhe pūrvapakṣe kiṃ kartavyam ity ata āha |
श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यं पूर्वावेदकसंनिधौ । २.७
śrutārthasyottaraṃ lekhyaṃ pūrvāvedakasaṃnidhau | 2.7
श्रुतो भाषार्थो येन प्रत्यर्थिना ऽसौ श्रुतार्थः तस्योत्तरं पूर्वपक्षाद् उत्तररत्र भवतीत्य् उत्तरं लेख्यं लेखनीयम् । पूर्वावेदकस्यार्थिनः संनिधौ समीपे उत्तरं च यत् पूर्वोक्तस्य निराकरणं तद् उच्यते । यथाह । पक्षस्य व्यापकं सारम् असंदिग्धम् अनाकुलम् । अव्याख्यागम्यम् इत्य् एतद् उत्तरं तद्विदो विदुः ॥
śruto bhāṣārtho yena pratyarthinā 'sau śrutārthaḥ tasyottaraṃ pūrvapakṣād uttararatra bhavatīty uttaraṃ lekhyaṃ lekhanīyam | pūrvāvedakasyārthinaḥ saṃnidhau samīpe uttaraṃ ca yat pūrvoktasya nirākaraṇaṃ tad ucyate | yathāha | pakṣasya vyāpakaṃ sāram asaṃdigdham anākulam | avyākhyāgamyam ity etad uttaraṃ tadvido viduḥ ||
इति । पक्षस्य व्यापकं निराकरणसमर्थम् । सारं न्याय्यं न्यायाद् अनपेतम् । असंदिग्धं संदेहरहितम् । अनाकुलं पूर्वापराविरुद्धम् । अव्याख्यागम्यम् अप्रसिद्धपदप्रयोगेण दुःश्लिष्टविभक्तिसमाससाध्याहाराभिधानेन वा अन्यदेशभाषाभिधानेन वा यद् व्याख्येयार्थं न भवति तत् सद् उत्तरम् ॥
iti | pakṣasya vyāpakaṃ nirākaraṇasamartham | sāraṃ nyāyyaṃ nyāyād anapetam | asaṃdigdhaṃ saṃdeharahitam | anākulaṃ pūrvāparāviruddham | avyākhyāgamyam aprasiddhapadaprayogeṇa duḥśliṣṭavibhaktisamāsasādhyāhārābhidhānena vā anyadeśabhāṣābhidhānena vā yad vyākhyeyārthaṃ na bhavati tat sad uttaram ||
तच् च चतुर्विधम्: संप्रतिपत्तिर् मिथ्या प्रत्यवस्कन्दनं पूर्वन्यायश् चेति । तथाह कात्यायनः: सत्यं मिथ्योत्तरं चैव प्रत्यवस्कन्दनं तथा । पूर्वन्यायविधिश् चैवम् उत्तरं स्याच् चतुर्विधम् ॥
tac ca caturvidham: saṃpratipattir mithyā pratyavaskandanaṃ pūrvanyāyaś ceti | tathāha kātyāyanaḥ: satyaṃ mithyottaraṃ caiva pratyavaskandanaṃ tathā | pūrvanyāyavidhiś caivam uttaraṃ syāc caturvidham ||
इति । तत्र सत्योत्तरं यथा । रूपकशतं मह्यं धारयतीत्य् उक्ते सत्यं धारयामीति। यथाह: साध्यस्य सत्यवचनं प्रतिपत्तिर् उदाहृता । इति । मिथ्योत्तरं तु नाहं धारयामीति । तथा च कात्यायनः: अभियुक्तो ऽभियोगस्य यदि कुर्याद् अपह्नवम् । मिथ्या तत् तु विजानीयाद् उत्तरं व्यवहारतः ॥
iti | tatra satyottaraṃ yathā | rūpakaśataṃ mahyaṃ dhārayatīty ukte satyaṃ dhārayāmīti| yathāha: sādhyasya satyavacanaṃ pratipattir udāhṛtā | iti | mithyottaraṃ tu nāhaṃ dhārayāmīti | tathā ca kātyāyanaḥ: abhiyukto 'bhiyogasya yadi kuryād apahnavam | mithyā tat tu vijānīyād uttaraṃ vyavahārataḥ ||
तच् च मिथ्योत्तरं चतुर्विधम् । मिथ्यैतन् नाभिजानामि तदा तत्र न संनिधिः । अजातश् चास्मि तत्काल इति मिथ्या चतुर्विधम् ॥
tac ca mithyottaraṃ caturvidham | mithyaitan nābhijānāmi tadā tatra na saṃnidhiḥ | ajātaś cāsmi tatkāla iti mithyā caturvidham ||
इति । प्रत्यवस्कन्दनं नाम सत्यं गृहीतं प्रतिदत्तं प्रतिग्रहेण लब्धम् इति वा । यथाह नारदः: अर्थिना लेखितो यो ऽर्थः प्रत्यर्थी यदि तं तथा । प्रपद्य कारनं ब्रूयात् प्रत्यवस्कन्दनं स्मृतम् ॥
iti | pratyavaskandanaṃ nāma satyaṃ gṛhītaṃ pratidattaṃ pratigraheṇa labdham iti vā | yathāha nāradaḥ: arthinā lekhito yo 'rthaḥ pratyarthī yadi taṃ tathā | prapadya kāranaṃ brūyāt pratyavaskandanaṃ smṛtam ||
इति । प्राङ्न्यायोत्तरं तु यत्राभियुक्त एवं ब्रूयाद् अस्मिन्न् अर्थे ऽनेनाहम् अभियुक्तस् तत्र चायं व्यवहारमार्गेण पराजित इति । उक्तं च कात्यायनेन: आचारेणावसन्नो ऽपि पुनर् लेखयते यदि । सो ऽभिधेयो जितः पूर्वं प्राङ्न्यायस् तु स उच्यते ॥
iti | prāṅnyāyottaraṃ tu yatrābhiyukta evaṃ brūyād asminn arthe 'nenāham abhiyuktas tatra cāyaṃ vyavahāramārgeṇa parājita iti | uktaṃ ca kātyāyanena: ācāreṇāvasanno 'pi punar lekhayate yadi | so 'bhidheyo jitaḥ pūrvaṃ prāṅnyāyas tu sa ucyate ||
इति । एवम् उत्तरलक्षणे स्थिते उत्तरलक्षणरहितानाम् उत्तरवद् अवभासमानानाम् उत्तराभासत्वम् अर्थसिद्धम् । स्पष्टीकृतं च स्मृत्यन्तरे: संदिग्धम् अन्यत् प्रकृताद् अत्यल्पम् अतिभूरि च । पक्षैकदेशव्याप्य् अन्यत् तथा नैवोत्तरं भवेत् ॥
iti | evam uttaralakṣaṇe sthite uttaralakṣaṇarahitānām uttaravad avabhāsamānānām uttarābhāsatvam arthasiddham | spaṣṭīkṛtaṃ ca smṛtyantare: saṃdigdham anyat prakṛtād atyalpam atibhūri ca | pakṣaikadeśavyāpy anyat tathā naivottaraṃ bhavet ||
यद् व्यस्तपदम् अव्यापि । निगूढार्थं तथाकुलम् । व्याख्यागम्यम् असारं च नोत्तरं स्वार्थसिद्धये ॥
yad vyastapadam avyāpi | nigūḍhārthaṃ tathākulam | vyākhyāgamyam asāraṃ ca nottaraṃ svārthasiddhaye ||
इति । तत्र संदिग्धं: सुवर्णशतम् अनेन गृहीतम् इत्य् उक्ते सत्यं गृहीतं सुवर्णशतं माषशतं वेति । प्रकृताद् अन्यत्: यथा सुवर्णशताभियोगे पणशतं धारयामीति । अत्यल्पम्: सुवर्णशताभियोगे पञ्चशतं धारयामीति । अतिभूरि: सुवर्णशताभियोगे द्विशतं धारयामीति । पक्षैकदेशव्यापि: हिरण्यवस्त्राद्यभियोगे हिरण्यं गृहीतं नान्यद् इति । व्यस्तपदं: ऋणादानाभियोगे पदान्तरेणोत्तरम् यथा सुवर्णशताभियोगे अनेन अहं ताडित इति । अव्यापि: देशस्थानादिविशेषणव्यापि: यथा मध्यदेशे वाराणस्यां पूर्वस्यां दिशि क्षेत्रम् अनेनापहृतम् इति पूर्वपक्षे लिखिते क्षेत्रम् अपहृतम् इति । निगूड्ःआर्थं: यथा सुवर्णशताभियोगे किम् अहम् एव अस्मै धारयामीत्य् अत्र ध्वनिना प्राड्विवाकः सभ्यो वा अर्थी वा अन्यस्मै धारयतीति सूचयतीति निगूढार्थम् । आकुलं पूर्वापरविरुद्धम्: यथा सुवर्णशताभियोगे कृते सत्यं गृहीतं न धारयामीति । व्याख्यागम्यं: दुःश्लिष्टविभक्तिसमाससाध्याहाराभिधानेन व्याख्यागम्यम्, अदेशभाषाभिधानेन वा । यथा सुवर्णशतविषये पितृऋणाभियोगे गृहीतशतवचनात् सुवर्णानां पितुर् न जानामीति ।
iti | tatra saṃdigdhaṃ: suvarṇaśatam anena gṛhītam ity ukte satyaṃ gṛhītaṃ suvarṇaśataṃ māṣaśataṃ veti | prakṛtād anyat: yathā suvarṇaśatābhiyoge paṇaśataṃ dhārayāmīti | atyalpam: suvarṇaśatābhiyoge pañcaśataṃ dhārayāmīti | atibhūri: suvarṇaśatābhiyoge dviśataṃ dhārayāmīti | pakṣaikadeśavyāpi: hiraṇyavastrādyabhiyoge hiraṇyaṃ gṛhītaṃ nānyad iti | vyastapadaṃ: ṛṇādānābhiyoge padāntareṇottaram yathā suvarṇaśatābhiyoge anena ahaṃ tāḍita iti | avyāpi: deśasthānādiviśeṣaṇavyāpi: yathā madhyadeśe vārāṇasyāṃ pūrvasyāṃ diśi kṣetram anenāpahṛtam iti pūrvapakṣe likhite kṣetram apahṛtam iti | nigūḍḥārthaṃ: yathā suvarṇaśatābhiyoge kim aham eva asmai dhārayāmīty atra dhvaninā prāḍvivākaḥ sabhyo vā arthī vā anyasmai dhārayatīti sūcayatīti nigūḍhārtham | ākulaṃ pūrvāparaviruddham: yathā suvarṇaśatābhiyoge kṛte satyaṃ gṛhītaṃ na dhārayāmīti | vyākhyāgamyaṃ: duḥśliṣṭavibhaktisamāsasādhyāhārābhidhānena vyākhyāgamyam, adeśabhāṣābhidhānena vā | yathā suvarṇaśataviṣaye pitṛṛṇābhiyoge gṛhītaśatavacanāt suvarṇānāṃ pitur na jānāmīti |
अत्र गृहीतशतस्य पितुर् वचनात् सुवर्णानां शतं गृहीतम् इति न जानामीति । असारं: न्यायविरुद्धम् यथा सुवर्णशतम् अनेन वृद्ध्या गृहीतं वृद्धिर् एव दत्ता न मूलम् इत्य् अभियोगे सत्यं वृद्धिर् दत्ता न मूलं गृहीतम् इति । उत्तरम् इत्य् एकवचननिर्देशाद् उत्तराणां संकरो निरस्तः । यथाह कात्यायनः: पक्षैकदेशे यत् सत्यम् एकदेशे च कारणम् । मिथ्या चैवैकदेशे च संकरात् तद् अनुत्तरम् ॥
atra gṛhītaśatasya pitur vacanāt suvarṇānāṃ śataṃ gṛhītam iti na jānāmīti | asāraṃ: nyāyaviruddham yathā suvarṇaśatam anena vṛddhyā gṛhītaṃ vṛddhir eva dattā na mūlam ity abhiyoge satyaṃ vṛddhir dattā na mūlaṃ gṛhītam iti | uttaram ity ekavacananirdeśād uttarāṇāṃ saṃkaro nirastaḥ | yathāha kātyāyanaḥ: pakṣaikadeśe yat satyam ekadeśe ca kāraṇam | mithyā caivaikadeśe ca saṃkarāt tad anuttaram ||
इति । अनुत्तरत्वे च कारणं तेनैवोक्तम्: न चैकस्मिन् विवादे तु क्रिया स्याद् वादिनोर् द्वयोः । न चार्थसिद्धिर् उभयोर् न चैकत्र क्रियाद्वयम् ॥
iti | anuttaratve ca kāraṇaṃ tenaivoktam: na caikasmin vivāde tu kriyā syād vādinor dvayoḥ | na cārthasiddhir ubhayor na caikatra kriyādvayam ||
इति । मिथ्याकारणोत्तरयोः संकरे अर्थिप्रत्यर्थिनोर् द्वयोर् अपि क्रिया प्राप्नोति: मिथ्या क्रिया पूर्ववादे कारणे प्रतिवादिनि । इति स्मरणात् । तद् उभयम् एकस्मिन् व्यवहारे विरुद्धम् । यथा सुवर्णं रूपकशतं चानेन गृहीतम् इत्य् अभियोगे सुवर्णम् न गृहीतं रूपकशतं गृहीतं प्रतिदत्तं चेति । कारणप्राङ्न्यायसंकरे तु प्रत्यर्थिन एव क्रियाद्वयम्: प्राङ्न्यायकारणोक्तौ तु प्रत्यर्थी निर्दिशेत् क्रियाम् । इति । यथा सुवर्णं गृहीतं प्रतिदत्तं रूपके व्यवहारमार्गेन पराजित इति । अत्र च प्राङ्न्याये जयपत्रेण वा प्राङ्न्यायदर्शिभिर् वा भावयितव्यम् । कारणोक्तौ तु साक्षिलेख्यादिभिर् भावयितव्यम् इति विरोधः । एवम् उत्तरत्रयसंकरे ऽपि द्रष्टव्यम् । यथानेन सुवर्णं रूपकशतं वस्त्राणि च गृहीतानीत्य् अभियोगे सत्यं सुवर्णं गृहीतं प्रतिदत्तं रूपकशतं न गृहीतं वस्त्रविषये तु पूर्वन्यायेन पराजित इति । एवं चतुःसंकरे ऽपि । एतेषां चानुत्तरत्वं यौगपद्येन तस्यांशस्य तेन तेन विना ऽसिद्धेः क्रमेणोत्तरत्वम् एव । क्रमश् चार्थिनः प्रत्यर्थिनः सभ्यानां चेच्छया भवति ।
iti | mithyākāraṇottarayoḥ saṃkare arthipratyarthinor dvayor api kriyā prāpnoti: mithyā kriyā pūrvavāde kāraṇe prativādini | iti smaraṇāt | tad ubhayam ekasmin vyavahāre viruddham | yathā suvarṇaṃ rūpakaśataṃ cānena gṛhītam ity abhiyoge suvarṇam na gṛhītaṃ rūpakaśataṃ gṛhītaṃ pratidattaṃ ceti | kāraṇaprāṅnyāyasaṃkare tu pratyarthina eva kriyādvayam: prāṅnyāyakāraṇoktau tu pratyarthī nirdiśet kriyām | iti | yathā suvarṇaṃ gṛhītaṃ pratidattaṃ rūpake vyavahāramārgena parājita iti | atra ca prāṅnyāye jayapatreṇa vā prāṅnyāyadarśibhir vā bhāvayitavyam | kāraṇoktau tu sākṣilekhyādibhir bhāvayitavyam iti virodhaḥ | evam uttaratrayasaṃkare 'pi draṣṭavyam | yathānena suvarṇaṃ rūpakaśataṃ vastrāṇi ca gṛhītānīty abhiyoge satyaṃ suvarṇaṃ gṛhītaṃ pratidattaṃ rūpakaśataṃ na gṛhītaṃ vastraviṣaye tu pūrvanyāyena parājita iti | evaṃ catuḥsaṃkare 'pi | eteṣāṃ cānuttaratvaṃ yaugapadyena tasyāṃśasya tena tena vinā 'siddheḥ krameṇottaratvam eva | kramaś cārthinaḥ pratyarthinaḥ sabhyānāṃ cecchayā bhavati |
यत्र पुनर् उभयोः संकरस् तत्र यस्य प्रभूतार्थविषयत्वं तत्क्रियोपादानेन पूर्वं व्यवहारः प्रवर्तयितव्यः पश्चाद् अल्पविषयोत्तरोपादानेन च व्यवहारो द्रष्टव्यः । यत्र च संप्रतिपत्तेर् उत्तरान्तरस्य च संकरस् तत्रोत्तरान्तरोपादानेन व्यवहारो द्रष्टव्यः, संप्रतिपत्तौ क्रियाभावात् । यथा हारीतेन, मिथ्योत्तरं कारणं च स्याताम् एकत्र चेद् उभे । सत्यं वापि सहान्येन तत्र ग्राह्यं किम् उत्तरम् ॥
yatra punar ubhayoḥ saṃkaras tatra yasya prabhūtārthaviṣayatvaṃ tatkriyopādānena pūrvaṃ vyavahāraḥ pravartayitavyaḥ paścād alpaviṣayottaropādānena ca vyavahāro draṣṭavyaḥ | yatra ca saṃpratipatter uttarāntarasya ca saṃkaras tatrottarāntaropādānena vyavahāro draṣṭavyaḥ, saṃpratipattau kriyābhāvāt | yathā hārītena, mithyottaraṃ kāraṇaṃ ca syātām ekatra ced ubhe | satyaṃ vāpi sahānyena tatra grāhyaṃ kim uttaram ||
इत्य् उक्त्वोक्तम्: यत् प्रभूतार्थविषयं यत्र वा स्यात् क्रियाफलम् । उत्तरं तत्र तज् ज्ञेयम् असंकीर्णम् अतो ऽन्यथा ॥
ity uktvoktam: yat prabhūtārthaviṣayaṃ yatra vā syāt kriyāphalam | uttaraṃ tatra taj jñeyam asaṃkīrṇam ato 'nyathā ||
संकीर्णं भवतीति शेषः । शेषापेक्षया ऐच्छिकक्रमं भवतीत्य् अर्थः । तत्र प्रभूतार्थं: यथा अनेन सुवर्णं रूपकशतं वस्त्राणि च गृहीतानीत्य् अभियोगे सुवर्ण रूपकशतं च न गृहीतं वस्त्राणि तु गृहीतानि प्रतिदत्तानि चेति । अत्र मिथ्योत्तरस्य प्रभूतविषयत्वाद् अर्थिनः क्रियाम् आदाय प्रथमं व्यवहारः प्रवर्तयितव्यः पश्चाद् वस्त्रविषयो व्यवहारः । एवं मिथाप्राङ्न्यायसंकरे कारणप्राङ्न्यायसंकरे च योजनीयम् । तथा तस्मिन्न् एवाभियोगे सत्यं सुवर्णं रूपकशतं च गृहीतं प्रति दास्यामि वस्त्राणि तु न गृहीतानि गृहीतानि प्रतिदत्तानीति वा वस्त्रविषये पूर्वं पराजित इति चोत्तरे संप्रतिपत्तेर् भूरिविषयत्वे ऽपि तत्र क्रियाभावान् मिथ्याद्युत्तरक्रियाम् आदाय व्यवहारः प्रवर्तयितव्यः । यत्र तु मिथ्याकारणोत्तरयोः कृत्स्नपक्षव्यापित्वम् यथा: शृङ्गग्राहिकया कश्चिद् वदति इयं गौर् मदीया अमुकस्मिन् काले नष्टा अद्यास्य गृहे दृष्टेति । अन्यस् तु मिथ्यैतत्, प्रदर्शितकालात् पूर्वम् एवास्मद्गृहे स्थिता मम गृहे जाता चेति वदति । इदं तावत् पक्षनिराकरणसमर्थत्वान् नानुत्तरम्, नापि मिथ्यैव कारणोपन्यासात्,।
saṃkīrṇaṃ bhavatīti śeṣaḥ | śeṣāpekṣayā aicchikakramaṃ bhavatīty arthaḥ | tatra prabhūtārthaṃ: yathā anena suvarṇaṃ rūpakaśataṃ vastrāṇi ca gṛhītānīty abhiyoge suvarṇa rūpakaśataṃ ca na gṛhītaṃ vastrāṇi tu gṛhītāni pratidattāni ceti | atra mithyottarasya prabhūtaviṣayatvād arthinaḥ kriyām ādāya prathamaṃ vyavahāraḥ pravartayitavyaḥ paścād vastraviṣayo vyavahāraḥ | evaṃ mithāprāṅnyāyasaṃkare kāraṇaprāṅnyāyasaṃkare ca yojanīyam | tathā tasminn evābhiyoge satyaṃ suvarṇaṃ rūpakaśataṃ ca gṛhītaṃ prati dāsyāmi vastrāṇi tu na gṛhītāni gṛhītāni pratidattānīti vā vastraviṣaye pūrvaṃ parājita iti cottare saṃpratipatter bhūriviṣayatve 'pi tatra kriyābhāvān mithyādyuttarakriyām ādāya vyavahāraḥ pravartayitavyaḥ | yatra tu mithyākāraṇottarayoḥ kṛtsnapakṣavyāpitvam yathā: śṛṅgagrāhikayā kaścid vadati iyaṃ gaur madīyā amukasmin kāle naṣṭā adyāsya gṛhe dṛṣṭeti | anyas tu mithyaitat, pradarśitakālāt pūrvam evāsmadgṛhe sthitā mama gṛhe jātā ceti vadati | idaṃ tāvat pakṣanirākaraṇasamarthatvān nānuttaram, nāpi mithyaiva kāraṇopanyāsāt,|
नापि कारणम् एकदेशस्याप्य् अभ्युपगमाभावात् । तस्मात् सकारणं मिथ्योत्तरम् इदम् । अत्र च प्रतिवादिनः क्रिया, "कारणे प्रतिवादिनि" इति वचनात् । ननु "मिथ्या क्रिया पूर्ववादे" इति पूर्ववादिनः कस्मात् क्रिया न भवति, तस्य शुद्धमिथ्याविषयत्वात् । "कारणे प्रतिवादिनि" इत्य् एतद् अपि कस्माच् छुद्धकारणविषयं न भवति । नैतत् । सर्वस्यापि कारणोत्तरस्य मिथ्यासहचरितरूपत्वाच् छुद्धकारणोत्तरस्याभावात् । प्रसिद्धकारणोत्तरे प्रतिज्ञातार्थैकदेशस्याभ्युपगमेनैकदेशस्य मिथ्यात्वम्, यथा सत्यं रूपकशतं गृहीतं न धारयामि प्रतिदत्तत्वाद् इति । प्रकृतोदाहर्णे तु प्रतिज्ञातार्थैकदेशस्याप्यभ्युपगमो नास्तीति विशेषः ॥
nāpi kāraṇam ekadeśasyāpy abhyupagamābhāvāt | tasmāt sakāraṇaṃ mithyottaram idam | atra ca prativādinaḥ kriyā, "kāraṇe prativādini" iti vacanāt | nanu "mithyā kriyā pūrvavāde" iti pūrvavādinaḥ kasmāt kriyā na bhavati, tasya śuddhamithyāviṣayatvāt | "kāraṇe prativādini" ity etad api kasmāc chuddhakāraṇaviṣayaṃ na bhavati | naitat | sarvasyāpi kāraṇottarasya mithyāsahacaritarūpatvāc chuddhakāraṇottarasyābhāvāt | prasiddhakāraṇottare pratijñātārthaikadeśasyābhyupagamenaikadeśasya mithyātvam, yathā satyaṃ rūpakaśataṃ gṛhītaṃ na dhārayāmi pratidattatvād iti | prakṛtodāharṇe tu pratijñātārthaikadeśasyāpyabhyupagamo nāstīti viśeṣaḥ ||
एतच् च हारीतेन स्पष्टम् उक्तम् । मिथ्याकारणयोर् वापि ग्राह्यं कारणम् उत्तरम् । इति । यत्र मिथ्याप्राङ्न्याययोः पक्षव्यापित्वम्, यथा रूपकशतं धारयतीत्य् अभियोगे मिथ्यैतद् अस्मिन्न् अर्थे पूर्वम् अयं पराजित इति । अत्रापि प्रतिवादिन एव क्रिया: प्राङ्न्यायकारणोक्तौ तु प्रत्यर्थी निर्दिशेत् क्रियाम् । इति वचनात्, शुद्धस्य प्राङ्न्यायस्याभावाद् अनुत्तरत्वप्रसङ्गात्, संप्रतिपत्तेर् अपि साध्यत्वेनोपदिष्टस्य पक्षस्य सिद्धत्वोपन्यासेन साध्यत्वनिराकरणत्वाद् एवोत्तरत्वम् । यदा तु कारणप्राङ्न्यायसंकरः, यथा शतम् अनेन गृहीतम् इत्य् अभियुक्तः प्रतिवदति सत्यं गृहीतं प्रतिदत्तं चेत्य् अस्मिन्न् एवार्थे प्राङ्न्यायेनायं पराजित इति । तत्र प्रतिवादिनो यथारुचीति न क्वचिद् वादिप्रतिवादिनोर् एकस्मिन् व्यवहारे क्रियाद्वयप्रसङ्ग इति निर्णयः ॥
etac ca hārītena spaṣṭam uktam | mithyākāraṇayor vāpi grāhyaṃ kāraṇam uttaram | iti | yatra mithyāprāṅnyāyayoḥ pakṣavyāpitvam, yathā rūpakaśataṃ dhārayatīty abhiyoge mithyaitad asminn arthe pūrvam ayaṃ parājita iti | atrāpi prativādina eva kriyā: prāṅnyāyakāraṇoktau tu pratyarthī nirdiśet kriyām | iti vacanāt, śuddhasya prāṅnyāyasyābhāvād anuttaratvaprasaṅgāt, saṃpratipatter api sādhyatvenopadiṣṭasya pakṣasya siddhatvopanyāsena sādhyatvanirākaraṇatvād evottaratvam | yadā tu kāraṇaprāṅnyāyasaṃkaraḥ, yathā śatam anena gṛhītam ity abhiyuktaḥ prativadati satyaṃ gṛhītaṃ pratidattaṃ cety asminn evārthe prāṅnyāyenāyaṃ parājita iti | tatra prativādino yathārucīti na kvacid vādiprativādinor ekasmin vyavahāre kriyādvayaprasaṅga iti nirṇayaḥ ||
एवम् उत्तरे पत्रे निवेशिते साध्यसिद्धेः साधनायत्तत्त्वात् साधननिर्देशं कः कुर्याद् इत्य् अपेक्षित आह ।
evam uttare patre niveśite sādhyasiddheḥ sādhanāyattattvāt sādhananirdeśaṃ kaḥ kuryād ity apekṣita āha |
ततो ऽर्थी लेखयेत् सध्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम् ॥ २.७ ॥
tato 'rthī lekhayet sadhyaḥ pratijñātārthasādhanam || 2.7 ||
तत उत्तरानन्तरम् अर्थी साध्यवान् सद्य एवानन्तर्म् एव लेखयेत् । प्रतिज्ञातः साध्यः स चासाव् अर्थश् चेति प्रतिज्ञातार्थः तस्य साधनं साध्यते ऽनेनेति साधनं प्रमाणम् । अत्र "सद्यो लेखयेत्" इति वदता उत्तराभिधाने कालविलम्बनम् अप्य् अङ्गीकृतम् इति गम्यते । तच् चोत्तरत्र विवेचयिष्यते । "अर्थी प्रतिज्ञातार्थसाधनं लेखयेत्" इति वदता यस्य साध्यम् अस्ति स प्रतिज्ञातार्थसाधनं लेखयेद् इत्य् उक्तं अतश् च प्राङ्न्यायोत्तरे प्राङ्न्यायस्यैव साध्यत्वात् प्रत्यर्थ्य् एवार्थी जात इति स एव साधनं लेखयेत् । कारणोत्तरे ऽपि कारणस्यैव साध्यत्वात् कारणवाद्य् एवार्थीति स एव लेखयेत् । मिथ्योत्तरे तु पूर्ववाद्य् एवार्थी स एव साधनं निर्दिशेत् । ततो ऽर्थी लेखयेद् इति वदता अर्थ्य् एव लेखयेन् नान्य इत्य् उक्तम् । अतश् च संप्रतिपत्त्युत्तरे साध्याभावेन भाषोत्तरत्वादिनोर् द्वयोर् अप्य् अर्थित्वाभावात् साधननिर्देश एव नास्तीति तावतैव व्यवहारः परिसमाप्यत इति गम्यते । एतद् एव हारीतेन स्पष्टम् उक्तम्: प्राङ्न्यायकारणोक्तौ तु प्रत्यर्थी निर्दिशेत् क्रियाम् । मिथ्योक्तौ पूर्ववादी तु प्रतिपत्तौ न सा भवेत् ॥
tata uttarānantaram arthī sādhyavān sadya evānantarm eva lekhayet | pratijñātaḥ sādhyaḥ sa cāsāv arthaś ceti pratijñātārthaḥ tasya sādhanaṃ sādhyate 'neneti sādhanaṃ pramāṇam | atra "sadyo lekhayet" iti vadatā uttarābhidhāne kālavilambanam apy aṅgīkṛtam iti gamyate | tac cottaratra vivecayiṣyate | "arthī pratijñātārthasādhanaṃ lekhayet" iti vadatā yasya sādhyam asti sa pratijñātārthasādhanaṃ lekhayed ity uktaṃ ataś ca prāṅnyāyottare prāṅnyāyasyaiva sādhyatvāt pratyarthy evārthī jāta iti sa eva sādhanaṃ lekhayet | kāraṇottare 'pi kāraṇasyaiva sādhyatvāt kāraṇavādy evārthīti sa eva lekhayet | mithyottare tu pūrvavādy evārthī sa eva sādhanaṃ nirdiśet | tato 'rthī lekhayed iti vadatā arthy eva lekhayen nānya ity uktam | ataś ca saṃpratipattyuttare sādhyābhāvena bhāṣottaratvādinor dvayor apy arthitvābhāvāt sādhananirdeśa eva nāstīti tāvataiva vyavahāraḥ parisamāpyata iti gamyate | etad eva hārītena spaṣṭam uktam: prāṅnyāyakāraṇoktau tu pratyarthī nirdiśet kriyām | mithyoktau pūrvavādī tu pratipattau na sā bhavet ||
तत्सिद्धौ सिद्धिम् आप्नोति विपरीतम् अतो ऽन्यथा । २.८
tatsiddhau siddhim āpnoti viparītam ato 'nyathā | 2.8
तस्य साधनस्य प्रमाणस्य वक्ष्यमाणलिखितसाक्ष्यादिलक्षणस्य सिद्धौ निर्वृत्तौ सिद्धिं साध्यस्य जयलक्षणां प्राप्नोति । अतो ऽस्मात् प्रकाराद् अन्यथा प्रकारान्तरेण साधनासिद्धौ विपरीतं साध्यस्यासिद्धिं पराजयलक्षणाम् आप्नोतीति संबन्धः ॥
tasya sādhanasya pramāṇasya vakṣyamāṇalikhitasākṣyādilakṣaṇasya siddhau nirvṛttau siddhiṃ sādhyasya jayalakṣaṇāṃ prāpnoti | ato 'smāt prakārād anyathā prakārāntareṇa sādhanāsiddhau viparītaṃ sādhyasyāsiddhiṃ parājayalakṣaṇām āpnotīti saṃbandhaḥ ||
चतुष्पाद् व्यवहारो ऽयं विवादेषूपदर्शितः ॥ २.८ ॥
catuṣpād vyavahāro 'yaṃ vivādeṣūpadarśitaḥ || 2.8 ||
"व्यवहारान् नृपः पश्येद्" इत्य् उक्तो व्यवहारः । सो ऽयम् इत्थं चतुष्पाच् चतुरंशकल्पनया "विवादेषु" ऋणादानादिषु "उपदर्शितो" वर्णितः । तत्र "प्रत्यर्थिनो ऽग्रतो लेख्यम्" इति भाषापादः प्रथमः । "श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यम्" इत्य् उत्तरपादो द्वितीयः । "ततो ऽर्थी लेख्ययेत् सद्यः" इति क्रियापादस् तृतीयः । "तत्सिद्धौ सिद्धम् आप्नोति" इति साध्यसिद्धिपादश् चतुर्थः । यथोक्तम्: परस्परं मनुष्याणां स्वार्थविप्रतिपत्तिषु । वाक्यन्यायाद् व्यवस्थानं व्यवहार उदाहृतः ॥
"vyavahārān nṛpaḥ paśyed" ity ukto vyavahāraḥ | so 'yam itthaṃ catuṣpāc caturaṃśakalpanayā "vivādeṣu" ṛṇādānādiṣu "upadarśito" varṇitaḥ | tatra "pratyarthino 'grato lekhyam" iti bhāṣāpādaḥ prathamaḥ | "śrutārthasyottaraṃ lekhyam" ity uttarapādo dvitīyaḥ | "tato 'rthī lekhyayet sadyaḥ" iti kriyāpādas tṛtīyaḥ | "tatsiddhau siddham āpnoti" iti sādhyasiddhipādaś caturthaḥ | yathoktam: parasparaṃ manuṣyāṇāṃ svārthavipratipattiṣu | vākyanyāyād vyavasthānaṃ vyavahāra udāhṛtaḥ ||
भाषोत्तरक्रियासाध्यसिद्धिभिः क्रमवृत्तिभिः । आक्षिप्तचतुरंशस् तु चतुष्पाद् अभिधीयते ॥
bhāṣottarakriyāsādhyasiddhibhiḥ kramavṛttibhiḥ | ākṣiptacaturaṃśas tu catuṣpād abhidhīyate ||
इति । संप्रतिपत्त्युत्तरे तु साधनानिर्देशाद् भाषार्थस्यासाध्यत्वाच् च न साध्यसिद्धिलक्षणः पादो ऽस्तीति द्विपात्त्वम् एव । उत्तराभिधानानन्तरं सभ्यानाम् अर्थिप्रत्यर्थिनोः कस्य क्रिया स्याद् इति परामर्शलक्षणस्य प्रत्याकलितस्य योगीश्वरेण व्यवहारपादत्वेनानभिधानाद् व्यवहर्तुः संबन्धाभावाच् च न व्यवहारपादत्वम् इति स्थितम् ॥ २.८ ॥
iti | saṃpratipattyuttare tu sādhanānirdeśād bhāṣārthasyāsādhyatvāc ca na sādhyasiddhilakṣaṇaḥ pādo 'stīti dvipāttvam eva | uttarābhidhānānantaraṃ sabhyānām arthipratyarthinoḥ kasya kriyā syād iti parāmarśalakṣaṇasya pratyākalitasya yogīśvareṇa vyavahārapādatvenānabhidhānād vyavahartuḥ saṃbandhābhāvāc ca na vyavahārapādatvam iti sthitam || 2.8 ||
एवं सर्वव्यवहारोपयोगिनीं व्यवहारमातृकाम् अभिधायाधुना क्वचिद् व्यवहारविशेषे कंचिद् विशेषं दर्शयितुम् आह ।
evaṃ sarvavyavahāropayoginīṃ vyavahāramātṛkām abhidhāyādhunā kvacid vyavahāraviśeṣe kaṃcid viśeṣaṃ darśayitum āha |
अभियोगम् अनिस्तीर्य नैनं प्रत्यभियोजयेत् । २.९
abhiyogam anistīrya nainaṃ pratyabhiyojayet | 2.9
अभियुज्यत इत्य् अभियोगो ऽपराधः । तम् अभियोगम् अनिस्तीर्य अपरिहृत्य एनम् अभियोक्तारं न प्रत्यभियोजयेद् अपराधेन न संयोजयेत् । यद्य् अपि प्रत्यवस्कन्दनं प्रत्यभियोगरूप्रम् तथापि स्वापराधपरिहारात्मकत्वान् नास्य प्रतिषेधविषयत्वम् । अतः स्वाभियोगानुपमर्दनरूपस्य प्रत्यभियोगस्यायं निषेधः । इदं प्रत्यर्थिनम् अधिकृत्योक्तम् ।
abhiyujyata ity abhiyogo 'parādhaḥ | tam abhiyogam anistīrya aparihṛtya enam abhiyoktāraṃ na pratyabhiyojayed aparādhena na saṃyojayet | yady api pratyavaskandanaṃ pratyabhiyogarūpram tathāpi svāparādhaparihārātmakatvān nāsya pratiṣedhaviṣayatvam | ataḥ svābhiyogānupamardanarūpasya pratyabhiyogasyāyaṃ niṣedhaḥ | idaṃ pratyarthinam adhikṛtyoktam |
अभियुक्तं च नान्येन नोक्तं विप्रकृतिं नयेत् ॥ २.९ ॥
abhiyuktaṃ ca nānyena noktaṃ viprakṛtiṃ nayet || 2.9 ||
अन्येनाभियुक्तम् अविस्तीर्णाभियोगम् अन्यो ऽर्थी नाभियोजयेत् । किं च । उक्तम् आवेदनसमये यद् उक्तं तद् विप्रकृतिं विरुद्धभावं न नयेन् न प्रापयेत् । एतद् उक्तं भवति: यद् वस्तु येन रूपेणावेदनसमये निवेदितं तद् वस्तु तथैव भाषाकाले ऽपि लेखनीयं नान्यथेति ॥
anyenābhiyuktam avistīrṇābhiyogam anyo 'rthī nābhiyojayet | kiṃ ca | uktam āvedanasamaye yad uktaṃ tad viprakṛtiṃ viruddhabhāvaṃ na nayen na prāpayet | etad uktaṃ bhavati: yad vastu yena rūpeṇāvedanasamaye niveditaṃ tad vastu tathaiva bhāṣākāle 'pi lekhanīyaṃ nānyatheti ||
ननु "प्रत्यर्थिनो ऽग्रतो लेख्यं यथावेदितम् अर्थिना" इत्य् अत्रैवेदम् उक्तं । किम् अर्थं पुनर् उच्यते "नोक्तं विप्रकृतिं नयेद्" इति । उच्यते । "यथावेदितम् अर्थिना" इत्य् अनेन आवेदनसमये यद् वस्तु निवेदितं तद् एव भाषासमये ऽपि तथैव लेखनीयम् । एकस्मिन्न् अपि पदे न वस्त्वन्तरम् इत्य् उक्तम् । यथानेन रूपकशतं वृद्ध्या गृहीतम् इत्य् आवेदनसमये प्रतिपाद्य प्रत्यर्थिसंनिधौ भाषासमये वस्त्रशतं वृद्ध्या गृहीतम् इति न वक्तव्यम् । तथा सति पदान्तरागमने ऽपि वस्त्वन्तरगमनाद् धीनवादी दण्ड्यः स्याद् इति । "नोक्तं विप्रकृतिं नयेद्" इत्य् अनेनैकवस्तुत्वे ऽपि पदान्तरगमनं निषिध्यते । यथा रूपकशतं वृद्ध्या गृहीत्वायं न प्रयच्छतीत्य् आवेदनकाले ऽभिधाय भाषाकाले रूपकशतं बलाद् अपहृतवान् इति वदतीति । तत्र वस्त्वन्तरगमनं निषिद्धम् इह तु पदान्तरगमनं निषिध्यत इति न पौनरुक्त्यम् । एतद् एव स्पष्टीकृतं नारदेन: पूर्वपादं परित्यज्य यो ऽन्यम् आलम्बते पुनः । पदसंक्रमणाज् ज्ञेयो हीनवादी स वै नरः ॥
nanu "pratyarthino 'grato lekhyaṃ yathāveditam arthinā" ity atraivedam uktaṃ | kim arthaṃ punar ucyate "noktaṃ viprakṛtiṃ nayed" iti | ucyate | "yathāveditam arthinā" ity anena āvedanasamaye yad vastu niveditaṃ tad eva bhāṣāsamaye 'pi tathaiva lekhanīyam | ekasminn api pade na vastvantaram ity uktam | yathānena rūpakaśataṃ vṛddhyā gṛhītam ity āvedanasamaye pratipādya pratyarthisaṃnidhau bhāṣāsamaye vastraśataṃ vṛddhyā gṛhītam iti na vaktavyam | tathā sati padāntarāgamane 'pi vastvantaragamanād dhīnavādī daṇḍyaḥ syād iti | "noktaṃ viprakṛtiṃ nayed" ity anenaikavastutve 'pi padāntaragamanaṃ niṣidhyate | yathā rūpakaśataṃ vṛddhyā gṛhītvāyaṃ na prayacchatīty āvedanakāle 'bhidhāya bhāṣākāle rūpakaśataṃ balād apahṛtavān iti vadatīti | tatra vastvantaragamanaṃ niṣiddham iha tu padāntaragamanaṃ niṣidhyata iti na paunaruktyam | etad eva spaṣṭīkṛtaṃ nāradena: pūrvapādaṃ parityajya yo 'nyam ālambate punaḥ | padasaṃkramaṇāj jñeyo hīnavādī sa vai naraḥ ||
इति । हीनवादी दण्ड्यो भवति न प्रकृताद् अर्थाद् धीयते । अतः प्रत्यर्थिनो ऽर्थिनश् च प्रमादपरिहारार्थम् एवायम् "अभियोगम् अनिस्तीर्य" इत्याद्युपदेशो न प्रकृतार्थसिद्ध्यसिद्धिविषयः । अत एव वक्ष्यति "छलं निरस्य भूतेन व्यवहारान् नयेन् नृपः" इति । एतच् चार्थव्यवहारे द्रष्टव्यम् । मन्युकृते तु व्यवहारे प्रमादाभिधाने प्रकृताद् अपि व्यवहाराद् धीयत एव । यथाह नारदः: सर्वेष्व् अर्थविवादेषु वाक्छले नावसीदति । परस्त्रीभूम्यृणादाने शास्यो ऽप्य् अर्थान् न हीयते ॥
iti | hīnavādī daṇḍyo bhavati na prakṛtād arthād dhīyate | ataḥ pratyarthino 'rthinaś ca pramādaparihārārtham evāyam "abhiyogam anistīrya" ityādyupadeśo na prakṛtārthasiddhyasiddhiviṣayaḥ | ata eva vakṣyati "chalaṃ nirasya bhūtena vyavahārān nayen nṛpaḥ" iti | etac cārthavyavahāre draṣṭavyam | manyukṛte tu vyavahāre pramādābhidhāne prakṛtād api vyavahārād dhīyata eva | yathāha nāradaḥ: sarveṣv arthavivādeṣu vākchale nāvasīdati | parastrībhūmyṛṇādāne śāsyo 'py arthān na hīyate ||
इति । अस्यार्थः: सर्वेष्व् अर्थविवादेषु न मन्युकृतेषु वाक्छले प्रमादाभिधाने ऽपि नावसीदति न पराजीयते । न प्रकृताद् अर्थाद् धीयत इत्य् अर्थः । अत्रोदाहरणं परस्त्रीत्यादि । परस्त्रीभूम्यृणादने प्रमादाभिधानेन दण्ड्यो ऽपि यथा प्रकृताद् अर्थान् न हीयते एवं सर्वेष्व् अर्थविवादेष्व् इति । अर्थविवादग्रहणान् मन्युकृतविवादेषु प्रमादाभिधाने प्रकृताद् अप्य् अर्थाद् धीयत इति गम्यते । यथा ऽहम् अनेन शिरसि पादेन ताडित इत्य् आवेदनसमये ऽभिधाय भाषाकाले हस्तेन पादेन वा ताडित इति वदन् न केवलं दण्ड्यः, पराजीयते च ॥ २.९ ॥
iti | asyārthaḥ: sarveṣv arthavivādeṣu na manyukṛteṣu vākchale pramādābhidhāne 'pi nāvasīdati na parājīyate | na prakṛtād arthād dhīyata ity arthaḥ | atrodāharaṇaṃ parastrītyādi | parastrībhūmyṛṇādane pramādābhidhānena daṇḍyo 'pi yathā prakṛtād arthān na hīyate evaṃ sarveṣv arthavivādeṣv iti | arthavivādagrahaṇān manyukṛtavivādeṣu pramādābhidhāne prakṛtād apy arthād dhīyata iti gamyate | yathā 'ham anena śirasi pādena tāḍita ity āvedanasamaye 'bhidhāya bhāṣākāle hastena pādena vā tāḍita iti vadan na kevalaṃ daṇḍyaḥ, parājīyate ca || 2.9 ||
"अभियोगम् अनिस्तीर्य नैनं प्रत्यभियोजयेद्" इत्यस्यापवादम् आह ।
"abhiyogam anistīrya nainaṃ pratyabhiyojayed" ityasyāpavādam āha |
कुर्यात् प्रत्यभियोगं च कलहे साहसेषु च । २.१०
kuryāt pratyabhiyogaṃ ca kalahe sāhaseṣu ca | 2.10
कलहे वाग्दण्डपारुष्यात्मके साहसेषु विषशस्त्रादिनिमित्तप्राणव्यापादनादिषु प्रत्यभियोगसंभवे स्वाभियोगम् अनिस्तीर्याप्य् अभियोत्तारं प्रत्यभियोजयेत् । नन्व् अत्रापि पूर्वपक्षानुपमर्दनरूपत्वेनानुत्तरत्वात् प्रत्यभियोगस्य प्रतिज्ञान्तरत्वे युगपद्व्यवहारासंभवः समानः । सत्यम् । नात्र युगपद्व्यवहाराय प्रत्यभियोगोपदेशो ऽपि तु न्यूनदण्डप्राप्तये अधिकदण्डनिवृत्तये वा । तथाहि । अनेनाहं ताडितः शप्तो वा इत्य् अभियोगे पूर्वम् अहम् अनेन ताडितः शप्तो वा इति प्रत्यभियोगे दण्डाल्पत्वम् । यथाह नारदः: पूर्वम् आक्षारयेद् यस् तु नियतं स्यात् स दोषभाक् । पश्चाद् यः सो ऽप्य् असत्कारी पूर्वे तु विनयो गुरुः ॥
kalahe vāgdaṇḍapāruṣyātmake sāhaseṣu viṣaśastrādinimittaprāṇavyāpādanādiṣu pratyabhiyogasaṃbhave svābhiyogam anistīryāpy abhiyottāraṃ pratyabhiyojayet | nanv atrāpi pūrvapakṣānupamardanarūpatvenānuttaratvāt pratyabhiyogasya pratijñāntaratve yugapadvyavahārāsaṃbhavaḥ samānaḥ | satyam | nātra yugapadvyavahārāya pratyabhiyogopadeśo 'pi tu nyūnadaṇḍaprāptaye adhikadaṇḍanivṛttaye vā | tathāhi | anenāhaṃ tāḍitaḥ śapto vā ity abhiyoge pūrvam aham anena tāḍitaḥ śapto vā iti pratyabhiyoge daṇḍālpatvam | yathāha nāradaḥ: pūrvam ākṣārayed yas tu niyataṃ syāt sa doṣabhāk | paścād yaḥ so 'py asatkārī pūrve tu vinayo guruḥ ||
इति । यदा पुनर् द्वयोर् युगपत्ताडनादिप्रवृत्तिस् तत्राधिकदण्डनिवृत्तिः । पारुष्ये साहसे वापि युगपत्संप्रवृत्तयोः । विशेषश् चेन् न लभ्येत विनयः स्यात् समस् तयोः ॥
iti | yadā punar dvayor yugapattāḍanādipravṛttis tatrādhikadaṇḍanivṛttiḥ | pāruṣye sāhase vāpi yugapatsaṃpravṛttayoḥ | viśeṣaś cen na labhyeta vinayaḥ syāt samas tayoḥ ||
इति । एवं युगपद्व्यवहारप्रवृत्त्यसंभवे ऽपि कलहादौ प्रत्यभियोगो ऽर्थवान् ऋणादानादिषु तु निरर्थक एव ॥
iti | evaṃ yugapadvyavahārapravṛttyasaṃbhave 'pi kalahādau pratyabhiyogo 'rthavān ṛṇādānādiṣu tu nirarthaka eva ||
अर्थिप्रत्यर्थिनोर् विधिम् उक्त्वा ससभ्यस्य सभापतेः कर्तव्यम् आह ।
arthipratyarthinor vidhim uktvā sasabhyasya sabhāpateḥ kartavyam āha |
उभयः प्रतिभूर् ग्राह्यः समर्थः कार्यनिर्णये ॥ २.१० ॥
ubhayaḥ pratibhūr grāhyaḥ samarthaḥ kāryanirṇaye || 2.10 ||
उभयोर् अर्थिप्रत्यर्थिनोः सर्वेषु विवादेषु — निर्णयस्य कार्यं कार्यनिर्णयः, आहिताग्न्यादिषु पाठात् कार्यशब्दस्य पूर्वनिपातः — निर्णयस्य यत् कार्यं च साधितधनदानं दण्डदानं च तस्मिन् समर्थः प्रतिभूः — प्रतिभवति तत्कार्यं तद्वद् भवतीति प्रतिभूर् — ग्राह्यः ससभ्येन सभापतिना । तस्यासंभवे ऽर्थिप्रत्यर्थिनो रक्षणे पुरुषा नियोक्तव्याः । तेभ्यश् च ताभ्यां प्रतिदिनं वेतनं देयम् । तथाह कात्यायनः । अथ चेत् प्रतिभूर् नास्ति कार्ययोगस् तु वादिनः । स रक्षितो दिनस्यान्ते दद्याद् भृत्याय वेतनम् ॥
ubhayor arthipratyarthinoḥ sarveṣu vivādeṣu — nirṇayasya kāryaṃ kāryanirṇayaḥ, āhitāgnyādiṣu pāṭhāt kāryaśabdasya pūrvanipātaḥ — nirṇayasya yat kāryaṃ ca sādhitadhanadānaṃ daṇḍadānaṃ ca tasmin samarthaḥ pratibhūḥ — pratibhavati tatkāryaṃ tadvad bhavatīti pratibhūr — grāhyaḥ sasabhyena sabhāpatinā | tasyāsaṃbhave 'rthipratyarthino rakṣaṇe puruṣā niyoktavyāḥ | tebhyaś ca tābhyāṃ pratidinaṃ vetanaṃ deyam | tathāha kātyāyanaḥ | atha cet pratibhūr nāsti kāryayogas tu vādinaḥ | sa rakṣito dinasyānte dadyād bhṛtyāya vetanam ||
अर्थिप्रत्यर्थिनोर् निर्णयकार्ये ससभ्येन सभापतिना प्रतिभूर् ग्राह्य इत्य् उक्तम् । किं तन्निर्णयकार्यं यस्मिन् प्रतिभूर् गृह्यत इत्य् अपेक्षित आह ।
arthipratyarthinor nirṇayakārye sasabhyena sabhāpatinā pratibhūr grāhya ity uktam | kiṃ tannirṇayakāryaṃ yasmin pratibhūr gṛhyata ity apekṣita āha |
निह्नवे भावितो दद्याद् धनं राज्ञे च तत्समम् । २.११
nihnave bhāvito dadyād dhanaṃ rājñe ca tatsamam | 2.11
मिथ्याभियोगी द्विगुणम् अभियोगाद् धनं वहेत् ॥ २.११ ॥
mithyābhiyogī dviguṇam abhiyogād dhanaṃ vahet || 2.11 ||
अर्थिना निवेदितस्याभियोगस्य प्रत्यर्थिनापह्नवे कृते यद्य् अर्थिना साक्ष्यादिभिर् भावितो ऽङ्गीकारितः प्रत्यर्थी तदा दद्याद् धनं प्रकृतम् अर्थिने राज्ञे च तत्समम् अपलापदण्डम् । अर्थार्थी भावयितुं न शक्नोति तदा स एव मिथ्याभियोगी जात इत्य् अभियोगाद् अभियुक्तधनाद् द्विगुणं धनं राज्ञे दद्यात् । प्राङ्न्याये प्रत्यवस्कन्दने चेदम् एव योजनीयम् । तत्रार्थ्य् एवापह्नववादीति प्रत्यर्थिना भावितो राज्ञे प्रकृतधनसमं दण्डं दद्यात् । अथ प्रत्यर्थी प्राङ्न्यायं कारणं वा भावयितुं न शक्नोति तदा स एव मिथाभियोगीति राज्ञे द्विगुणं धनं दद्यात्, अर्थिने च प्रकृतं धनं । संप्रतिपत्त्युत्तरे तु दण्डाभाव एव । एतच् च ऋणादानविषयम् एव । पदान्तरेषु तत्र तत्र दण्डाभिधानाद् अधनव्यवहारेष्व् अस्यासंभवाच् च न सर्वविषयम् । राज्ञा ऽधमर्णिको दाप्य इत्य् अस्य ऋणादानविषयत्वे ऽपि तत्रैव विशेषं वक्ष्यामः । यद् वैतद् एव सर्वव्यवहारविषयत्वेनापि योजनीयम् । कथम् । अभियोगस्य निह्नवे ऽभियुक्तेन कृते यद्य् अभियोक्त्रा साक्ष्यादिभिर् भावितो ऽभियुक्तस् तदा तत्समं तत्र तत्र प्रतिपदोक्तम् एव । चशब्दो ऽवधारणे ।
arthinā niveditasyābhiyogasya pratyarthināpahnave kṛte yady arthinā sākṣyādibhir bhāvito 'ṅgīkāritaḥ pratyarthī tadā dadyād dhanaṃ prakṛtam arthine rājñe ca tatsamam apalāpadaṇḍam | arthārthī bhāvayituṃ na śaknoti tadā sa eva mithyābhiyogī jāta ity abhiyogād abhiyuktadhanād dviguṇaṃ dhanaṃ rājñe dadyāt | prāṅnyāye pratyavaskandane cedam eva yojanīyam | tatrārthy evāpahnavavādīti pratyarthinā bhāvito rājñe prakṛtadhanasamaṃ daṇḍaṃ dadyāt | atha pratyarthī prāṅnyāyaṃ kāraṇaṃ vā bhāvayituṃ na śaknoti tadā sa eva mithābhiyogīti rājñe dviguṇaṃ dhanaṃ dadyāt, arthine ca prakṛtaṃ dhanaṃ | saṃpratipattyuttare tu daṇḍābhāva eva | etac ca ṛṇādānaviṣayam eva | padāntareṣu tatra tatra daṇḍābhidhānād adhanavyavahāreṣv asyāsaṃbhavāc ca na sarvaviṣayam | rājñā 'dhamarṇiko dāpya ity asya ṛṇādānaviṣayatve 'pi tatraiva viśeṣaṃ vakṣyāmaḥ | yad vaitad eva sarvavyavahāraviṣayatvenāpi yojanīyam | katham | abhiyogasya nihnave 'bhiyuktena kṛte yady abhiyoktrā sākṣyādibhir bhāvito 'bhiyuktas tadā tatsamaṃ tatra tatra pratipadoktam eva | caśabdo 'vadhāraṇe |
धनं दण्डं दद्याद् राज्ञ इत्य् अनुवादः । अथाभियोक्ता अभियोगं वक्तुं न शक्नोति तदा मिथ्याभियोगीति प्रतिपदोक्तं धनं दण्डं द्विगुणं दद्याद् इति विधीयते । अत्रापि प्राङ्न्याये प्रत्यवस्कन्दने च पूर्ववद् एव योजनीयम् ॥ २.११ ॥
dhanaṃ daṇḍaṃ dadyād rājña ity anuvādaḥ | athābhiyoktā abhiyogaṃ vaktuṃ na śaknoti tadā mithyābhiyogīti pratipadoktaṃ dhanaṃ daṇḍaṃ dviguṇaṃ dadyād iti vidhīyate | atrāpi prāṅnyāye pratyavaskandane ca pūrvavad eva yojanīyam || 2.11 ||
"ततो ऽर्थी लेखयेत् सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम्" इति वदता उत्तरपादलेखने कालप्रतीक्षणं दर्शितम् । तत्रापवादम् आह ।
"tato 'rthī lekhayet sadyaḥ pratijñātārthasādhanam" iti vadatā uttarapādalekhane kālapratīkṣaṇaṃ darśitam | tatrāpavādam āha |
साहसस्तेयपारुष्यगोऽभिशापात्यये स्त्रियाम् । २.१२
sāhasasteyapāruṣyago'bhiśāpātyaye striyām | 2.12
विवादयेत् सद्य एव कालो ऽन्यत्रेच्छया स्मृतः ॥ २.१२ ॥
vivādayet sadya eva kālo 'nyatrecchayā smṛtaḥ || 2.12 ||
साहसं विषशस्त्रादिनिमित्तं प्राणव्यापादनादि । स्तेयं चौर्यम् । पारुष्यं वाग्दण्डपारुष्यं वक्ष्यमाणलक्षणम् । गौर् दोग्ध्री । अभिशापः पातकाभियोगः । अत्ययः प्राणधनातिपातस् तस्मिन् । द्वन्द्वैकवद्भावाद् एकवचनम् । स्त्रियां कुलस्त्रियां दास्यां च कुलस्त्रियां चारित्रविवादे दास्यां स्वत्वविवादे । विवादयेद् उत्तरं दापयेत् । सद्य एव न कालप्रतीक्षणं कुर्यात् । अन्यत्र विवादान्तरेषु काल उत्तरदानकाल इच्छया अर्थिप्रत्यर्थिसभ्यसभापतीनां स्मृत उक्तः ॥ २.१२ ॥
sāhasaṃ viṣaśastrādinimittaṃ prāṇavyāpādanādi | steyaṃ cauryam | pāruṣyaṃ vāgdaṇḍapāruṣyaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇam | gaur dogdhrī | abhiśāpaḥ pātakābhiyogaḥ | atyayaḥ prāṇadhanātipātas tasmin | dvandvaikavadbhāvād ekavacanam | striyāṃ kulastriyāṃ dāsyāṃ ca kulastriyāṃ cāritravivāde dāsyāṃ svatvavivāde | vivādayed uttaraṃ dāpayet | sadya eva na kālapratīkṣaṇaṃ kuryāt | anyatra vivādāntareṣu kāla uttaradānakāla icchayā arthipratyarthisabhyasabhāpatīnāṃ smṛta uktaḥ || 2.12 ||
देशाद् देशान्तरं याति सृक्किणी परिलेढि च । २.१३
deśād deśāntaraṃ yāti sṛkkiṇī parileḍhi ca | 2.13
ललाटं स्विद्यते चास्य मुखं वैवर्ण्यम् एति च ॥ २.१३ ॥
lalāṭaṃ svidyate cāsya mukhaṃ vaivarṇyam eti ca || 2.13 ||
परिशुष्यत्स्खलद्वाक्यो विरुद्धं बहु भाषते । २.१४
pariśuṣyatskhaladvākyo viruddhaṃ bahu bhāṣate | 2.14
वाक्चक्षुः पूजयति नो तथोष्ठौ निर्भुजत्य् अपि ॥ २.१४ ॥
vākcakṣuḥ pūjayati no tathoṣṭhau nirbhujaty api || 2.14 ||
स्वभावाद् विकृतिं गच्छेद् मनोवाक्कायकर्मभिः । २.१५
svabhāvād vikṛtiṃ gacched manovākkāyakarmabhiḥ | 2.15
अभियोगे च साक्ष्ये वा दुष्टः स परिकीर्तितः ॥ २.१५ ॥
abhiyoge ca sākṣye vā duṣṭaḥ sa parikīrtitaḥ || 2.15 ||
मनोवाक्कायकर्मभिर् यः स्वभावाद् एव न भयादिनिमित्ताद् विकृतिं विकारं याति गच्छत्य् असाव् अभियोगे साक्ष्ये वा दुष्टः परिकीर्तितः । तां विकृतिं विभज्य दर्शयति । देशाद् देशान्तरं याति न क्वचिद् अवतिष्ठते । सृक्किणी ओष्ठप्रत्यन्तौ परिलेढि जिह्वाग्रेण स्पर्शयति घट्टयतीति कर्मणो विकृतिः । अस्य ललाटं स्विद्यते स्वेदबिन्द्वङ्कितं भवति, मुखं च वैवर्ण्यं विवर्णत्वं पाण्डुत्वं कृष्णत्वं वा एति गच्छतीति कायस्य विकृतिः । परिशुष्यत्स्खलद्वाक्यः परिशुष्यत् सगद्गदं स्खलद् व्यत्यस्तं वाक्यं यस्य स तथोक्तः । विरुद्धं पूर्वापरविरुद्धं बहु च भाषत इति वाचोविकृतिः । परोक्तां वाचं प्रतिवचनदानेन न पूजयति चक्षुर् वा प्रतिवीक्षणेन न पूजयतीति मनसो विकृतेर् लिङ्गम् । तथा ओष्ठौ निर्भुजति वक्रयतीत्य् अपि कायस्य विकृतिः । एतच् च दोषसंभावनामात्रम् उच्यते न दोषनिश्चयाय । स्वाभाविकनैमित्तिकविकारयोर् विवेकस्य दुर्ज्ञेयत्वात् । अथ कश्चिन् निपुणमतिर् विवेकं प्रतिपद्येत तथापि न पराजयनिमित्तं कार्यं भवति । न हि मरिष्यतो लिङ्गदर्शनेन मृतकार्यं कुर्वन्ति ।
manovākkāyakarmabhir yaḥ svabhāvād eva na bhayādinimittād vikṛtiṃ vikāraṃ yāti gacchaty asāv abhiyoge sākṣye vā duṣṭaḥ parikīrtitaḥ | tāṃ vikṛtiṃ vibhajya darśayati | deśād deśāntaraṃ yāti na kvacid avatiṣṭhate | sṛkkiṇī oṣṭhapratyantau parileḍhi jihvāgreṇa sparśayati ghaṭṭayatīti karmaṇo vikṛtiḥ | asya lalāṭaṃ svidyate svedabindvaṅkitaṃ bhavati, mukhaṃ ca vaivarṇyaṃ vivarṇatvaṃ pāṇḍutvaṃ kṛṣṇatvaṃ vā eti gacchatīti kāyasya vikṛtiḥ | pariśuṣyatskhaladvākyaḥ pariśuṣyat sagadgadaṃ skhalad vyatyastaṃ vākyaṃ yasya sa tathoktaḥ | viruddhaṃ pūrvāparaviruddhaṃ bahu ca bhāṣata iti vācovikṛtiḥ | paroktāṃ vācaṃ prativacanadānena na pūjayati cakṣur vā prativīkṣaṇena na pūjayatīti manaso vikṛter liṅgam | tathā oṣṭhau nirbhujati vakrayatīty api kāyasya vikṛtiḥ | etac ca doṣasaṃbhāvanāmātram ucyate na doṣaniścayāya | svābhāvikanaimittikavikārayor vivekasya durjñeyatvāt | atha kaścin nipuṇamatir vivekaṃ pratipadyeta tathāpi na parājayanimittaṃ kāryaṃ bhavati | na hi mariṣyato liṅgadarśanena mṛtakāryaṃ kurvanti |
एवम् अस्य पराजयो भविष्यतीति लिङ्गाद् अवगते ऽपि न पराजयनिमित्तकार्यप्रसङ्गः ॥ २.१३ ॥
evam asya parājayo bhaviṣyatīti liṅgād avagate 'pi na parājayanimittakāryaprasaṅgaḥ || 2.13 ||
२.१४ ॥ २.१५ ॥ किं च । संदिग्धार्थं स्वतन्त्रो यः साधयेद् यश् च निष्पतेत् । २.१६
2.14 || 2.15 || kiṃ ca | saṃdigdhārthaṃ svatantro yaḥ sādhayed yaś ca niṣpatet | 2.16
न चाहूतो वदेत् किंचिद् धीनो दण्ड्यश् च स स्मृतः ॥ २.१६ ॥
na cāhūto vadet kiṃcid dhīno daṇḍyaś ca sa smṛtaḥ || 2.16 ||
संदिग्धम् अर्थम् अधमर्णेनानङ्गीकृतम् एव यः स्वतन्त्रः साधननिरपेक्षः साधयत्य् आसेधादिना स हीनो दण्ड्यश् च भवति । यश् च स्वयं संप्रतिपन्नं साधनेन वा साधितं याच्यमानो निष्पतेत् पलायते यश् चाभियुक्तो राज्ञा चाहूतः सदसि न किंचिद् वदति सो ऽपि हीनो दण्ड्यश् च स्मृत इति संबध्यते । "अभियोगे च साक्ष्ये वा दुष्टः स परिकीर्तितः" इति प्रस्तुतत्वाद् धीनपरिज्ञानमात्रम् एव मा भूद् इति दण्ड्यग्रहणम् । दण्ड्यश् चापि शास्यो ऽप्य् अर्थान् न हीयत इत्य् अर्थाद् अहीनत्वदर्शनाद् अत्र तन् मा भूद् इति हीनग्रहणम् ॥ २.१६ ॥
saṃdigdham artham adhamarṇenānaṅgīkṛtam eva yaḥ svatantraḥ sādhananirapekṣaḥ sādhayaty āsedhādinā sa hīno daṇḍyaś ca bhavati | yaś ca svayaṃ saṃpratipannaṃ sādhanena vā sādhitaṃ yācyamāno niṣpatet palāyate yaś cābhiyukto rājñā cāhūtaḥ sadasi na kiṃcid vadati so 'pi hīno daṇḍyaś ca smṛta iti saṃbadhyate | "abhiyoge ca sākṣye vā duṣṭaḥ sa parikīrtitaḥ" iti prastutatvād dhīnaparijñānamātram eva mā bhūd iti daṇḍyagrahaṇam | daṇḍyaś cāpi śāsyo 'py arthān na hīyata ity arthād ahīnatvadarśanād atra tan mā bhūd iti hīnagrahaṇam || 2.16 ||
अथ यत्र द्वाव् अपि युगपद् धर्माधिकारिणं प्राप्तौ भाषावादिनौ । तद् यथा । कश्चित् प्रतिग्रहेण क्षेत्रं लब्ध्वा कंचित् कालम् उपभुज्य कार्यवशात् सकुटुम्बो देशान्तरं गतः । अन्यो ऽपि तद् एव क्षेत्रं प्रतिग्रहेण लब्ध्वा कंचित् कालम् उपभुज्य देशान्तरं गतः । ततो द्वाव् अपि युगपद् आगत्य मदीयम् इदं क्षेत्रं मदीयम् इदं क्षेत्रम् इति परस्परं विवदमानौ धर्माधिकारिणं प्राप्तौ तत्र कस्य क्रियेत्य् आकाङ्क्षित आह ।
atha yatra dvāv api yugapad dharmādhikāriṇaṃ prāptau bhāṣāvādinau | tad yathā | kaścit pratigraheṇa kṣetraṃ labdhvā kaṃcit kālam upabhujya kāryavaśāt sakuṭumbo deśāntaraṃ gataḥ | anyo 'pi tad eva kṣetraṃ pratigraheṇa labdhvā kaṃcit kālam upabhujya deśāntaraṃ gataḥ | tato dvāv api yugapad āgatya madīyam idaṃ kṣetraṃ madīyam idaṃ kṣetram iti parasparaṃ vivadamānau dharmādhikāriṇaṃ prāptau tatra kasya kriyety ākāṅkṣita āha |
साक्षिषूभयतः सत्सु साक्षिणः पूर्ववादिनः । २.१७
sākṣiṣūbhayataḥ satsu sākṣiṇaḥ pūrvavādinaḥ | 2.17
पूर्वपक्षे ऽधरीभूते भवन्त्य् उत्तरवादिनः ॥ २.१७ ॥
pūrvapakṣe 'dharībhūte bhavanty uttaravādinaḥ || 2.17 ||
उभयत उभयोर् अपि वादिनोः साक्षिषु संभवत्सु साक्षिणः पूर्ववादिनः पूर्वस्मिन् काले मया प्रतिग्रहीतम् उपभुक्तं चेति यो वदत्य् असौ पूर्ववादी न पुनर् यः पूर्वं निवेदयति तस्य साक्षिणः प्रष्टव्याः । यदा त्व् अन्य एवं वदति सत्यम् अनेन पूर्वं प्रतिगृहीतम् उपभुक्तं च किं तु राज्ञेदम् एव क्षेत्रम् अस्माद् एव क्रयेण लब्ध्वा मह्यं दत्तम् इत्य् अनेन वा प्रतिग्रहेण लब्ध्वा मह्यं दत्तम् इति तत्र पूर्वपक्षो ऽसाध्यतयाधरीभूतस् तस्मिन् पूर्वपक्षे ऽधरीभूते उत्तरकालं प्रतिगृहीतम् उपभुक्तं चेति वादिनः साक्षिणः प्रष्टव्या भवन्ति । प्राङ्न्यायकारणोक्तौ पूर्वपक्षे ऽधरीभूते उत्तरवादिनः साक्षिणो भवतीति व्याख्यानम् अयुक्तम् । अस्यार्थस्य "ततो ऽर्थी लेखयेत् सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम्" इत्य् अनेनैवोक्तत्वात् पुनरुक्तिप्रसङ्गात् । पूर्वव्याख्यानम् एव स्पष्टीकृतं नारदेन: मिथ्या क्रिया पूर्ववादे कारणे प्रतिवादिनि । प्राङ्न्यायविधिसिद्धौ तु जयपत्रं क्रिया भवेत् ॥
ubhayata ubhayor api vādinoḥ sākṣiṣu saṃbhavatsu sākṣiṇaḥ pūrvavādinaḥ pūrvasmin kāle mayā pratigrahītam upabhuktaṃ ceti yo vadaty asau pūrvavādī na punar yaḥ pūrvaṃ nivedayati tasya sākṣiṇaḥ praṣṭavyāḥ | yadā tv anya evaṃ vadati satyam anena pūrvaṃ pratigṛhītam upabhuktaṃ ca kiṃ tu rājñedam eva kṣetram asmād eva krayeṇa labdhvā mahyaṃ dattam ity anena vā pratigraheṇa labdhvā mahyaṃ dattam iti tatra pūrvapakṣo 'sādhyatayādharībhūtas tasmin pūrvapakṣe 'dharībhūte uttarakālaṃ pratigṛhītam upabhuktaṃ ceti vādinaḥ sākṣiṇaḥ praṣṭavyā bhavanti | prāṅnyāyakāraṇoktau pūrvapakṣe 'dharībhūte uttaravādinaḥ sākṣiṇo bhavatīti vyākhyānam ayuktam | asyārthasya "tato 'rthī lekhayet sadyaḥ pratijñātārthasādhanam" ity anenaivoktatvāt punaruktiprasaṅgāt | pūrvavyākhyānam eva spaṣṭīkṛtaṃ nāradena: mithyā kriyā pūrvavāde kāraṇe prativādini | prāṅnyāyavidhisiddhau tu jayapatraṃ kriyā bhavet ||
इत्य् उक्त्वा, द्वयोर् विवदतोर् अर्थे द्वयोः सत्सु च साक्षिषु । पूर्वपक्षो भवेद् यस्य भवेयुस् तस्य साक्षिणः ॥
ity uktvā, dvayor vivadator arthe dvayoḥ satsu ca sākṣiṣu | pūrvapakṣo bhaved yasya bhaveyus tasya sākṣiṇaḥ ||
इति वदता । एतस्य च पूर्वव्यवहारविलक्षणत्वाद् भेदेनोपन्यासः ॥ २.१७ ॥
iti vadatā | etasya ca pūrvavyavahāravilakṣaṇatvād bhedenopanyāsaḥ || 2.17 ||
अपि च । सपणश् चेद् विवादः स्यात् तत्र हीनं तु दापयेत् । २.१८
api ca | sapaṇaś ced vivādaḥ syāt tatra hīnaṃ tu dāpayet | 2.18
दण्डं च स्वपणं चैव धनिने धनम् एव च ॥ २.१८ ॥
daṇḍaṃ ca svapaṇaṃ caiva dhanine dhanam eva ca || 2.18 ||
यदि विवादो व्यवहारः सपणः पणनं पणस् तेन सह वर्तत इति सपणः स्यात् तदा तत्र तस्मिन् सपणे व्यवहारे हीनं पराजितं पूर्वोक्तं दण्डं स्वकृतं पणं राज्ञे अर्थिने च विवादास्पदीभूतं धनं दापयेद् राजा । यत्र पुनर् एकः कोपावेशवशाद् यद्य् अहम् अत्र पराजितो भवामि तदा पणशतं दास्यामीति प्रतिजानीते अन्यस् तु न किंचित् प्रतिजानीते तत्रापि व्यवहारः प्रवर्तते । तस्मिंश् च प्रवृत्ते पणप्रतिज्ञावादी यदि हीयते तदा स एव सपणं दण्डं दाप्यः । अन्यस् तु पराजितो दण्डं दाप्यः न पणम्, स्वपणं चेति विशेषोपादानात् । यत्र त्व् एकः शतं अन्यस् तु पञ्चशतं प्रतिजानीते तत्रापि पराजये स्वकृतम् एव पणं दाप्यौ । "सपणश् चेद् विवादः स्याद्" इति वदता पणरहितो ऽपि विवादो दर्शित इति ॥ २.१८ ॥
yadi vivādo vyavahāraḥ sapaṇaḥ paṇanaṃ paṇas tena saha vartata iti sapaṇaḥ syāt tadā tatra tasmin sapaṇe vyavahāre hīnaṃ parājitaṃ pūrvoktaṃ daṇḍaṃ svakṛtaṃ paṇaṃ rājñe arthine ca vivādāspadībhūtaṃ dhanaṃ dāpayed rājā | yatra punar ekaḥ kopāveśavaśād yady aham atra parājito bhavāmi tadā paṇaśataṃ dāsyāmīti pratijānīte anyas tu na kiṃcit pratijānīte tatrāpi vyavahāraḥ pravartate | tasmiṃś ca pravṛtte paṇapratijñāvādī yadi hīyate tadā sa eva sapaṇaṃ daṇḍaṃ dāpyaḥ | anyas tu parājito daṇḍaṃ dāpyaḥ na paṇam, svapaṇaṃ ceti viśeṣopādānāt | yatra tv ekaḥ śataṃ anyas tu pañcaśataṃ pratijānīte tatrāpi parājaye svakṛtam eva paṇaṃ dāpyau | "sapaṇaś ced vivādaḥ syād" iti vadatā paṇarahito 'pi vivādo darśita iti || 2.18 ||
किं च । छलं निरस्य भूतेन व्यवहारान् नयेन् नृपः । २.१९
kiṃ ca | chalaṃ nirasya bhūtena vyavahārān nayen nṛpaḥ | 2.19
भूतम् अप्य् अनुपन्यस् तं हीयते व्यवहारतः ॥ २.१९ ॥
bhūtam apy anupanyas taṃ hīyate vyavahārataḥ || 2.19 ||
छलं प्रमाद् आभिहितं निरस्य परित्यज्य भूतेन वस्तुतत्त्वानुसारेण व्यवहारान् नयेद् अन्तं नृपः । यस्माद् भूतम् अपि वस्तुतत्त्वम् अप्य् अनुपन्यस्तम् अनभिहितं हीयते हानिम् उपगच्छति व्यवहारतो व्यवहारेण साक्ष्यादिभिः । तस्माद् भूतानुसरणं कर्तव्यम् । यथार्थिप्रत्यर्थिनौ सत्यम् एव वदतस् तथा ससभ्येन सभापतिना यतितव्यं सामादिभिर् उपायैः । तथा सति साक्ष्यादिनैरपेक्ष्येणैव निर्णयो भवति । अथ सर्वथापि भूतानुसरणं न शक्यते कर्तुं तथा सति साक्ष्यादिभिर् निर्णयः कार्य इत्य् अनुकल्पः । यथोक्तम् । भूतच्छलानुसारित्वाद् द्विगतिः समुदाहृतः । भूतं तत्त्वार्थसंयुक्तं प्रमादाभिहितं छलम् ॥
chalaṃ pramād ābhihitaṃ nirasya parityajya bhūtena vastutattvānusāreṇa vyavahārān nayed antaṃ nṛpaḥ | yasmād bhūtam api vastutattvam apy anupanyastam anabhihitaṃ hīyate hānim upagacchati vyavahārato vyavahāreṇa sākṣyādibhiḥ | tasmād bhūtānusaraṇaṃ kartavyam | yathārthipratyarthinau satyam eva vadatas tathā sasabhyena sabhāpatinā yatitavyaṃ sāmādibhir upāyaiḥ | tathā sati sākṣyādinairapekṣyeṇaiva nirṇayo bhavati | atha sarvathāpi bhūtānusaraṇaṃ na śakyate kartuṃ tathā sati sākṣyādibhir nirṇayaḥ kārya ity anukalpaḥ | yathoktam | bhūtacchalānusāritvād dvigatiḥ samudāhṛtaḥ | bhūtaṃ tattvārthasaṃyuktaṃ pramādābhihitaṃ chalam ||
इति । तत्र भूतानुसारी व्यवहारो मुख्यः छलानुसारीस्वनुकल्पः । साक्षिलेख्यादिभिर् व्यवहारनिर्णये कदाचिद् वस्त्वनुसरणं भवति कदाचिन् न भवति, साक्ष्यादीनां व्यभिचारस्यापि संभवात् ॥ २.१९ ॥
iti | tatra bhūtānusārī vyavahāro mukhyaḥ chalānusārīsvanukalpaḥ | sākṣilekhyādibhir vyavahāranirṇaye kadācid vastvanusaraṇaṃ bhavati kadācin na bhavati, sākṣyādīnāṃ vyabhicārasyāpi saṃbhavāt || 2.19 ||
"भूतम् अप्य् अनुपन्यस्तं हीयते व्यव्हारतः" इत्य् अत्र उदाहरणम् आह ।
"bhūtam apy anupanyastaṃ hīyate vyavhārataḥ" ity atra udāharaṇam āha |
निह्नुते लिखितं नैकम् एकदेशे विभावितः । २.२०
nihnute likhitaṃ naikam ekadeśe vibhāvitaḥ | 2.20
दाप्यः सर्वं नृपेणार्थं न ग्राह्यस् त्व् अनिवेदितः ॥ २.२० ॥
dāpyaḥ sarvaṃ nṛpeṇārthaṃ na grāhyas tv aniveditaḥ || 2.20 ||
नैकम् अनेकं सुवर्णरजतवस्त्रादि लिखितम् अभियुक्तम् अर्थिना प्रत्यर्थी यदि सर्वम् एव निह्नुते ऽपजानीते तदार्थिनैकदेशे हिरण्ये साक्ष्यादिभिः प्रत्यर्थी भावितो ऽङ्गीकारितः सर्वं रजताद्यर्थं पूर्वलिखितं दाप्यो ऽर्थिने नृपेण । न ग्राह्यस् त्व् अनिवेदितः पूर्वं भाषाकाले अनिवेदितः पश्चाद् अर्थिना पूर्वं मया विस्मृत इति निवेद्यमानो न ग्राह्यो न दापयित्व्यो नृपेण । एतच् च न केवलं वाचनिकम् । एकदेशे प्रत्यर्थिनो मिथ्यावादित्वनिश्चयाद्, एकदेशान्तरे ऽपि मिथ्यावादित्वसंभवात्, अर्थिनश् चैकदेशे सत्यवादित्वनिश्चयाद्, एकदेशान्तरे ऽपि सत्यवादित्वसंभवात्, एवं तर्कापरनामसंभावनाप्रत्ययानुगृहीताद् अस्माद् एव योगीश्वरवचनात् सर्वं दापनीयं नृपेणेति निर्णयः । एवं च तर्कवाक्यानुसारेण निर्णये क्रियमाणे वस्तुनो ऽन्यथात्वे ऽपि व्यवहारदर्शिनां न दोषः । तथा च गौतमः: "न्यायाधिगमे तर्को ऽभ्युपायस् तेनाभ्युह्य यथास्थानं गमयेत्" इत्य् उक्त्वा, "तस्माद् राजाचार्याव् अनिन्द्यौ" इत्य् उपसंहरति । न चैकदेशभावितो ऽनुपादेयवचनः प्रत्यर्थीत्य् एतावद् इह गम्यते, "एकदेशविभावितो नृपेण सर्वं दाप्यः" इति वचनात् ।
naikam anekaṃ suvarṇarajatavastrādi likhitam abhiyuktam arthinā pratyarthī yadi sarvam eva nihnute 'pajānīte tadārthinaikadeśe hiraṇye sākṣyādibhiḥ pratyarthī bhāvito 'ṅgīkāritaḥ sarvaṃ rajatādyarthaṃ pūrvalikhitaṃ dāpyo 'rthine nṛpeṇa | na grāhyas tv aniveditaḥ pūrvaṃ bhāṣākāle aniveditaḥ paścād arthinā pūrvaṃ mayā vismṛta iti nivedyamāno na grāhyo na dāpayitvyo nṛpeṇa | etac ca na kevalaṃ vācanikam | ekadeśe pratyarthino mithyāvāditvaniścayād, ekadeśāntare 'pi mithyāvāditvasaṃbhavāt, arthinaś caikadeśe satyavāditvaniścayād, ekadeśāntare 'pi satyavāditvasaṃbhavāt, evaṃ tarkāparanāmasaṃbhāvanāpratyayānugṛhītād asmād eva yogīśvaravacanāt sarvaṃ dāpanīyaṃ nṛpeṇeti nirṇayaḥ | evaṃ ca tarkavākyānusāreṇa nirṇaye kriyamāṇe vastuno 'nyathātve 'pi vyavahāradarśināṃ na doṣaḥ | tathā ca gautamaḥ: "nyāyādhigame tarko 'bhyupāyas tenābhyuhya yathāsthānaṃ gamayet" ity uktvā, "tasmād rājācāryāv anindyau" ity upasaṃharati | na caikadeśabhāvito 'nupādeyavacanaḥ pratyarthīty etāvad iha gamyate, "ekadeśavibhāvito nṛpeṇa sarvaṃ dāpyaḥ" iti vacanāt |
यत् तु कात्यायनेनोक्तम्: अनेकार्थाभियोगे ऽपि यावत् संसाधयेद् धनी । साक्षिभिस् तावद् एवासौ लभते साधितं धनं ॥
yat tu kātyāyanenoktam: anekārthābhiyoge 'pi yāvat saṃsādhayed dhanī | sākṣibhis tāvad evāsau labhate sādhitaṃ dhanaṃ ||
इति । तत् पुत्रादिदेयपित्राद्यृणविषयम् । तत्र हि बहून् अर्थान् अभियुक्तः पुत्रादिर् न जानामीति प्रतिवदन् निह्नववादी न भवतीत्य् एकदेशविभावितो ऽपि न क्वचिद् असत्यवादीति "निह्नुते लिखितं नैकम्" इति शास्त्रं तत्र न प्रवर्तते, निह्नवाभावाद् अपेक्षिततर्काभावाच् च । "अनेकार्थाभियोगे ऽपि" इति कात्यायनवचनं तु सामान्यविषयम्, विशेषशास्त्रस्य विषयं निह्नवोत्तरं परिहृत्याज्ञानोत्तरे प्रवर्तते । ननु, ऋणादिषु विवादेषु स्थिरप्रायेषु निश्चितम् । ऊने वाप्य् अधिके वार्थे प्रोक्ते साध्यं न सिध्यति ॥
iti | tat putrādideyapitrādyṛṇaviṣayam | tatra hi bahūn arthān abhiyuktaḥ putrādir na jānāmīti prativadan nihnavavādī na bhavatīty ekadeśavibhāvito 'pi na kvacid asatyavādīti "nihnute likhitaṃ naikam" iti śāstraṃ tatra na pravartate, nihnavābhāvād apekṣitatarkābhāvāc ca | "anekārthābhiyoge 'pi" iti kātyāyanavacanaṃ tu sāmānyaviṣayam, viśeṣaśāstrasya viṣayaṃ nihnavottaraṃ parihṛtyājñānottare pravartate | nanu, ṛṇādiṣu vivādeṣu sthiraprāyeṣu niścitam | ūne vāpy adhike vārthe prokte sādhyaṃ na sidhyati ||
इति वदता कात्यायनेन अनेकार्थाभियोगे साक्षिभिर् एकदेशे भाविते ऽधिके वा भाविते साध्यं सर्वम् एव न सिध्यतित्युक्तम् । तथा सत्य् एकदेशे भाविते अभावितैकदेशसिद्धिः कुतस्त्या । उच्यते । लिखितसर्वार्थसाधनतयोपन्यस्तैः साक्षिभिर् एकदेशाभिधाने ऽधिकाभिधाने वा कृत्स्नम् एव साध्यं न सिध्यतिति तस्यार्थः । तत्रापि निश्चितं न सिध्यतिति वचनात् पूर्ववत् संशय एवेति प्रमाणान्तरस्यावसरो ऽस्त्य् एव, "छलं निरस्य" इति नियमात् । साहसादौ तु सकलसाध्यसाधनतयोद्दिष्टैः साक्षिभिर् एकदेशे ऽपि साधिते कृत्स्नसाध्यसिद्धिर् भवत्य् एव । तावतैव साहसादेः सिद्धत्वात्, कात्यायनवचनाच् च: साध्यार्थांशे ऽपि गदिते साक्षिभिः सकलं भवेत् । स्त्रीसंगे साहसे चौर्ये यत् साध्यं परिकीर्तितम् ॥
iti vadatā kātyāyanena anekārthābhiyoge sākṣibhir ekadeśe bhāvite 'dhike vā bhāvite sādhyaṃ sarvam eva na sidhyatityuktam | tathā saty ekadeśe bhāvite abhāvitaikadeśasiddhiḥ kutastyā | ucyate | likhitasarvārthasādhanatayopanyastaiḥ sākṣibhir ekadeśābhidhāne 'dhikābhidhāne vā kṛtsnam eva sādhyaṃ na sidhyatiti tasyārthaḥ | tatrāpi niścitaṃ na sidhyatiti vacanāt pūrvavat saṃśaya eveti pramāṇāntarasyāvasaro 'sty eva, "chalaṃ nirasya" iti niyamāt | sāhasādau tu sakalasādhyasādhanatayoddiṣṭaiḥ sākṣibhir ekadeśe 'pi sādhite kṛtsnasādhyasiddhir bhavaty eva | tāvataiva sāhasādeḥ siddhatvāt, kātyāyanavacanāc ca: sādhyārthāṃśe 'pi gadite sākṣibhiḥ sakalaṃ bhavet | strīsaṃge sāhase caurye yat sādhyaṃ parikīrtitam ||
ननु "निह्नुते लिखितं नैकम्" इतीयं स्मृतिस्, तथा "अनेकार्थाभियोगे ऽपि" इतीयम् अपि स्मृतिर् एव । तत्रानयोः स्मृत्योः परस्परविरोधे सति, इतरेतरबाधनाद् अप्रामाण्यं कस्मान् न भवति विषयव्यवस्था किम् इत्य् आश्रीयते, इत्य् अत आह ।
nanu "nihnute likhitaṃ naikam" itīyaṃ smṛtis, tathā "anekārthābhiyoge 'pi" itīyam api smṛtir eva | tatrānayoḥ smṛtyoḥ parasparavirodhe sati, itaretarabādhanād aprāmāṇyaṃ kasmān na bhavati viṣayavyavasthā kim ity āśrīyate, ity ata āha |
स्मृत्योर् विरोधे न्यायस् तु बलवान् व्यवहारतः । २.२१
smṛtyor virodhe nyāyas tu balavān vyavahārataḥ | 2.21
यत्र स्मृत्योः परस्परतो विरोधस् तत्र विरोधपरिहाराय विषयव्यवस्थापनादाव् उत्सर्गापवादालक्षणो न्यायो बलवान् समर्थः । स च न्यायः कुतः प्रत्येतव्य इत्य् अत आह, "व्यवहारतः" इति । व्यवहाराद् वृद्धव्यवहाराद् अन्वयव्यतिरेकलक्षणाद् अवगम्यते । अतश् च प्रकृतोदाहरणे ऽपि विषयव्यवस्थैव युक्ता । एवम् अन्यत्रापि विषयस्व्यवस्थाविकल्पादि यथासंभवं योज्यम् ॥
yatra smṛtyoḥ parasparato virodhas tatra virodhaparihārāya viṣayavyavasthāpanādāv utsargāpavādālakṣaṇo nyāyo balavān samarthaḥ | sa ca nyāyaḥ kutaḥ pratyetavya ity ata āha, "vyavahārataḥ" iti | vyavahārād vṛddhavyavahārād anvayavyatirekalakṣaṇād avagamyate | ataś ca prakṛtodāharaṇe 'pi viṣayavyavasthaiva yuktā | evam anyatrāpi viṣayasvyavasthāvikalpādi yathāsaṃbhavaṃ yojyam ||
अर्थशास्त्रात् तु बलवद् धर्मशास्त्रम् इति स्थितिः ॥ २.२१ ॥
arthaśāstrāt tu balavad dharmaśāstram iti sthitiḥ || 2.21 ||
"धर्मशास्त्रानुसारेण" इत्य् अनेनैवौशनसाद्यर्थशास्त्रस्य निरस्तत्वात्, धर्मशास्त्रान्तर्गतम् एव राजनीतिलक्षणम् अर्थशास्त्रम् इह विवक्षितम् । अर्थशास्त्रधर्मशास्त्रस्मृत्योर् विरोधे अर्थशास्त्राद् धर्मशास्त्रं बलवद् इति स्थितिर् मर्यादा । यद्य् अपि समानकर्तृकतया अर्थशास्त्रधर्मशास्त्रयोः स्वरूपगतो विशेषो नास्ति तथापि प्रमेयस्य धर्मस्य प्राधान्याद् अर्थस्य चाप्राधान्याद् धर्मशास्त्रं बलवद् इत्य् अभिप्रायः । धर्मस्य च प्राधान्यं शास्त्रादौ दर्शितम् । तस्माद् धर्मशास्त्रार्थशास्त्रयोर् विरोधे ऽर्थशास्त्रस्य बाध एव न विषयव्यवस्था नापि विकल्पः । किम् अत्रोदाहरणम् । न तावत्, गुरुं वा बालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् । आततायिनम् आयान्तं हन्याद् एवाविचारयन् ॥
"dharmaśāstrānusāreṇa" ity anenaivauśanasādyarthaśāstrasya nirastatvāt, dharmaśāstrāntargatam eva rājanītilakṣaṇam arthaśāstram iha vivakṣitam | arthaśāstradharmaśāstrasmṛtyor virodhe arthaśāstrād dharmaśāstraṃ balavad iti sthitir maryādā | yady api samānakartṛkatayā arthaśāstradharmaśāstrayoḥ svarūpagato viśeṣo nāsti tathāpi prameyasya dharmasya prādhānyād arthasya cāprādhānyād dharmaśāstraṃ balavad ity abhiprāyaḥ | dharmasya ca prādhānyaṃ śāstrādau darśitam | tasmād dharmaśāstrārthaśāstrayor virodhe 'rthaśāstrasya bādha eva na viṣayavyavasthā nāpi vikalpaḥ | kim atrodāharaṇam | na tāvat, guruṃ vā bālavṛddhau vā brāhmaṇaṃ vā bahuśrutam | ātatāyinam āyāntaṃ hanyād evāvicārayan ||
नाततायिवधे दोषो हन्तुर् भवति कश्चन । प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा मन्युस् तं मन्युम् ऋच्छति ॥
nātatāyivadhe doṣo hantur bhavati kaścana | pracchannaṃ vā prakāśaṃ vā manyus taṃ manyum ṛcchati ||
तथा, आततायिनम् आयान्तम् अपि वेदान्तगं रणे । जिघांसन्तं जिघांसीयान् न तेन ब्रह्महा भवेत् । इत्याद्य् अर्थशास्त्रम् । इयं विशुद्धिर् उदिता प्रमाप्याकामतो द्विजम् । कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिर् न विधीयते ॥
tathā, ātatāyinam āyāntam api vedāntagaṃ raṇe | jighāṃsantaṃ jighāṃsīyān na tena brahmahā bhavet | ityādy arthaśāstram | iyaṃ viśuddhir uditā pramāpyākāmato dvijam | kāmato brāhmaṇavadhe niṣkṛtir na vidhīyate ||
इत्यादि धर्मशास्त्रम् । तयोर् विरोधे धर्मशास्त्रं बलवद् इति युक्तं ॥
ityādi dharmaśāstram | tayor virodhe dharmaśāstraṃ balavad iti yuktaṃ ||
अनयोर् एकविषयत्वासंभवेन विरोधाभावान् न बलाबलचिन्तावतरति । तथा हि, शस्त्रं द्विजातिभिर् ग्राह्यं धर्मो यत्रोपरुध्यते । इत्य् उपक्रम्य, आत्मनश् च परित्राणे दक्षिणानां च संगरे । स्त्रीविप्राभ्युपपत्तौ च घ्नन् धर्मेण न दण्डभाक् ॥
anayor ekaviṣayatvāsaṃbhavena virodhābhāvān na balābalacintāvatarati | tathā hi, śastraṃ dvijātibhir grāhyaṃ dharmo yatroparudhyate | ity upakramya, ātmanaś ca paritrāṇe dakṣiṇānāṃ ca saṃgare | strīviprābhyupapattau ca ghnan dharmeṇa na daṇḍabhāk ||
इत्य् आत्मरक्षणे दक्षिणादीनां यज्ञोपकरणानां च रक्षणे युद्धे च स्त्रीब्राह्मणहिंसायां च"आततायिनम् अकूटशस्त्रेण घ्नन् न दण्डभाक्" इत्य् उक्त्वा तस्यार्थवादार्थम् इदम् उच्यते, "गुरुं वा बालवृद्धौ वा" इत्यादि । गुर्वादीन् अत्यन्तावध्यान् अप्य् आततायिनो हन्यात् किम् उतान्यान् इति । वाशब्दश्रवणाद् अपि वेदान्तगम् इत्य् अत्र अपिशब्दश्रवणान् न गुर्वादीनां वध्यत्वप्रतीतिः, नाततायिवधे दोषो ऽन्यत्र गोब्राह्मणवधात् । इति सुमन्तुवचनाच् च, आचार्यं च प्रवक्तारं मातरं पितरं गुरुम् । न हिंस्याद् ब्राह्मणान् गाश् च सर्वांश् चैव तपस्विनः ॥
ity ātmarakṣaṇe dakṣiṇādīnāṃ yajñopakaraṇānāṃ ca rakṣaṇe yuddhe ca strībrāhmaṇahiṃsāyāṃ ca"ātatāyinam akūṭaśastreṇa ghnan na daṇḍabhāk" ity uktvā tasyārthavādārtham idam ucyate, "guruṃ vā bālavṛddhau vā" ityādi | gurvādīn atyantāvadhyān apy ātatāyino hanyāt kim utānyān iti | vāśabdaśravaṇād api vedāntagam ity atra apiśabdaśravaṇān na gurvādīnāṃ vadhyatvapratītiḥ, nātatāyivadhe doṣo 'nyatra gobrāhmaṇavadhāt | iti sumantuvacanāc ca, ācāryaṃ ca pravaktāraṃ mātaraṃ pitaraṃ gurum | na hiṃsyād brāhmaṇān gāś ca sarvāṃś caiva tapasvinaḥ ||
इति मनुवचनाच् च । आचार्यादीनाम् आततायिनां हिंसाप्रतिषेधेनेदं वचनम् अर्थवन् नान्यथा, हिंसामात्रप्रतिषेधस्य सामान्यशास्त्रेणैव सिद्धत्वात् । "नाततायिवधे दोषो हन्तुर् भवति कश्चन" इत्य् एतद् अपि ब्राह्मणादिव्यतिरिक्तविषयम् एव । यतः, अग्निदो गरदश् चैव शस्त्रपाणिर् धनापहः । क्षेत्रदारहरश् चैव षड् एते ह्य् आततायिनः ॥
iti manuvacanāc ca | ācāryādīnām ātatāyināṃ hiṃsāpratiṣedhenedaṃ vacanam arthavan nānyathā, hiṃsāmātrapratiṣedhasya sāmānyaśāstreṇaiva siddhatvāt | "nātatāyivadhe doṣo hantur bhavati kaścana" ity etad api brāhmaṇādivyatiriktaviṣayam eva | yataḥ, agnido garadaś caiva śastrapāṇir dhanāpahaḥ | kṣetradāraharaś caiva ṣaḍ ete hy ātatāyinaḥ ||
तथा, उद्यतासिर् विषाग्निश् च शापोद्यतकरस् तथा । आथर्वणेन हन्ता च पिशुनश् चापि राजनि ॥
tathā, udyatāsir viṣāgniś ca śāpodyatakaras tathā | ātharvaṇena hantā ca piśunaś cāpi rājani ||
भार्यातिक्रमकारी च रन्ध्रान्वेषणतत्परः । एवमाद्यान् विजानीयात् सर्वान् एवाततायिनः ॥
bhāryātikramakārī ca randhrānveṣaṇatatparaḥ | evamādyān vijānīyāt sarvān evātatāyinaḥ ||
इति सामान्येनाततायिनो दर्शिताः । अतश् च ब्राह्मणादय आततायिनश् च आत्मादित्राणार्थं हिंसानभिसंधिना निवार्यमाणाः प्रमादाद् यदि विपद्येरंस् तत्र लघुप्रायश्चित्तं राजदण्डाभावश् चेति निश्चयः । तस्माद् अन्यद् इहोदाहरणं वक्तव्यम् । उच्यते, हिरण्यभूमिलाभेभ्यो मित्रलब्धिर् वरा यतः । अतो यतेत तत्प्राप्तौ । इत्य् अर्थशास्त्रम् । धर्मशास्त्रानुसारेण क्रोधलोभविवर्जितः । इति धर्मशास्त्रम् । तयोः क्वचिद् विषये विरोधो भवति । यथा: चतुष्पाद्व्यवहारे प्रवर्तमाने एकस्य जये ऽवधार्यमाणे मित्रलब्धिर् भवति न धर्मशास्त्रम् अनुसृतं भवति । अन्यस्य जये ऽवधार्यमाणे धर्मशास्त्रम् अनुसृतं भवति मित्रलब्धिर् विपरीता । तत्रार्थशास्त्राद् धर्मशास्त्रं बलवत् । अत एव, "धर्मार्थसंनिपाते अर्थग्राहिण एतद् एव" इति प्रायश्चित्तस्य गुरुत्वं दर्शितम् आपस्तम्बेन । एतद् एवेति द्वादशवार्षिकं प्रायश्चित्तं परामृश्यते ॥ २.२१ ॥
iti sāmānyenātatāyino darśitāḥ | ataś ca brāhmaṇādaya ātatāyinaś ca ātmāditrāṇārthaṃ hiṃsānabhisaṃdhinā nivāryamāṇāḥ pramādād yadi vipadyeraṃs tatra laghuprāyaścittaṃ rājadaṇḍābhāvaś ceti niścayaḥ | tasmād anyad ihodāharaṇaṃ vaktavyam | ucyate, hiraṇyabhūmilābhebhyo mitralabdhir varā yataḥ | ato yateta tatprāptau | ity arthaśāstram | dharmaśāstrānusāreṇa krodhalobhavivarjitaḥ | iti dharmaśāstram | tayoḥ kvacid viṣaye virodho bhavati | yathā: catuṣpādvyavahāre pravartamāne ekasya jaye 'vadhāryamāṇe mitralabdhir bhavati na dharmaśāstram anusṛtaṃ bhavati | anyasya jaye 'vadhāryamāṇe dharmaśāstram anusṛtaṃ bhavati mitralabdhir viparītā | tatrārthaśāstrād dharmaśāstraṃ balavat | ata eva, "dharmārthasaṃnipāte arthagrāhiṇa etad eva" iti prāyaścittasya gurutvaṃ darśitam āpastambena | etad eveti dvādaśavārṣikaṃ prāyaścittaṃ parāmṛśyate || 2.21 ||
"ततो ऽर्थी लेखयेत् सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम्" इत्य् उत्कम् । किं तत्साधनम् इत्य् अपेक्षित आह ।
"tato 'rthī lekhayet sadyaḥ pratijñātārthasādhanam" ity utkam | kiṃ tatsādhanam ity apekṣita āha |
प्रमाणं लिखितं भुक्तिः साक्षिणश् चेति कीर्तितम् । २.२२
pramāṇaṃ likhitaṃ bhuktiḥ sākṣiṇaś ceti kīrtitam | 2.22
एषाम् अन्यतमाभावे दिव्यान्यतमम् उच्यते ॥ २.२२ ॥
eṣām anyatamābhāve divyānyatamam ucyate || 2.22 ||
प्रमीयते परिच्छिद्यते ऽनेनेति प्रमाणम् । तच् च द्विविधं मानुषं दैविकं चेति । तत्र मानुषं त्रिविधं लिखितं भुक्तिः साक्षिणश् चेति । कीर्तितं महर्षिभिः । तत्र लिखितं द्विविधं शासनं चीरकं चेति । शासनम् उक्तलक्षणम् । चीरकं तु वक्ष्यमाणलक्षणम् । भुक्तिर् उपभोगः । साक्षिणो वक्ष्यमाणस्वरूपप्रकाराः । ननु लिखितस्य साक्षिणां च शब्दाभिव्यक्तिद्वारेण शब्दे ऽन्तर्भावाद् युक्तं प्रामाण्यम् । भुक्तेस् तु कथं प्रामाण्यम् । उच्यते: भुक्तिर् अपि कैश्चिद् विशेषणैर् युक्ता स्वत्वहेतुभूतक्रियादिकम् अव्यभिचाराद् अनुमापयन्त्य् अनुपपद्यमाना वा कल्पयन्ति इत्य् अनुमाने ऽर्थापत्तौ चान्तर्भवतीति प्रमाणम् एव । एषां लिखितादीनां त्रयाणाम् अन्यतमस्याप्य् अभावे दिव्यानां वक्ष्यमाणस्वरूपभेदानाम् अन्यतमं जातिदेशकालद्रव्याद्यपेक्षया प्रमाणम् उच्यते । मानुषाभाव एव दिव्यस्य प्रामाण्यम् अस्माद् एव वचनाद् अवगम्यते । दिव्यस्य स्वरूपप्रामाण्ययोर् आगमगम्यत्वात् । अतश् च यत्र परस्परविवादेन युगपद् धर्माधिकारिणं प्राप्तयोर् एको मानुषीं क्रियाम् अपरस् तु दैवीम् अवलम्बते तत्र मानुष्य् एव ग्राह्या ।
pramīyate paricchidyate 'neneti pramāṇam | tac ca dvividhaṃ mānuṣaṃ daivikaṃ ceti | tatra mānuṣaṃ trividhaṃ likhitaṃ bhuktiḥ sākṣiṇaś ceti | kīrtitaṃ maharṣibhiḥ | tatra likhitaṃ dvividhaṃ śāsanaṃ cīrakaṃ ceti | śāsanam uktalakṣaṇam | cīrakaṃ tu vakṣyamāṇalakṣaṇam | bhuktir upabhogaḥ | sākṣiṇo vakṣyamāṇasvarūpaprakārāḥ | nanu likhitasya sākṣiṇāṃ ca śabdābhivyaktidvāreṇa śabde 'ntarbhāvād yuktaṃ prāmāṇyam | bhuktes tu kathaṃ prāmāṇyam | ucyate: bhuktir api kaiścid viśeṣaṇair yuktā svatvahetubhūtakriyādikam avyabhicārād anumāpayanty anupapadyamānā vā kalpayanti ity anumāne 'rthāpattau cāntarbhavatīti pramāṇam eva | eṣāṃ likhitādīnāṃ trayāṇām anyatamasyāpy abhāve divyānāṃ vakṣyamāṇasvarūpabhedānām anyatamaṃ jātideśakāladravyādyapekṣayā pramāṇam ucyate | mānuṣābhāva eva divyasya prāmāṇyam asmād eva vacanād avagamyate | divyasya svarūpaprāmāṇyayor āgamagamyatvāt | ataś ca yatra parasparavivādena yugapad dharmādhikāriṇaṃ prāptayor eko mānuṣīṃ kriyām aparas tu daivīm avalambate tatra mānuṣy eva grāhyā |
यथाह कात्यायनः: यद्य् एको मानुषीं ब्रूयाद् अन्यो ब्रूयात् तु दैविकीम् । मानुषीं तत्र गृह्णीयान् न तुन् दैवीं क्रियां नृपः ॥
yathāha kātyāyanaḥ: yady eko mānuṣīṃ brūyād anyo brūyāt tu daivikīm | mānuṣīṃ tatra gṛhṇīyān na tun daivīṃ kriyāṃ nṛpaḥ ||
इति । यत्रापि प्रधानैकदेशसाधनं मानुषं संभवति तत्रापि न दैवम् आश्रयणीयम् । यथा रूपकशतम् अनया वृद्ध्या गृहीत्वा अयं न प्रयच्छतीत्य् अभियोगापह्नवे, ग्रहणे साक्षिणः सन्ति नो संख्यायां वृद्धिविशेषे वा, अतो दिव्येन भावयामीत्य् उक्ते तत्रैकदेशविभावितन्यायेनापि संख्यावृद्धिविशेषसिद्धेर् न दिव्यस्यावकाशः । उक्तं च कात्यायनेन । यद्य् एकदेशव्याप्तापि क्रिया विद्येत मानुषी । सा ग्राह्या न तु पूर्णापि दैविकी वदतां नृणाम् ॥
iti | yatrāpi pradhānaikadeśasādhanaṃ mānuṣaṃ saṃbhavati tatrāpi na daivam āśrayaṇīyam | yathā rūpakaśatam anayā vṛddhyā gṛhītvā ayaṃ na prayacchatīty abhiyogāpahnave, grahaṇe sākṣiṇaḥ santi no saṃkhyāyāṃ vṛddhiviśeṣe vā, ato divyena bhāvayāmīty ukte tatraikadeśavibhāvitanyāyenāpi saṃkhyāvṛddhiviśeṣasiddher na divyasyāvakāśaḥ | uktaṃ ca kātyāyanena | yady ekadeśavyāptāpi kriyā vidyeta mānuṣī | sā grāhyā na tu pūrṇāpi daivikī vadatāṃ nṛṇām ||
इति । यत् तु, गूढसाहसिकानां तु प्राप्तं दिव्यैः परीक्षणम् । इति तद् अपि मानुषासंभवकृतनियमार्थम् । यद् अपि नारदेनोक्तम्: अरण्ये निर्जने रात्राव् अन्तर्वेश्मनि साहसे । न्यासस्यापह्नवे चैव दिव्या संभवति क्रिया ॥
iti | yat tu, gūḍhasāhasikānāṃ tu prāptaṃ divyaiḥ parīkṣaṇam | iti tad api mānuṣāsaṃbhavakṛtaniyamārtham | yad api nāradenoktam: araṇye nirjane rātrāv antarveśmani sāhase | nyāsasyāpahnave caiva divyā saṃbhavati kriyā ||
इति, तद् अपि मानुषासंभव एव । तस्मान् मानुषाभाव एव दिव्येन निर्णय इत्य् औत्सर्गिकम् । अस्य चापवादो दृश्यते: प्रक्रान्ते साहसे वादे पारुष्ये दण्डवाचिके । बलोद्भूतेषु कार्येषु साक्षिणो दिव्यम् एव च ॥
iti, tad api mānuṣāsaṃbhava eva | tasmān mānuṣābhāva eva divyena nirṇaya ity autsargikam | asya cāpavādo dṛśyate: prakrānte sāhase vāde pāruṣye daṇḍavācike | balodbhūteṣu kāryeṣu sākṣiṇo divyam eva ca ||
इति । तथा लेख्यादीनाम् अपि क्वचिन् नियमो दृश्यते । यथा: पूगश्रेणीगणादीनां या स्थितिः परिकीर्तिता । तस्यास् तु साधनं लेख्यं न दिव्यं न च साक्षिणः ॥
iti | tathā lekhyādīnām api kvacin niyamo dṛśyate | yathā: pūgaśreṇīgaṇādīnāṃ yā sthitiḥ parikīrtitā | tasyās tu sādhanaṃ lekhyaṃ na divyaṃ na ca sākṣiṇaḥ ||
तथा: द्वारमार्गक्रियाभोगजलवाहादिषु क्रिया । भुक्तिर् एव गुर्वी स्यान् न दिव्यं न च साक्षिणः ॥
tathā: dvāramārgakriyābhogajalavāhādiṣu kriyā | bhuktir eva gurvī syān na divyaṃ na ca sākṣiṇaḥ ||
तथा: दत्तादत्ते ऽथ भृत्यानां स्वामिनां निर्णये सति । विक्रयादानसंबन्धे क्रीत्वा धनम् अनिच्छति ॥
tathā: dattādatte 'tha bhṛtyānāṃ svāmināṃ nirṇaye sati | vikrayādānasaṃbandhe krītvā dhanam anicchati ||
द्यूते समाह्वये चैव विवादे समुपस्थिते । साक्षिणः साधनं प्रोक्तं न दिव्यं न च लेख्यकम् ॥
dyūte samāhvaye caiva vivāde samupasthite | sākṣiṇaḥ sādhanaṃ proktaṃ na divyaṃ na ca lekhyakam ||
॥ २.२२ ॥ उभयत्र प्रमाणसद्भावे प्रमाणगतबलाबलविवेके चासति पूर्वापरयोः कार्ययोः कस्य बलीयस्त्वम् इत्य् अत आह ।
|| 2.22 || ubhayatra pramāṇasadbhāve pramāṇagatabalābalaviveke cāsati pūrvāparayoḥ kāryayoḥ kasya balīyastvam ity ata āha |
सर्वेष्व् अर्थविवादेषु बलवत्य् उत्तरा क्रिया । २.२३
sarveṣv arthavivādeṣu balavaty uttarā kriyā | 2.23
ऋणादिषु सर्वेष्व् अर्थविवादेषु उत्तरा क्रिया क्रियत इति क्रिया कार्यं बलवती । उत्तरकार्ये साधिते तद्वादी विजयी भवति । पूर्वकार्ये सिद्धे ऽपि तद्वादी पराजीयते । तद् यथा: कश्चिद् ग्रहणेन धारणं साधयति कश्चित् प्रतिदानेनाधारणं तत्र ग्रहणप्रतिपादनयोः प्रमाणसिद्धयोः प्रतिदानं बलवद् इति प्रतिदानवादी जयी भवति । तथा पूर्वं द्विकं शतं गृहीत्वा कालान्तरे त्रिकं शतम् अङ्गीकृतवान् तत्रोभयत्र प्रमाणसद्भावे ऽपि त्रिकशतग्रहणं बलवत् । पश्चाद्भावित्वात् पूर्वाबाधेनानुत्पत्तेः । उक्तं च "पूर्वाबाधेन नोत्पत्तिर् उत्तरस्य हि सेत्स्यति" इति ॥
ṛṇādiṣu sarveṣv arthavivādeṣu uttarā kriyā kriyata iti kriyā kāryaṃ balavatī | uttarakārye sādhite tadvādī vijayī bhavati | pūrvakārye siddhe 'pi tadvādī parājīyate | tad yathā: kaścid grahaṇena dhāraṇaṃ sādhayati kaścit pratidānenādhāraṇaṃ tatra grahaṇapratipādanayoḥ pramāṇasiddhayoḥ pratidānaṃ balavad iti pratidānavādī jayī bhavati | tathā pūrvaṃ dvikaṃ śataṃ gṛhītvā kālāntare trikaṃ śatam aṅgīkṛtavān tatrobhayatra pramāṇasadbhāve 'pi trikaśatagrahaṇaṃ balavat | paścādbhāvitvāt pūrvābādhenānutpatteḥ | uktaṃ ca "pūrvābādhena notpattir uttarasya hi setsyati" iti ||
आधौ प्रतिग्रहे क्रीते पूर्वा तु बलवत्तरा ॥ २.२३ ॥
ādhau pratigrahe krīte pūrvā tu balavattarā || 2.23 ||
आध्यादिषु त्रिषु पूर्वम् एव कार्यं बलवत् । तद् यथा: एकम् एव क्षेत्रम् अन्यस्याधिं कृत्वा किम् अपि गृहीत्वा पुनर् अन्यस्याप्य् आधाय किम् अपि गृह्णाति तत्र पूर्वस्यैव तद् भवति नोत्तरस्य । एवं प्रतिग्रहे क्रये च । ननु आहितस्य तदानीम् अस्वत्वात् पुनर् आधानम् एव न संभवति । एवं दत्तस्य क्रीतस्य च दानक्रयौ नोपपद्येते । तस्माद् इदं वचनम् अनर्थकम् । उच्यते: अस्वत्वे ऽपि यदि मोहात् कश्चिल् लोभाद् वा पुनर् आधानादिकं करोति तत्र पूर्वं बलवद् इति न्यायमूलम् एवेदं वचनम् इत्य् अचोद्यम् ॥ २.२३ ॥
ādhyādiṣu triṣu pūrvam eva kāryaṃ balavat | tad yathā: ekam eva kṣetram anyasyādhiṃ kṛtvā kim api gṛhītvā punar anyasyāpy ādhāya kim api gṛhṇāti tatra pūrvasyaiva tad bhavati nottarasya | evaṃ pratigrahe kraye ca | nanu āhitasya tadānīm asvatvāt punar ādhānam eva na saṃbhavati | evaṃ dattasya krītasya ca dānakrayau nopapadyete | tasmād idaṃ vacanam anarthakam | ucyate: asvatve 'pi yadi mohāt kaścil lobhād vā punar ādhānādikaṃ karoti tatra pūrvaṃ balavad iti nyāyamūlam evedaṃ vacanam ity acodyam || 2.23 ||
भुक्तेः कैश्चिद् विशेषणैर् युक्तायाः प्रामाण्यं दर्शयिष्यन् कस्याश्चिद् भुक्तेः कार्यान्तरम् आह ।
bhukteḥ kaiścid viśeṣaṇair yuktāyāḥ prāmāṇyaṃ darśayiṣyan kasyāścid bhukteḥ kāryāntaram āha |
पश्यतो ब्रुवतो भूमेर् हानिर् विंशतिवार्षिकी । २.२४
paśyato bruvato bhūmer hānir viṃśativārṣikī | 2.24
परेण भुज्यमानाया धनस्य दशवार्षिकी ॥ २.२४ ॥
pareṇa bhujyamānāyā dhanasya daśavārṣikī || 2.24 ||
परेणासंबन्धेन भुज्यमानां भुवं धनं वा पश्यतो ऽब्रुवतः "मदीयेयं भूः न त्वया भोक्तव्या" इत्यप्रतिषेधयतः तस्या भूमेर् विंशतिवार्षिक्य् अप्रतिरवं विंशतिवर्षोपभोगनिमित्ता हानिर् भवति । धनस्य तु हस्त्यश्वादेर् दशवार्षिकी हानिः ।
pareṇāsaṃbandhena bhujyamānāṃ bhuvaṃ dhanaṃ vā paśyato 'bruvataḥ "madīyeyaṃ bhūḥ na tvayā bhoktavyā" ityapratiṣedhayataḥ tasyā bhūmer viṃśativārṣiky apratiravaṃ viṃśativarṣopabhoganimittā hānir bhavati | dhanasya tu hastyaśvāder daśavārṣikī hāniḥ |
ननु एतद् अनुपपन्नम् । न ह्य् अप्रतिषेधात् स्वत्वम् अपगच्छति । अप्रतिषेद्धस्य दानविक्रियादिवत् स्वत्वनिवृत्तिहेतुत्वस्य लोकशास्त्रयोर् अप्रसिद्धत्वात् । नापि विंशतिवर्षोपभोगात् स्वत्वम्, उपभोगस्य स्वत्वे ऽप्रमाणत्वात्, प्रमाणस्य च प्रमेयप्रत्यनुत्पादकत्वात्, रिक्थक्रयादिषु स्वत्वकारकहेतुष्व् अपाठाच् च । तथा हि: "स्वामी रिक्थक्रयसंविभागपरिग्रहाधिगमेषु, ब्राह्मणस्यादिकं लब्धम्, क्षत्रियस्य विनिर्जितम्, निर्विष्टं वैश्यशूद्रयोः" इत्य् अष्टाव् एव स्वत्वकारकहेतून् गौतमः पठति, न भोगम् । न चेदम् एव वचनं विंशतिवर्षोपभोगस्य स्वत्वोत्पत्तिहेतुत्वं प्रतिपादयतीति युक्तम् । स्वत्वस्य स्वत्वहेतूनां च लोकप्रसिद्धत्वेन शास्त्रैकसमधिगम्यत्वाभावात् । एतच् च विभागप्रकरणे निपुणतरम् उपपादयिष्यते । गौतमवचनं तु नियमार्थम् ॥
nanu etad anupapannam | na hy apratiṣedhāt svatvam apagacchati | apratiṣeddhasya dānavikriyādivat svatvanivṛttihetutvasya lokaśāstrayor aprasiddhatvāt | nāpi viṃśativarṣopabhogāt svatvam, upabhogasya svatve 'pramāṇatvāt, pramāṇasya ca prameyapratyanutpādakatvāt, rikthakrayādiṣu svatvakārakahetuṣv apāṭhāc ca | tathā hi: "svāmī rikthakrayasaṃvibhāgaparigrahādhigameṣu, brāhmaṇasyādikaṃ labdham, kṣatriyasya vinirjitam, nirviṣṭaṃ vaiśyaśūdrayoḥ" ity aṣṭāv eva svatvakārakahetūn gautamaḥ paṭhati, na bhogam | na cedam eva vacanaṃ viṃśativarṣopabhogasya svatvotpattihetutvaṃ pratipādayatīti yuktam | svatvasya svatvahetūnāṃ ca lokaprasiddhatvena śāstraikasamadhigamyatvābhāvāt | etac ca vibhāgaprakaraṇe nipuṇataram upapādayiṣyate | gautamavacanaṃ tu niyamārtham ||
अपि च: अनागमं तु यो भुङ्क्ते बहून्य् अब्दशतान्य् अपि । चौरदण्डेन तं पापं दण्डयेत् पृथिवीपतिः ॥
api ca: anāgamaṃ tu yo bhuṅkte bahūny abdaśatāny api | cauradaṇḍena taṃ pāpaṃ daṇḍayet pṛthivīpatiḥ ||
इत्य् एतद् अनागमोपभोगस्य स्वत्वहेतुत्वे विरुध्यते । न च "अनागमं तु यो भुङ्क्ते" इत्य् एतत् परोक्षभोगविषयम् । पश्यतो ऽब्रुवत इति प्रत्यक्षभोगविषयम् इति युक्तं वक्तुम्, अनागमं तु यो भुङ्क्ते इत्य् अविशेषाभिधानात्, नोपभोगे बलं कार्यम् आहर्त्रा तत्सुतेन वा । पशुस्त्रीपुरुषादीनाम् इति धर्मो व्यवस्थितः ॥
ity etad anāgamopabhogasya svatvahetutve virudhyate | na ca "anāgamaṃ tu yo bhuṅkte" ity etat parokṣabhogaviṣayam | paśyato 'bruvata iti pratyakṣabhogaviṣayam iti yuktaṃ vaktum, anāgamaṃ tu yo bhuṅkte ity aviśeṣābhidhānāt, nopabhoge balaṃ kāryam āhartrā tatsutena vā | paśustrīpuruṣādīnām iti dharmo vyavasthitaḥ ||
इति कात्यायनवचनाच् च, समक्षभोगे च हानिकारणाभावेन हानेर् असंभवात् । न चैतन् मन्तव्यम्: आधिप्रतिग्रहक्रयेषु पूर्वस्याः क्रियायाः प्राबल्याद् अपवादेन भूविषये विंशतिवर्षोपभोगयुक्ताया धनविषये दशवर्षोपभोगयुक्ताया उत्तरस्याः क्रियायाः प्राबल्यम् अनेनोच्यत इति । यतस् तेषूत्तरैव क्रिया तत्त्वतो नोपपद्यते स्वम् एव ह्य् आधेयं देयं विक्रेयं च भवति । न चाहितस्य दत्तस्य विक्रीतस्य वा स्वत्वम् अस्ति । अस्वस्य दाने प्रतिग्रहे च दण्डः स्मर्यते: अदेयं यश् च गृह्णाति यश् चादेयं प्रयच्छति । उभौ तौ चौरवच् छास्यौ दाप्यौ चोत्तमसाहसम् ॥
iti kātyāyanavacanāc ca, samakṣabhoge ca hānikāraṇābhāvena hāner asaṃbhavāt | na caitan mantavyam: ādhipratigrahakrayeṣu pūrvasyāḥ kriyāyāḥ prābalyād apavādena bhūviṣaye viṃśativarṣopabhogayuktāyā dhanaviṣaye daśavarṣopabhogayuktāyā uttarasyāḥ kriyāyāḥ prābalyam anenocyata iti | yatas teṣūttaraiva kriyā tattvato nopapadyate svam eva hy ādheyaṃ deyaṃ vikreyaṃ ca bhavati | na cāhitasya dattasya vikrītasya vā svatvam asti | asvasya dāne pratigrahe ca daṇḍaḥ smaryate: adeyaṃ yaś ca gṛhṇāti yaś cādeyaṃ prayacchati | ubhau tau cauravac chāsyau dāpyau cottamasāhasam ||
इति । तथाध्यादीनां त्रयाणाम् अपवादत्वे ऽस्य श्लोकस्याधिसीमादीनाम् उत्तरश्लोके ऽपवादो नोपपद्यते । तस्माद् भूम्यादीनां हानिर् अनुपपन्नैव । नापि व्यवहारहानिः । यतः, उपेक्षां कुर्वतस् तस्य तूष्णीं भूतस्य तिष्टतः । काले विपन्ने पूर्वोक्ते व्यवहारो न सिध्यति ॥
iti | tathādhyādīnāṃ trayāṇām apavādatve 'sya ślokasyādhisīmādīnām uttaraśloke 'pavādo nopapadyate | tasmād bhūmyādīnāṃ hānir anupapannaiva | nāpi vyavahārahāniḥ | yataḥ, upekṣāṃ kurvatas tasya tūṣṇīṃ bhūtasya tiṣṭataḥ | kāle vipanne pūrvokte vyavahāro na sidhyati ||
इति नारदेनोपेक्षालिङ्गाभावकृता व्यवहारहानिर् उक्ता न तु वस्त्वभावकृता । तथा मनुनापि, अजडश् चेद् अपौगण्डो विषयश् चास्य भुज्यते । भग्नं तद् व्यवहारेण भोक्ता तद् धनम् अर्हति ॥
iti nāradenopekṣāliṅgābhāvakṛtā vyavahārahānir uktā na tu vastvabhāvakṛtā | tathā manunāpi, ajaḍaś ced apaugaṇḍo viṣayaś cāsya bhujyate | bhagnaṃ tad vyavahāreṇa bhoktā tad dhanam arhati ||
इति व्यवहारतो भङ्गो दर्शितो न वस्तुतः । व्यवहारभङ्गश् चैवम्: भोक्ता किल वदति, "अजडो ऽयम् अपौगण्डो ऽबालो ऽयमस्य संनिधौ विंशतिवर्षाण्यप्रतिरवं मया भुक्तं तत्र बहवः साक्षिणः सन्ति । यद्य् अस्य स्वम् अन्यायेन मया भुज्यते तदायं किम् इत्य् एतावन्तं कालम् उदास्ते" इति तत्र चायं निरुत्तरो भवतीति । एवं निरुत्तरस्यापि वास्तवो व्यवहारो भवत्य् एव, "छलं निरस्य भूतेन व्यवहारान् नयेन् नृपः" इति नियमात् । अथ मतम् । यद्य् अपि न वस्तुहानिर् नापि व्यवहारहानिस् तथापि पश्यतो ऽप्रतिषेधतो व्यवहारहानिशङ्का भवतीति तन् निवृत्तये तूष्णीं न स्थातव्यम् इत्य् उपदिश्यत इति । तच् च न, स्मार्तकालाया भुक्तेर् हानिशङ्काकारणत्वाभावात्, तूष्णीं न स्थातव्यम् इत्य् एतावन् मात्राभिधित्सायां विंशतिग्रहणम् अविवक्षितं स्यात् । अथोच्यते । विंशतिग्रहणम् ऊर्ध्वं पत्रदोषोद्भावननिराकरणार्थम् । यथाह कात्यायनः: शक्तस्य संनिधाव् अर्थो यस्य लेख्येन भुज्यते । विंशतिवर्षाण्य् अतिक्रान्तं तत्पत्रं दोषवर्जितम् ॥
iti vyavahārato bhaṅgo darśito na vastutaḥ | vyavahārabhaṅgaś caivam: bhoktā kila vadati, "ajaḍo 'yam apaugaṇḍo 'bālo 'yamasya saṃnidhau viṃśativarṣāṇyapratiravaṃ mayā bhuktaṃ tatra bahavaḥ sākṣiṇaḥ santi | yady asya svam anyāyena mayā bhujyate tadāyaṃ kim ity etāvantaṃ kālam udāste" iti tatra cāyaṃ niruttaro bhavatīti | evaṃ niruttarasyāpi vāstavo vyavahāro bhavaty eva, "chalaṃ nirasya bhūtena vyavahārān nayen nṛpaḥ" iti niyamāt | atha matam | yady api na vastuhānir nāpi vyavahārahānis tathāpi paśyato 'pratiṣedhato vyavahārahāniśaṅkā bhavatīti tan nivṛttaye tūṣṇīṃ na sthātavyam ity upadiśyata iti | tac ca na, smārtakālāyā bhukter hāniśaṅkākāraṇatvābhāvāt, tūṣṇīṃ na sthātavyam ity etāvan mātrābhidhitsāyāṃ viṃśatigrahaṇam avivakṣitaṃ syāt | athocyate | viṃśatigrahaṇam ūrdhvaṃ patradoṣodbhāvananirākaraṇārtham | yathāha kātyāyanaḥ: śaktasya saṃnidhāv artho yasya lekhyena bhujyate | viṃśativarṣāṇy atikrāntaṃ tatpatraṃ doṣavarjitam ||
इति । तद् अपि न, आध्यादिष्व् अपि विंशतेर् ऊर्ध्वं पत्रदोषोद्भावननिराकरणस्य समत्वेनाधिसीमेत्याद्यपवादासंभवात् । यथाह कात्यायनः: अथ विंशतिवर्षाण्य् आधिर् भुक्तः सुनिश्चितः । तेन लेख्येन तत्सिद्धिर् लेख्यदोषविवर्जिता ॥
iti | tad api na, ādhyādiṣv api viṃśater ūrdhvaṃ patradoṣodbhāvananirākaraṇasya samatvenādhisīmetyādyapavādāsaṃbhavāt | yathāha kātyāyanaḥ: atha viṃśativarṣāṇy ādhir bhuktaḥ suniścitaḥ | tena lekhyena tatsiddhir lekhyadoṣavivarjitā ||
तथा: सीमाविवादे निर्णीते सीमापत्रं विधीयते । तस्य दोषाः प्रवक्तव्या यावद् वर्षाणि विंशतिः ॥
tathā: sīmāvivāde nirṇīte sīmāpatraṃ vidhīyate | tasya doṣāḥ pravaktavyā yāvad varṣāṇi viṃśatiḥ ||
इति । एतेन "धनस्य दशवर्षिकी" इत्य् एतद् अपि प्रत्युक्तम् । तस्माद् अस्य श्लोकस्य सत्यो ऽर्थो वक्तव्यः ।
iti | etena "dhanasya daśavarṣikī" ity etad api pratyuktam | tasmād asya ślokasya satyo 'rtho vaktavyaḥ |
उच्यते । भूमेर् धनस्य च फलहानिर् इह विवक्षिता न वस्तुहानिर् नापि व्यवहारहानिः । तथा हि, निराक्रोशं विंशतिवर्षोपभोगाद् ऊर्ध्वं यद्य् अपि स्वामी न्यायतः क्षेत्रं लभते तथापि फलानुसरणं न लभते, अप्रतिषेधलक्षणात् स्वापराधाद् अस्माच् च वचनात् । परोक्षभोगे तु विंशतेर् ऊर्धम् अपि फलानुसरणं लभत एव, "पश्यते" इति वचनात् । प्रत्यक्षभोगे च, साक्रोशे अब्रुवत इति वचनात् । विंशतेः प्राक् प्रय्तक्षे निराक्रोशे च लभते, विंशतिग्रहणात् । ननु तद् उत्पन्नस्यापि फलस्य स्वत्वात् तद्धानिर् अनुपपन्नैव । बाढम् । तस्य स्वरूपाविनाशेन तथैवावस्थाने यथा तदुत्पन्नपूगपनसवृक्षादीनां यत् पुनस् तदुत्पन्नम् उपभोगान् नष्टं तत्र स्वरूपनाशाद् एव स्वत्वनाशः, अनागमं तु यो भुङ्क्ते बहून्यब्दशतान्य् अपि । चौरदण्डेन तं पापं दण्ड्येत् पृथिवीपतिः ॥
ucyate | bhūmer dhanasya ca phalahānir iha vivakṣitā na vastuhānir nāpi vyavahārahāniḥ | tathā hi, nirākrośaṃ viṃśativarṣopabhogād ūrdhvaṃ yady api svāmī nyāyataḥ kṣetraṃ labhate tathāpi phalānusaraṇaṃ na labhate, apratiṣedhalakṣaṇāt svāparādhād asmāc ca vacanāt | parokṣabhoge tu viṃśater ūrdham api phalānusaraṇaṃ labhata eva, "paśyate" iti vacanāt | pratyakṣabhoge ca, sākrośe abruvata iti vacanāt | viṃśateḥ prāk praytakṣe nirākrośe ca labhate, viṃśatigrahaṇāt | nanu tad utpannasyāpi phalasya svatvāt taddhānir anupapannaiva | bāḍham | tasya svarūpāvināśena tathaivāvasthāne yathā tadutpannapūgapanasavṛkṣādīnāṃ yat punas tadutpannam upabhogān naṣṭaṃ tatra svarūpanāśād eva svatvanāśaḥ, anāgamaṃ tu yo bhuṅkte bahūnyabdaśatāny api | cauradaṇḍena taṃ pāpaṃ daṇḍyet pṛthivīpatiḥ ||
इत्य् अनेन वचनेन निष्क्रयरूपेण गणयित्वा चौरवत् तत्समं द्रव्यदानं प्राप्तं हानिर् विंशतिवार्षिकित्य् अनेनापोद्यते । राजदण्डः पुनर् अस्त्य् एव विंशतेर् ऊर्ध्वम् अप्य् अनागमोपभोगाद् अपवादाभावाच् च । तस्मात् स्वाम्य् उपेक्षालक्षणस्वापराधाद् अस्माच् च वचनाद् विंशतेर् ऊर्ध्वं फलं नष्टं न लभत इति स्थितम् । एतेन धनस्य दशवार्षिकीत्य् एतद् अपि व्याख्यातम् ॥ २.२४ ॥
ity anena vacanena niṣkrayarūpeṇa gaṇayitvā cauravat tatsamaṃ dravyadānaṃ prāptaṃ hānir viṃśativārṣikity anenāpodyate | rājadaṇḍaḥ punar asty eva viṃśater ūrdhvam apy anāgamopabhogād apavādābhāvāc ca | tasmāt svāmy upekṣālakṣaṇasvāparādhād asmāc ca vacanād viṃśater ūrdhvaṃ phalaṃ naṣṭaṃ na labhata iti sthitam | etena dhanasya daśavārṣikīty etad api vyākhyātam || 2.24 ||
तथोपनिधिराजस्त्रीश्रोत्रियाणां धनैर् अपि ॥ २.२५ ॥
tathopanidhirājastrīśrotriyāṇāṃ dhanair api || 2.25 ||
आधिश् च सीमा च उपनिक्षेपश् च आधिसीमोपनिक्षेपाः । जडश् च बालश् च जडबालौ तयोर् धने जडबालधने आधिसीमोपनिक्षेपाश् च जडबालधने च आधिसीमोपनिक्षेपजडबालधनानि तैर् विना । उपनिक्षेपो नाम रूपसंख्याप्रदर्शनेन रक्षणार्थं परस्य हस्ते निहितं द्रव्यम् । यथाह नारदः । स्वं द्रव्यं यत्र विस्रम्भान् निक्षिपत्य् अविशङ्कितः । निक्षेपो नाम तत् प्रोक्तं व्यवहारपदं बुधैः ॥
ādhiś ca sīmā ca upanikṣepaś ca ādhisīmopanikṣepāḥ | jaḍaś ca bālaś ca jaḍabālau tayor dhane jaḍabāladhane ādhisīmopanikṣepāś ca jaḍabāladhane ca ādhisīmopanikṣepajaḍabāladhanāni tair vinā | upanikṣepo nāma rūpasaṃkhyāpradarśanena rakṣaṇārthaṃ parasya haste nihitaṃ dravyam | yathāha nāradaḥ | svaṃ dravyaṃ yatra visrambhān nikṣipaty aviśaṅkitaḥ | nikṣepo nāma tat proktaṃ vyavahārapadaṃ budhaiḥ ||
इति । उपनिधानम् उपनिधिः । आध्यादिषु पश्यतो ऽब्रुवतो ऽपि भूमेर् विंशतेर् ऊर्ध्वं धनस्य च दशभ्यो वर्षेभ्य ऊर्ध्वम् अप्य् उपचयहानिर् न भवति, पुरुषापराधस्य तथाविधस्याभावात्, उपेक्षाकारणस्य तत्र तत्र संभवात् । तथा हि: आधेर् आधित्वोपाधिक एव भोग इत्य् उपेक्षायाम् अपि न पुरुषापराधः । सीम्नश् चिरकृततुषाङ्गारादिचिह्नैः सुसाध्यत्वाद् उपेक्षा संभवति । उपनिक्षेपोपनिध्योर् भुक्तेः प्रतिषिद्धत्वात्, प्रतिषेधातिक्रमोपभोगे च सोदयफललाभाद्, उपेक्षोपपत्तिः । जडबालयोर् जडत्वाद् बालत्वाद् उपेक्षा युक्तैव । राज्ञो बहुकार्यव्याकुलत्वात् । स्त्रीणाम् अज्ञानाद् अप्रागल्भ्याच् च । श्रोत्रियस्याध्ययनाध्यापनतदर्थविचारानुष्ठानव्याकुलत्वाद् उपेक्षा युक्तैव । तस्माद् आध्यादिषु सर्वत्रोपेक्षाकारणसंभवात् समक्षभोगे निराक्रोशे च न कदाचिद् अपि फलहानिः ॥ २.२५ ॥
iti | upanidhānam upanidhiḥ | ādhyādiṣu paśyato 'bruvato 'pi bhūmer viṃśater ūrdhvaṃ dhanasya ca daśabhyo varṣebhya ūrdhvam apy upacayahānir na bhavati, puruṣāparādhasya tathāvidhasyābhāvāt, upekṣākāraṇasya tatra tatra saṃbhavāt | tathā hi: ādher ādhitvopādhika eva bhoga ity upekṣāyām api na puruṣāparādhaḥ | sīmnaś cirakṛtatuṣāṅgārādicihnaiḥ susādhyatvād upekṣā saṃbhavati | upanikṣepopanidhyor bhukteḥ pratiṣiddhatvāt, pratiṣedhātikramopabhoge ca sodayaphalalābhād, upekṣopapattiḥ | jaḍabālayor jaḍatvād bālatvād upekṣā yuktaiva | rājño bahukāryavyākulatvāt | strīṇām ajñānād aprāgalbhyāc ca | śrotriyasyādhyayanādhyāpanatadarthavicārānuṣṭhānavyākulatvād upekṣā yuktaiva | tasmād ādhyādiṣu sarvatropekṣākāraṇasaṃbhavāt samakṣabhoge nirākrośe ca na kadācid api phalahāniḥ || 2.25 ||
आध्यादीनां विहर्तारं धनिने दापयेद् धनम् । २.२६
ādhyādīnāṃ vihartāraṃ dhanine dāpayed dhanam | 2.26
दण्डं च तत्समं राज्ञे शक्त्यपेक्षम् अथापि वा ॥ २.२६ ॥
daṇḍaṃ ca tatsamaṃ rājñe śaktyapekṣam athāpi vā || 2.26 ||
य आध्यादीनां श्रोत्रियद्रव्यपर्यन्तानां चिरकालोपभोगबलेनापहर्तारं विवादास्पदीभूतं धनं स्वामिने दापयेद् इत्य् अनुवादः । दण्डं च तत्समं विवादास्पदीभूतद्रव्यसमं राज्ञे दापयेद् इति विधिः । यद्य् अपि गृहक्षेत्रादिषु तत्समो दण्डो न संभवति तथापि, मर्यादायाः प्रभेदे च सीमातिक्रमणे तथा । इत्यादिर् वक्ष्यमाणो दण्डो द्रष्टव्यः । अथ तत्समदण्डेनापहर्तुर् दमनं न भवति बहुधनत्वेन तदा शक्त्यपेक्षं धनं दापयेत् । यावता तस्य दर्पोपशमो भवति तावद् दापयेत्, "दण्डो दमनाद् इत्य् आहुस् तेनादान्तान् दमयेत्" इति दण्डग्रहणस्य दमनार्थत्वात् । यस्य तु तत्समम् अपि द्रव्यं नास्ति सो ऽपि यावता पीड्यते तावद् दाप्यः । यस्य पुनः किम् अपि धनं नास्त्य् असौ धिग्दण्डादिना दमनीयः । तथा च मनुः । धिग्दण्डं प्रथमं कुर्याद् वाग्दण्डं तदनन्तरम् । तृतीयं धनदण्डं तु वधदण्डम् अतः परम् ॥
ya ādhyādīnāṃ śrotriyadravyaparyantānāṃ cirakālopabhogabalenāpahartāraṃ vivādāspadībhūtaṃ dhanaṃ svāmine dāpayed ity anuvādaḥ | daṇḍaṃ ca tatsamaṃ vivādāspadībhūtadravyasamaṃ rājñe dāpayed iti vidhiḥ | yady api gṛhakṣetrādiṣu tatsamo daṇḍo na saṃbhavati tathāpi, maryādāyāḥ prabhede ca sīmātikramaṇe tathā | ityādir vakṣyamāṇo daṇḍo draṣṭavyaḥ | atha tatsamadaṇḍenāpahartur damanaṃ na bhavati bahudhanatvena tadā śaktyapekṣaṃ dhanaṃ dāpayet | yāvatā tasya darpopaśamo bhavati tāvad dāpayet, "daṇḍo damanād ity āhus tenādāntān damayet" iti daṇḍagrahaṇasya damanārthatvāt | yasya tu tatsamam api dravyaṃ nāsti so 'pi yāvatā pīḍyate tāvad dāpyaḥ | yasya punaḥ kim api dhanaṃ nāsty asau dhigdaṇḍādinā damanīyaḥ | tathā ca manuḥ | dhigdaṇḍaṃ prathamaṃ kuryād vāgdaṇḍaṃ tadanantaram | tṛtīyaṃ dhanadaṇḍaṃ tu vadhadaṇḍam ataḥ param ||
इति । वधदण्डो ऽपि शारीरो ब्राह्मणव्यतिरिक्तानां दशधा दर्शितः । तथाह मनुः । दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत् । त्रिषु वर्णेषु यानि स्युर् अक्षतो ब्राह्मणो व्रजेत् ॥
iti | vadhadaṇḍo 'pi śārīro brāhmaṇavyatiriktānāṃ daśadhā darśitaḥ | tathāha manuḥ | daśa sthānāni daṇḍasya manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt | triṣu varṇeṣu yāni syur akṣato brāhmaṇo vrajet ||
उपस्थम् उदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् । चक्षुर् नासा च कर्णौ च धनं देहस् तथैव च ॥
upastham udaraṃ jihvā hastau pādau ca pañcamam | cakṣur nāsā ca karṇau ca dhanaṃ dehas tathaiva ca ||
इति । एतेषां यन् निमित्तापराधस् तत्रैवोपस्थादौ निग्रहः कार्य इति द्रष्टव्यम् । कर्म वा कारयितव्यो बन्धनागारं वा प्रवेशयितव्यः । यथोक्तं कात्यायनेन । धनदानासहं बुद्ध्वा स्वाधीनं कर्म कारयेत् । अशक्तौ बन्धनागारं प्रवेश्यो ब्राह्मणादृते ॥
iti | eteṣāṃ yan nimittāparādhas tatraivopasthādau nigrahaḥ kārya iti draṣṭavyam | karma vā kārayitavyo bandhanāgāraṃ vā praveśayitavyaḥ | yathoktaṃ kātyāyanena | dhanadānāsahaṃ buddhvā svādhīnaṃ karma kārayet | aśaktau bandhanāgāraṃ praveśyo brāhmaṇādṛte ||
इति । ब्राह्मणस्य पुनर् द्रव्याभावे कर्मवियोगादीनि प्रयोज्यानि । यथाह गौतमः: "कर्मवियोगविख्यापननिर्वासनाङ्ककरणादीन्य् अवृत्तौ" इति । नारदेनापि । वधः सर्वस्वहरणं पुरान् निर्वासनाङ्कने । तदङ्गच्छेद इत्य् उक्तो दण्ड उत्तमसाहसः ॥
iti | brāhmaṇasya punar dravyābhāve karmaviyogādīni prayojyāni | yathāha gautamaḥ: "karmaviyogavikhyāpananirvāsanāṅkakaraṇādīny avṛttau" iti | nāradenāpi | vadhaḥ sarvasvaharaṇaṃ purān nirvāsanāṅkane | tadaṅgaccheda ity ukto daṇḍa uttamasāhasaḥ ||
इत्य् उक्त्वोक्तम्: वधाद् ऋते ब्राह्मणस्य न वधं ब्राह्मणो ऽर्हति ॥
ity uktvoktam: vadhād ṛte brāhmaṇasya na vadhaṃ brāhmaṇo 'rhati ||
इति । शिरसो मुण्डनं दण्डस् तस्य निर्वासनं पुरात् । ललाटे चाभिशस्ताङ्कः प्रयाणं गर्दभेन च ॥
iti | śiraso muṇḍanaṃ daṇḍas tasya nirvāsanaṃ purāt | lalāṭe cābhiśastāṅkaḥ prayāṇaṃ gardabhena ca ||
अङ्कने च व्यवस्था दर्शिता: गुरुतल्पे भगः कार्यः सुरापाने सुराध्वजः । स्तेये तु श्वपदं कार्यं ब्रह्महण्य् अशिराः पुमान् ॥
aṅkane ca vyavasthā darśitā: gurutalpe bhagaḥ kāryaḥ surāpāne surādhvajaḥ | steye tu śvapadaṃ kāryaṃ brahmahaṇy aśirāḥ pumān ||
इति । यत् तु, "चक्षुर्निरोधः ब्राह्मणस्य" इत्य् आपस्तम्बवचनं ब्राह्मणस्य पुरान् निर्वासनसमये वस्त्रादिना चक्षुर् निरोधः कर्तव्य इति तस्यार्थो, न तु चक्षुर् उद्धरणम्, "अक्षतो ब्राह्मणो व्रजेत्," "न शारीरो ब्राह्मणे दण्डः" इत्यादिमनुगौतमादिवचनविरोधाद् इत्य् अलं प्रसङ्गेन ॥ २.२६ ॥
iti | yat tu, "cakṣurnirodhaḥ brāhmaṇasya" ity āpastambavacanaṃ brāhmaṇasya purān nirvāsanasamaye vastrādinā cakṣur nirodhaḥ kartavya iti tasyārtho, na tu cakṣur uddharaṇam, "akṣato brāhmaṇo vrajet," "na śārīro brāhmaṇe daṇḍaḥ" ityādimanugautamādivacanavirodhād ity alaṃ prasaṅgena || 2.26 ||
स्वत्वाव्यभिचारित्वेन भोगस्य स्वत्वे प्रामाण्यम् उक्तम् । भोगमात्रस्य स्वत्वव्यभिचारित्वात् कीदृशो भोगः प्रमाणम् इत्य् अत आह ।
svatvāvyabhicāritvena bhogasya svatve prāmāṇyam uktam | bhogamātrasya svatvavyabhicāritvāt kīdṛśo bhogaḥ pramāṇam ity ata āha |
आगमो ऽभ्यधिको भोगाद् विना पूर्वक्रमागतात् ॥ २.२७
āgamo 'bhyadhiko bhogād vinā pūrvakramāgatāt || 2.27
स्वत्वहेतुः प्रतिग्रहक्रयादिर् आगमः । स भोगाद् अप्य् अधिको बलीयान्, स्वत्वबोधने भोगस्यागमस्यापेक्षत्वात् । यथाह नारदः । आगमेन विशुद्धेन भोगो याति प्रमाणताम् । अविशुद्धागमो भोगः प्रामाण्यं नैव गच्छति ॥
svatvahetuḥ pratigrahakrayādir āgamaḥ | sa bhogād apy adhiko balīyān, svatvabodhane bhogasyāgamasyāpekṣatvāt | yathāha nāradaḥ | āgamena viśuddhena bhogo yāti pramāṇatām | aviśuddhāgamo bhogaḥ prāmāṇyaṃ naiva gacchati ||
इति । न च भोगमात्रात् स्वत्वावगमः, परकीयस्याप्य् अपहारादिनोपभोगसंभवात् । अत एव, भोगं केवलतो यस् तु कीर्तयेन् नागमं क्वचित् । भोगच्छलापदेशेन विज्ञेयः स तु तस्करः ॥
iti | na ca bhogamātrāt svatvāvagamaḥ, parakīyasyāpy apahārādinopabhogasaṃbhavāt | ata eva, bhogaṃ kevalato yas tu kīrtayen nāgamaṃ kvacit | bhogacchalāpadeśena vijñeyaḥ sa tu taskaraḥ ||
इति स्मर्यते । अतश् च सागमो दीर्घकालो निरन्तरो निराक्रोशः प्रत्यर्थिप्रत्यक्षश् चेति पञ्चविशेषणयुक्तो भोगः प्रमाणम् इत्य् उक्तं भवति । तथा च स्मर्यते । सागमो दीर्घकालश् चाविच्छेदो ऽपरवोज्झितः । प्रत्यर्थिसंनिधानो ऽपि परिभोगो ऽपि पञ्चधा ॥
iti smaryate | ataś ca sāgamo dīrghakālo nirantaro nirākrośaḥ pratyarthipratyakṣaś ceti pañcaviśeṣaṇayukto bhogaḥ pramāṇam ity uktaṃ bhavati | tathā ca smaryate | sāgamo dīrghakālaś cāvicchedo 'paravojjhitaḥ | pratyarthisaṃnidhāno 'pi paribhogo 'pi pañcadhā ||
इति । क्वचिच् चागमननिरपेक्षस्यापि भोगस्य प्रामाण्यम् इत्य् आह "विना पूर्वक्रमागताद्" इति । पूर्वेषां पित्रादीनां त्रयाणां क्रमः पूर्वक्रमः, तेनागतो यो भोगस् तस्माद् विना आगमो ऽभ्यधिक इति संबन्धः । स पुनर् आगमाद् अभ्यधिकः । आगमनिरपेषः प्रमाणम् इत्य् अर्थः । तत्राप्य् आगमो ऽज्ञातनिरपेक्षो न सत्तानिरपेषः । सत्ता तु तेनैवावगम्यत इति बोद्धव्यम् । "विना पूर्वक्रमागताद्" इत्य् एतच् चास्मार्तकालप्रदर्शनार्थम् । "आगमो ऽभ्यधिको भोगाद्" इति च स्मार्तकालविषयम् । अतश् च स्मरणयोग्ये काले योग्यानुपलब्ध्या आगमाभावनिश्चयसंभवाद् आगमज्ञानसापेक्षस्यैव भोगस्य प्रामाण्यम् । अस्मार्ते तु काले योग्यानुपलब्ध्यभावेनागमाभावनिश्चयासंभवाद् आगमज्ञाननिरपेक्ष एव संततो भोगः प्रमाणम् । एतद् एव स्पष्टीकृतं कात्यायनेन । स्मार्तकाले क्रिया भूमेः सागमा भुक्तिर् इष्यते । अस्मार्ते ऽनुगमाभावात् क्रमात् त्रिपुरुषगता ॥
iti | kvacic cāgamananirapekṣasyāpi bhogasya prāmāṇyam ity āha "vinā pūrvakramāgatād" iti | pūrveṣāṃ pitrādīnāṃ trayāṇāṃ kramaḥ pūrvakramaḥ, tenāgato yo bhogas tasmād vinā āgamo 'bhyadhika iti saṃbandhaḥ | sa punar āgamād abhyadhikaḥ | āgamanirapeṣaḥ pramāṇam ity arthaḥ | tatrāpy āgamo 'jñātanirapekṣo na sattānirapeṣaḥ | sattā tu tenaivāvagamyata iti boddhavyam | "vinā pūrvakramāgatād" ity etac cāsmārtakālapradarśanārtham | "āgamo 'bhyadhiko bhogād" iti ca smārtakālaviṣayam | ataś ca smaraṇayogye kāle yogyānupalabdhyā āgamābhāvaniścayasaṃbhavād āgamajñānasāpekṣasyaiva bhogasya prāmāṇyam | asmārte tu kāle yogyānupalabdhyabhāvenāgamābhāvaniścayāsaṃbhavād āgamajñānanirapekṣa eva saṃtato bhogaḥ pramāṇam | etad eva spaṣṭīkṛtaṃ kātyāyanena | smārtakāle kriyā bhūmeḥ sāgamā bhuktir iṣyate | asmārte 'nugamābhāvāt kramāt tripuruṣagatā ||
इति । स्मार्तश् च कालो वर्षशतपर्यन्तः, "शतायुर् वै पुरुषः" इति श्रुतेः । अनुगमाभावाद् इति योग्यानुपलब्ध्यभावेनागमाभावनिश्चयाभावाद् इत्य् अर्थः । अतश् च वर्षशताधिको भोगः संततो ऽप्रतिरवः प्रत्यर्थिप्रत्यक्षश् चागमाभावे वानिश्चिते ऽव्यभिचाराद् आक्षिप्तागमः स्वत्वं गमयति । अस्मार्ते ऽपि काले ऽनागमस्मृतिपरम्परायां सत्यां न भोगः प्रमाणम् । अत एव, अनागमं तु यो भुङ्क्ते बहून्य् अब्दशतान्य् अपि । चौरदण्डेन तं पापं दण्डयेत् पृथिवीपतिः ॥
iti | smārtaś ca kālo varṣaśataparyantaḥ, "śatāyur vai puruṣaḥ" iti śruteḥ | anugamābhāvād iti yogyānupalabdhyabhāvenāgamābhāvaniścayābhāvād ity arthaḥ | ataś ca varṣaśatādhiko bhogaḥ saṃtato 'pratiravaḥ pratyarthipratyakṣaś cāgamābhāve vāniścite 'vyabhicārād ākṣiptāgamaḥ svatvaṃ gamayati | asmārte 'pi kāle 'nāgamasmṛtiparamparāyāṃ satyāṃ na bhogaḥ pramāṇam | ata eva, anāgamaṃ tu yo bhuṅkte bahūny abdaśatāny api | cauradaṇḍena taṃ pāpaṃ daṇḍayet pṛthivīpatiḥ ||
इत्य् उक्तम् । न च "अनागमं तु यो भुङ्क्ते" इत्य् एकचननिर्देशात् "बहून्य् अब्दशतान्य् अपि" इत्य् अपिशब्दप्रयोगात् प्रथमस्यैव पुरुषस्य निरागमे चिरकालोपभोगे ऽपि दण्डविधानम् इति मन्तव्यम्, द्वितीते तृतीये वा पुरुषे निरागमस्य भोगस्य प्रामाण्यप्रसङ्गात् । न चैतद् इष्यते, आदौ तु कारणं दानं मध्ये भुक्तिस् तु सागमा । इति नारदस्मरणात् । तस्मात् सर्वत्र निरागमोपभोगे "अनागमं तु यो भुङ्क्ते" इत्य् एतद् द्रष्टव्यम् । यद् अपि, अन्यायेनापि यद् भुक्तं पित्रा पूर्वतरैस् त्रिभिः । न तच् छक्यम् अपाहर्तुं क्रमात् त्रिपुरुषागतम् ॥
ity uktam | na ca "anāgamaṃ tu yo bhuṅkte" ity ekacananirdeśāt "bahūny abdaśatāny api" ity apiśabdaprayogāt prathamasyaiva puruṣasya nirāgame cirakālopabhoge 'pi daṇḍavidhānam iti mantavyam, dvitīte tṛtīye vā puruṣe nirāgamasya bhogasya prāmāṇyaprasaṅgāt | na caitad iṣyate, ādau tu kāraṇaṃ dānaṃ madhye bhuktis tu sāgamā | iti nāradasmaraṇāt | tasmāt sarvatra nirāgamopabhoge "anāgamaṃ tu yo bhuṅkte" ity etad draṣṭavyam | yad api, anyāyenāpi yad bhuktaṃ pitrā pūrvatarais tribhiḥ | na tac chakyam apāhartuṃ kramāt tripuruṣāgatam ||
इति, तद् अपि पित्रा सह पूर्वतरैस् त्रिभिर् इति योज्यम् । तत्रापि "क्रमात् त्रिपुरुषागतम्" इत्य् अस्मार्तकालोपभोगलक्षणम् । त्रिपुरुषविवक्षायाम् एकवर्षाभ्यन्तरे ऽपि पुरुषत्रयातिक्रमसंभवात्, द्वितीये वर्षे निरागमस्य भोगस्य प्रामाण्यप्रसण्गः । तथा सति, स्मार्तकाले क्रिया भूमेः सागमा भुक्तिर् इष्यते । इति स्मृतिविरोधः । "अन्यायेनापि यद् भुक्तम्" इत्य् एतच् चान्यायेनापि भुक्तम् अपहर्तुं न शक्यं किं पुनर् अन्यायानिश्चये इत् व्याख्येयम्, अपिशब्दश्रवणात् । यच् चोक्तं हारीतेन । यद् विनागमम् अत्यन्तं भुक्तं पूर्वैस् त्रिभिर् भवेत् । न तच् छक्यम् अपाहर्तुं क्रमात् त्रिपुरुषागतम् ॥
iti, tad api pitrā saha pūrvatarais tribhir iti yojyam | tatrāpi "kramāt tripuruṣāgatam" ity asmārtakālopabhogalakṣaṇam | tripuruṣavivakṣāyām ekavarṣābhyantare 'pi puruṣatrayātikramasaṃbhavāt, dvitīye varṣe nirāgamasya bhogasya prāmāṇyaprasaṇgaḥ | tathā sati, smārtakāle kriyā bhūmeḥ sāgamā bhuktir iṣyate | iti smṛtivirodhaḥ | "anyāyenāpi yad bhuktam" ity etac cānyāyenāpi bhuktam apahartuṃ na śakyaṃ kiṃ punar anyāyāniścaye it vyākhyeyam, apiśabdaśravaṇāt | yac coktaṃ hārītena | yad vināgamam atyantaṃ bhuktaṃ pūrvais tribhir bhavet | na tac chakyam apāhartuṃ kramāt tripuruṣāgatam ||
इति, तत्राप्य् अत्यन्तम् आगमं विनेति । अत्यन्तम् उपलभ्यमानम् आगमं विनेति व्याख्येयं, न पुनर् आगमस्वरूपं विनेति । आगमस्वरूपाभावे भोगशतेनापि न स्वत्वं भवतीत्य् उक्तम् । "क्रमात् त्रिपुरुषागतम्" इत्य् एतद् उकतार्थम् । ननु स्मरणयोग्ये काले भोगस्यागमसापेक्षस्य प्रामाण्यम् अनुपपन्नम् । तथा हि, यद्य् आगमः प्रमाणान्तरेणावगतस् तदा तेनैव स्वत्वावगमान् न भोगस्य स्वत्वे आगमे वा प्रामाण्यम् । अथ प्रमाणान्तरेणागमो नावगतः कथं तद्विशिष्टो भोगः प्रमाणम् । उच्यते । प्रमाणान्तरेणावगतागमसहित एव निरन्तरो भोगः कालान्तरे स्वत्वं गमयति । अवगतो ऽप्यागमो भोगरहितो न कालान्तरे स्वत्वं गमयितुम् अलम्, मध्ये दानविक्रयादिना स्वत्वापगमसंभवात् । इति सर्वम् अनवद्यम् ॥
iti, tatrāpy atyantam āgamaṃ vineti | atyantam upalabhyamānam āgamaṃ vineti vyākhyeyaṃ, na punar āgamasvarūpaṃ vineti | āgamasvarūpābhāve bhogaśatenāpi na svatvaṃ bhavatīty uktam | "kramāt tripuruṣāgatam" ity etad ukatārtham | nanu smaraṇayogye kāle bhogasyāgamasāpekṣasya prāmāṇyam anupapannam | tathā hi, yady āgamaḥ pramāṇāntareṇāvagatas tadā tenaiva svatvāvagamān na bhogasya svatve āgame vā prāmāṇyam | atha pramāṇāntareṇāgamo nāvagataḥ kathaṃ tadviśiṣṭo bhogaḥ pramāṇam | ucyate | pramāṇāntareṇāvagatāgamasahita eva nirantaro bhogaḥ kālāntare svatvaṃ gamayati | avagato 'pyāgamo bhogarahito na kālāntare svatvaṃ gamayitum alam, madhye dānavikrayādinā svatvāpagamasaṃbhavāt | iti sarvam anavadyam ||
आगमसापेक्षो भोगः प्रमाणम् इत्य् उक्तम् । आगमस् तर्हि भोगनिरपेक्ष एव प्रमाणम् इत्य् अत आह ।
āgamasāpekṣo bhogaḥ pramāṇam ity uktam | āgamas tarhi bhoganirapekṣa eva pramāṇam ity ata āha |
आगमे ऽपि बलं नैव भुक्तिः स्तोकापि यत्र नो ॥ २.२७ ॥
āgame 'pi balaṃ naiva bhuktiḥ stokāpi yatra no || 2.27 ||
यस्मिन्न् आगमे स्वल्पापि भुक्तिर् भोगो नास्ति तस्मिन्न् आगमे बलं संपूर्णं नैवास्ति । अयम् अभिसंधिः । स्वस्वत्वनिवृत्तिः परस्वत्वापादनं च दानम् । परस्वत्वापादनं च परो यदि स्वीकरोति तदा संपद्यते नान्यथा । स्वीकारश् च त्रिविधः । मानसो वाचिकः कायिकश् चेति । तत्र मानसो ममेदम् इति संकल्परूपः । वाचिकस् तु ममेदम् इत्याद्य् अभिव्याहारोल्लेखी सविकल्पकः प्रत्ययः । कायिकः पुनर् उपादानाभिमर्शनादिरूपो ऽनेकविधः । तत्र च नियमः स्मर्यते: दद्यात् कृष्णाजिनं पृष्ठे गां पुच्छे करिणम् करे । केसरेषु तथैवाश्वं दासीं शिरसि दापयेत् ॥
yasminn āgame svalpāpi bhuktir bhogo nāsti tasminn āgame balaṃ saṃpūrṇaṃ naivāsti | ayam abhisaṃdhiḥ | svasvatvanivṛttiḥ parasvatvāpādanaṃ ca dānam | parasvatvāpādanaṃ ca paro yadi svīkaroti tadā saṃpadyate nānyathā | svīkāraś ca trividhaḥ | mānaso vācikaḥ kāyikaś ceti | tatra mānaso mamedam iti saṃkalparūpaḥ | vācikas tu mamedam ityādy abhivyāhārollekhī savikalpakaḥ pratyayaḥ | kāyikaḥ punar upādānābhimarśanādirūpo 'nekavidhaḥ | tatra ca niyamaḥ smaryate: dadyāt kṛṣṇājinaṃ pṛṣṭhe gāṃ pucche kariṇam kare | kesareṣu tathaivāśvaṃ dāsīṃ śirasi dāpayet ||
इति । आश्वलायनो ऽप्य् आह: "अनुमन्त्रयेत प्राण्य् अभिमृशेद् वप्राणि कन्यां च" इति । तत्र हिरण्यवस्त्रादाव् उदकदानानन्तरम् एवोपादानादिसंभवात्, त्रिविधो ऽपि स्वीकारः संपद्यते । क्षेत्रादौ पुनः फलोपभोगव्यतिरेकेण कायिकस्वीकारासंभवात्, स्वल्पेनाप्य् उपभोगेन भवितव्यम् अन्यथा दानक्रयादेः संपूर्णता न भवतीति फलोपभोगलक्षणकायिकस्वीकारविकल आगमो दुर्बलो भवति तत्सहिताद् आगमात् । एतच् च द्वयोः पूर्वापरकालापरिज्ञाने, पूर्वापरकालपरिज्ञाने तु विगुणो ऽपि पूर्वकालागम एव बलीयान् इति । अथ वा, "लिखितं साक्षिणो भुक्तिः प्रमाणं त्रिपुरुषागतम् " इत्य् उक्तम् । एतेषां समवाये कुत्र कस्य वा प्राबल्यम् इत्य् अत्रेदम् उपतिष्ठते: आगमो ऽभ्यधिको भोगाद् विना पूर्वक्रमागतात् । आगमे ऽपि बलं नैव भुक्तिः स्तोकापि यत्र नो ॥
iti | āśvalāyano 'py āha: "anumantrayeta prāṇy abhimṛśed vaprāṇi kanyāṃ ca" iti | tatra hiraṇyavastrādāv udakadānānantaram evopādānādisaṃbhavāt, trividho 'pi svīkāraḥ saṃpadyate | kṣetrādau punaḥ phalopabhogavyatirekeṇa kāyikasvīkārāsaṃbhavāt, svalpenāpy upabhogena bhavitavyam anyathā dānakrayādeḥ saṃpūrṇatā na bhavatīti phalopabhogalakṣaṇakāyikasvīkāravikala āgamo durbalo bhavati tatsahitād āgamāt | etac ca dvayoḥ pūrvāparakālāparijñāne, pūrvāparakālaparijñāne tu viguṇo 'pi pūrvakālāgama eva balīyān iti | atha vā, "likhitaṃ sākṣiṇo bhuktiḥ pramāṇaṃ tripuruṣāgatam " ity uktam | eteṣāṃ samavāye kutra kasya vā prābalyam ity atredam upatiṣṭhate: āgamo 'bhyadhiko bhogād vinā pūrvakramāgatāt | āgame 'pi balaṃ naiva bhuktiḥ stokāpi yatra no ||
इति । अयम् अर्थः । आद्ये पुरुषे साक्षिभिर् भावित आगमो भोगाद् अप्य् अधिको बलवान्, पूर्वक्रमागताद् भोगाद् विना । स पुनः पूर्वक्रमागतो भोगाश् चतुर्थपुरुषे लिखितेन भाविताद् आगमाद् बलवान् । मध्ये तु भोगरहिताद् आगमात् स्तोकभोगसहितो ऽप्य् आगमो बलवान् इति । एतद् एव नारदेन स्पष्टीकृतम्: आदौ तु कारणं दानं मध्ये भुक्तिस् तु सागमा । कारणं भुक्तिर् एवैका संतता या चिरन्तनी ॥
iti | ayam arthaḥ | ādye puruṣe sākṣibhir bhāvita āgamo bhogād apy adhiko balavān, pūrvakramāgatād bhogād vinā | sa punaḥ pūrvakramāgato bhogāś caturthapuruṣe likhitena bhāvitād āgamād balavān | madhye tu bhogarahitād āgamāt stokabhogasahito 'py āgamo balavān iti | etad eva nāradena spaṣṭīkṛtam: ādau tu kāraṇaṃ dānaṃ madhye bhuktis tu sāgamā | kāraṇaṃ bhuktir evaikā saṃtatā yā cirantanī ||
"पश्यतो ऽब्रुवतः" इत्य् अत्र विंशतिवर्षोपभोगाद् ऊर्ध्वं भूमेर् धनस्यापि दशवर्षोपभोगाद् ऊर्ध्वं फलानुसरणं न भवतीत्युक्तम् । तत्र फलानुसरणवद् दण्डानुसरणम् अपि न भविष्यतीत्य् आशङ्क्य पुरुषव्यवस्थया प्रामाण्यव्यवस्थया च दण्डव्यवस्थां दर्शयितुम् आह ।
"paśyato 'bruvataḥ" ity atra viṃśativarṣopabhogād ūrdhvaṃ bhūmer dhanasyāpi daśavarṣopabhogād ūrdhvaṃ phalānusaraṇaṃ na bhavatītyuktam | tatra phalānusaraṇavad daṇḍānusaraṇam api na bhaviṣyatīty āśaṅkya puruṣavyavasthayā prāmāṇyavyavasthayā ca daṇḍavyavasthāṃ darśayitum āha |
आगमस् तु कृतो येन सो ऽभियुक्तस् तम् उद्धरेत् । २.२८
āgamas tu kṛto yena so 'bhiyuktas tam uddharet | 2.28
न तत्सुतस् तत्सुतो वा भुक्तिस् तत्र गरीयसी ॥ २.२८ ॥
na tatsutas tatsuto vā bhuktis tatra garīyasī || 2.28 ||
येन पुरुषेण भूम्यादेर् आगमः स्वीकारः कृतः स पुरुषः कुतस् ते क्षेत्रादिकम् इत्य् अभियुक्तस् तस्यागमं प्रतिग्रहादिकं लिखितादिभिर् उद्धरेत् भावयेत् । अनेन चाद्यस्य पुरुषस्यागमम् अनुद्धरतो दण्ड इत्य् उक्तं भवति । तत्सुतो द्वितीयो ऽभियुक्तो नागमम् उद्धरेत् किं तु अविच्छिन्नाप्रतिरवसमक्षभोगम् । अनेन चागमम् अनुद्धरतो द्वितीयस्य न दण्डो ऽपि तु विशिष्टं भोगम् अनुद्धरतो दण्ड इति प्रतिपादितम् । तत्सुतस् तृतीयो नागमं नापि विशिष्टं भोगम् उद्धरेद्, अपि तु क्रमागथं भोगमात्रम् । अनेनापि तृतीयस्य क्रमायातभोगानुद्धरणे दण्डो नागमानुद्धरणे न विशिष्टभोगानुद्धरणे चेत्य् अभिहितम् । तत्र तयोर् द्वितीयतृतीययोर् भुक्तिर् एव गरीयसी । तत्रापि द्वितीये गुरुस् तृतीये गरीयसीति विवेक्तव्यम् । त्रिष्व् अप्य् आगमानुद्धरणे ऽर्थहानिः समानैव, दण्डे तु विशेष इति तात्पर्यार्थः । उक्तं च हारीतेन । आगमस् तु कृतो येन स दण्ड्यस् तम् अनुद्धरम् । न तत्सुतस् तत्सुतो वा भोग्यहानिस् तयोर् अपि ॥
yena puruṣeṇa bhūmyāder āgamaḥ svīkāraḥ kṛtaḥ sa puruṣaḥ kutas te kṣetrādikam ity abhiyuktas tasyāgamaṃ pratigrahādikaṃ likhitādibhir uddharet bhāvayet | anena cādyasya puruṣasyāgamam anuddharato daṇḍa ity uktaṃ bhavati | tatsuto dvitīyo 'bhiyukto nāgamam uddharet kiṃ tu avicchinnāpratiravasamakṣabhogam | anena cāgamam anuddharato dvitīyasya na daṇḍo 'pi tu viśiṣṭaṃ bhogam anuddharato daṇḍa iti pratipāditam | tatsutas tṛtīyo nāgamaṃ nāpi viśiṣṭaṃ bhogam uddhared, api tu kramāgathaṃ bhogamātram | anenāpi tṛtīyasya kramāyātabhogānuddharaṇe daṇḍo nāgamānuddharaṇe na viśiṣṭabhogānuddharaṇe cety abhihitam | tatra tayor dvitīyatṛtīyayor bhuktir eva garīyasī | tatrāpi dvitīye gurus tṛtīye garīyasīti vivektavyam | triṣv apy āgamānuddharaṇe 'rthahāniḥ samānaiva, daṇḍe tu viśeṣa iti tātparyārthaḥ | uktaṃ ca hārītena | āgamas tu kṛto yena sa daṇḍyas tam anuddharam | na tatsutas tatsuto vā bhogyahānis tayor api ||
अस्मार्तकालोपभोगस्यागमज्ञाननिरपेक्षस्य प्रामाण्यम् उक्तम्, "विना पूर्वक्रमागताद्" इत्य् अत्र तस्यापवादम् आह ।
asmārtakālopabhogasyāgamajñānanirapekṣasya prāmāṇyam uktam, "vinā pūrvakramāgatād" ity atra tasyāpavādam āha |
यो ऽभियुक्तः परेतः स्यात् तस्य रिक्थी तम् उद्धरेत् । २.२९
yo 'bhiyuktaḥ paretaḥ syāt tasya rikthī tam uddharet | 2.29
न तत्र कारणं भुक्तिर् आगमेन विना कृता ॥ २.२९ ॥
na tatra kāraṇaṃ bhuktir āgamena vinā kṛtā || 2.29 ||
यदा पुनर् आहर्त्रादिर् अभियुक्तो ऽकृतव्यवहारनिर्णय एव परेतः स्यात् परलोकं गतो भवेत् तदा तस्य रिक्थी पुत्रादिस् तम् आगमम् उद्धरेत् । यस्मात् तत्र तस्मिन् व्यवहारे भुक्तिर् आगमरहिता साक्ष्यादिभिः साधितापि न प्रमाणम् । पूर्वाभियोगेन भोगस्य सापवादत्वात् । नारदेनाप्य् उक्तम् । तथारूढविवादस्य प्रेतस्य व्यवहारिणः । पुत्रेण सो ऽर्थः संशोध्यो न तं भोगो निवर्तयेत् ॥
yadā punar āhartrādir abhiyukto 'kṛtavyavahāranirṇaya eva paretaḥ syāt paralokaṃ gato bhavet tadā tasya rikthī putrādis tam āgamam uddharet | yasmāt tatra tasmin vyavahāre bhuktir āgamarahitā sākṣyādibhiḥ sādhitāpi na pramāṇam | pūrvābhiyogena bhogasya sāpavādatvāt | nāradenāpy uktam | tathārūḍhavivādasya pretasya vyavahāriṇaḥ | putreṇa so 'rthaḥ saṃśodhyo na taṃ bhogo nivartayet ||
अनिर्णीतव्यवहारे व्यवहर्तरि प्रेते व्यवहारो न नवर्तत इति स्थितम् । निर्णीते ऽपि व्यवहारे स्थिते च व्यवहर्तारि व्यवहारः क्वचित् प्रवर्तते क्वचिन् न प्रवर्तत इति व्यवस्थासिद्धये व्यवहारदर्शिनां बलाबलम् आह ।
anirṇītavyavahāre vyavahartari prete vyavahāro na navartata iti sthitam | nirṇīte 'pi vyavahāre sthite ca vyavahartāri vyavahāraḥ kvacit pravartate kvacin na pravartata iti vyavasthāsiddhaye vyavahāradarśināṃ balābalam āha |
नृपेणाधिकृताः पूगाः श्रेणयो ऽथ कुलानि च । २.३०
nṛpeṇādhikṛtāḥ pūgāḥ śreṇayo 'tha kulāni ca | 2.30
पूर्वं पूर्वं गुरु ज्ञेयं व्यवहारविधौ नृणाम् ॥ २.३० ॥
pūrvaṃ pūrvaṃ guru jñeyaṃ vyavahāravidhau nṛṇām || 2.30 ||
नृपेण राज्ञा अधिकृताः व्यहारदर्शने नियुक्ताः, "राज्ञा सभासदः कार्याः" इत्यादिनोक्ताः पूगाः समूहाः । भिन्नजातीनां भिन्नवृत्तीनाम् एकस्थाननिवासिनां यथा ग्रामनगरादयः । श्रेणयो नानाजातीनाम् एकजातीयकर्मोपजीविनां सम्घाताः । यथा हेडाबुकादीनां ताम्बूलिककुविन्दचर्मकारादीनां च । कुलानि ज्ञातिसंबन्धिबन्धूनां समूहाः । एतेषां नृपाधिकृतादीनां चतुर्णां पुर्वं पुर्वं यद् यत् पूर्वं पठितं तत् तद् गुरु बलवज् ज्ञेयं वेदितव्यम् । नृणां व्यवहर्तॄणां व्यवहारविधौ व्यवहारदर्शनकार्ये एतद् उक्तं भवति । नृपाधिकृतैर् निर्णीते व्यवहारे पराजितस्य यद्य् अप्य् असंतोषः कुदृष्टिबुद्ध्या भवति तथापि न पूगादिषु पुनर् व्यवहारो भवति । एवं पूर्गनिर्णीते ऽपि न श्रेण्यादिगमनम् । तथा श्रेणिनिर्णीते कुलगमनं न भवति । कुलनिर्णीते तु श्रेण्यादिगमनं भवति । श्रेणिनिर्णीते पूगादिगमनम् । पूगनिर्णीते नृपधिकृतगमनं भवतीति । नारदेन पुनर् नृपाधिकृतैर् निर्णीते ऽपि व्यवहारे नृपगमनं भवतीत्य् उक्तम्: कुलानि श्रेणयश् चैव गणाश् चाधिकृता नृपः । प्रतिष्ठा व्यवहाराणां गुर्व् एषाम् उत्तरोत्तरम् ॥
nṛpeṇa rājñā adhikṛtāḥ vyahāradarśane niyuktāḥ, "rājñā sabhāsadaḥ kāryāḥ" ityādinoktāḥ pūgāḥ samūhāḥ | bhinnajātīnāṃ bhinnavṛttīnām ekasthānanivāsināṃ yathā grāmanagarādayaḥ | śreṇayo nānājātīnām ekajātīyakarmopajīvināṃ samghātāḥ | yathā heḍābukādīnāṃ tāmbūlikakuvindacarmakārādīnāṃ ca | kulāni jñātisaṃbandhibandhūnāṃ samūhāḥ | eteṣāṃ nṛpādhikṛtādīnāṃ caturṇāṃ purvaṃ purvaṃ yad yat pūrvaṃ paṭhitaṃ tat tad guru balavaj jñeyaṃ veditavyam | nṛṇāṃ vyavahartṝṇāṃ vyavahāravidhau vyavahāradarśanakārye etad uktaṃ bhavati | nṛpādhikṛtair nirṇīte vyavahāre parājitasya yady apy asaṃtoṣaḥ kudṛṣṭibuddhyā bhavati tathāpi na pūgādiṣu punar vyavahāro bhavati | evaṃ pūrganirṇīte 'pi na śreṇyādigamanam | tathā śreṇinirṇīte kulagamanaṃ na bhavati | kulanirṇīte tu śreṇyādigamanaṃ bhavati | śreṇinirṇīte pūgādigamanam | pūganirṇīte nṛpadhikṛtagamanaṃ bhavatīti | nāradena punar nṛpādhikṛtair nirṇīte 'pi vyavahāre nṛpagamanaṃ bhavatīty uktam: kulāni śreṇayaś caiva gaṇāś cādhikṛtā nṛpaḥ | pratiṣṭhā vyavahārāṇāṃ gurv eṣām uttarottaram ||
इति । तत्र च नृपगमने सोत्तरसभ्येन राज्ञा पूर्वैः सभ्यैः सपणे व्यवहारे निर्णीयमाने यद्य् असौ कुदृष्टवादी पराजितस् तदासौ दण्ड्यः । अथासौ जयति तदाधिकृताः सभ्या दण्ड्याः ॥ २.३० ॥
iti | tatra ca nṛpagamane sottarasabhyena rājñā pūrvaiḥ sabhyaiḥ sapaṇe vyavahāre nirṇīyamāne yady asau kudṛṣṭavādī parājitas tadāsau daṇḍyaḥ | athāsau jayati tadādhikṛtāḥ sabhyā daṇḍyāḥ || 2.30 ||
दुर्बलैर् व्यवहारदर्शिभिर् दृष्टो व्यवहारः परावर्तते प्रबलदृष्टस् तु न निवर्तत इत्य् उक्तम् । इदानीं प्रबलदृष्टो ऽपि व्यवहारः कश्चिन् निवर्तत इत्य् आह ।
durbalair vyavahāradarśibhir dṛṣṭo vyavahāraḥ parāvartate prabaladṛṣṭas tu na nivartata ity uktam | idānīṃ prabaladṛṣṭo 'pi vyavahāraḥ kaścin nivartata ity āha |
बलोपाधिविनिर्वृत्तान् व्यवहारान् निवर्तयेत् । २.३१
balopādhivinirvṛttān vyavahārān nivartayet | 2.31
स्त्रीनक्तमन्तरागारबहिःशत्रुकृतांस् तथा ॥ २.३१ ॥
strīnaktamantarāgārabahiḥśatrukṛtāṃs tathā || 2.31 ||
बलेन बलात्कारेण उपाधिना भयादिना विनिर्वृत्तान् निष्पन्नान् व्यवहारान् निवर्तयेत् । तथा स्त्रीभिः । नक्तं रात्राव् अस्त्रीभिर् अपि । अन्तरागारे गृहाभ्यन्तरे बहिर् ग्रामादिभ्यः शत्रुभिश् च कृतान् व्यवहारान् निवर्तयेद् इति संबन्धः ॥ २.३१ ॥
balena balātkāreṇa upādhinā bhayādinā vinirvṛttān niṣpannān vyavahārān nivartayet | tathā strībhiḥ | naktaṃ rātrāv astrībhir api | antarāgāre gṛhābhyantare bahir grāmādibhyaḥ śatrubhiś ca kṛtān vyavahārān nivartayed iti saṃbandhaḥ || 2.31 ||
मत्तोन्मत्तार्तव्यसनिबालभीतादियोजितः । २.३२
mattonmattārtavyasanibālabhītādiyojitaḥ | 2.32
असंबद्धकृतश् चैव व्यवहारो न सिध्यति ॥ २.३२ ॥
asaṃbaddhakṛtaś caiva vyavahāro na sidhyati || 2.32 ||
अपि च । मत्तो मदनीयद्रव्येण । उन्मत्त उन्मादेन पञ्चविधेन वातपित्तश्लेष्मनिपातग्रहसंभवेन उपसृष्टः । आर्तो व्याध्यादिना । व्यसनम् इष्टवियोगानिष्टप्राप्तिजनितं दुखं तद्वान् व्यसनी । बालो व्यवहारायोग्यः । भीतो ऽरातिभ्यः । आदिग्रहणात् पुरराष्ट्रादिविरुद्धः । पुरराष्ट्रविरुद्धश् च यश् च राज्ञा विसर्जितः । अनादेयो भवेद् वादो धर्मविद्भिर् उदाहृतः ॥
api ca | matto madanīyadravyeṇa | unmatta unmādena pañcavidhena vātapittaśleṣmanipātagrahasaṃbhavena upasṛṣṭaḥ | ārto vyādhyādinā | vyasanam iṣṭaviyogāniṣṭaprāptijanitaṃ dukhaṃ tadvān vyasanī | bālo vyavahārāyogyaḥ | bhīto 'rātibhyaḥ | ādigrahaṇāt purarāṣṭrādiviruddhaḥ | purarāṣṭraviruddhaś ca yaś ca rājñā visarjitaḥ | anādeyo bhaved vādo dharmavidbhir udāhṛtaḥ ||
इति मनुस्मरणात् । एतैर् योजितः कृतो व्यवहारो न सिध्यतिति । अनियुक्तासंबद्धकृतो ऽपि व्यवहारो न सिध्यतिति संबन्धः । यत् तु स्मरणम्: गुरोः शिष्ये पितुः पुत्रे दम्पत्योः स्वामिभृत्ययोः । विरोधे तु मिथस् तेषां व्यवहारो न सिध्यति ॥
iti manusmaraṇāt | etair yojitaḥ kṛto vyavahāro na sidhyatiti | aniyuktāsaṃbaddhakṛto 'pi vyavahāro na sidhyatiti saṃbandhaḥ | yat tu smaraṇam: guroḥ śiṣye pituḥ putre dampatyoḥ svāmibhṛtyayoḥ | virodhe tu mithas teṣāṃ vyavahāro na sidhyati ||
इति तद् अपि गुरुशिष्यादीनाम् आत्यन्तिकव्यवहारप्रतिषेधपरं न भवति । तेषाम् अपि कथंचिद् व्यवहारस्येष्टत्वात् । तथा हि "शिष्यशिष्टिर् अवधेन, अशक्तौ रज्जुवेणुविदलाभ्यां तनुभ्याम्, अन्येन घ्नन् राज्ञा शास्यः" इति गौतमस्मरणात्, "नोत्तमाङ्गे कथंचन" इति मनुस्मरणाच् च । यदि गुरुः कोपावेशवशान् महता दण्डेनोत्तमाङ्गे ताडयति तदा "स्मृतिव्यपेतेन मार्गेणाधर्षितः" शिष्यो यदि राज्ञे निवेदयति, तदा भवत्य् एव व्यवहारपदम् । तथा, "भूर् या पितामहोपात्ता" इत्यादिवचनात् पितामहोपात्ते भूम्यादौ पितापुत्रयोः स्वाम्ये समाने, यदि पिता विक्रयादिना पितामहोपात्तं भूम्यादि नाशयति, तदा पुत्रो यदि धर्माधिकारिणं प्रविशति तदा पितापुत्रयोर् अपि भवत्य् एव व्यवहारः । तथा, दुर्भिक्षे धर्मकार्ये च व्याधौ संप्रतिरोधके । गृहीतं स्त्रीधनं भर्ता नाकामो दातुम् अर्हति ॥
iti tad api guruśiṣyādīnām ātyantikavyavahārapratiṣedhaparaṃ na bhavati | teṣām api kathaṃcid vyavahārasyeṣṭatvāt | tathā hi "śiṣyaśiṣṭir avadhena, aśaktau rajjuveṇuvidalābhyāṃ tanubhyām, anyena ghnan rājñā śāsyaḥ" iti gautamasmaraṇāt, "nottamāṅge kathaṃcana" iti manusmaraṇāc ca | yadi guruḥ kopāveśavaśān mahatā daṇḍenottamāṅge tāḍayati tadā "smṛtivyapetena mārgeṇādharṣitaḥ" śiṣyo yadi rājñe nivedayati, tadā bhavaty eva vyavahārapadam | tathā, "bhūr yā pitāmahopāttā" ityādivacanāt pitāmahopātte bhūmyādau pitāputrayoḥ svāmye samāne, yadi pitā vikrayādinā pitāmahopāttaṃ bhūmyādi nāśayati, tadā putro yadi dharmādhikāriṇaṃ praviśati tadā pitāputrayor api bhavaty eva vyavahāraḥ | tathā, durbhikṣe dharmakārye ca vyādhau saṃpratirodhake | gṛhītaṃ strīdhanaṃ bhartā nākāmo dātum arhati ||
इति स्मरणाद् दुर्भिक्षादिव्यतिरेकेण यदि स्त्रीधनं भर्ता व्ययीकृत्य विद्यमानधनो ऽपि याच्यमानो न ददाति, तदा दम्पत्योर् अपीष्यत एव व्यवहारः । तथा भक्तदासस्य स्वामिना सह व्यवहारं वक्ष्यति । गर्भदासस्यापि गर्भदासादीन् अधिकृत्य, यश् चैषां स्वामिनं कश्चिन् मोचयेत् प्राणसंशयात् । दासत्वात् स विमुच्येत पुत्रभागं लभेत च ॥
iti smaraṇād durbhikṣādivyatirekeṇa yadi strīdhanaṃ bhartā vyayīkṛtya vidyamānadhano 'pi yācyamāno na dadāti, tadā dampatyor apīṣyata eva vyavahāraḥ | tathā bhaktadāsasya svāminā saha vyavahāraṃ vakṣyati | garbhadāsasyāpi garbhadāsādīn adhikṛtya, yaś caiṣāṃ svāminaṃ kaścin mocayet prāṇasaṃśayāt | dāsatvāt sa vimucyeta putrabhāgaṃ labheta ca ||
इति नारदोक्तत्वात्, तदमोचने पुत्रभागादाने च स्वामिना सह व्यवहारः केन वार्यते । तस्माद् दृष्टादृष्टयोः श्रेयस्करो न भवति गुर्वादिभिर् व्यवहार इति प्रथमं शिष्यादयो निवारणीयाः राज्ञा ससभ्येनेति "गुरोः शिष्ये" इत्यादिश्लोकस्य तात्पर्यार्थः । अत्यन्तनिर्बन्धे तु शिष्यादीनाम् अप्य् उक्तरीत्या प्रवर्तनीयो व्यवहारः । यद् अपि, एकस्य बहुभिः सार्धं स्त्रीणां प्रेष्यजनस्य च । अनादेयो भवेद् वादो धर्मविद्भिर् उदाहृतः ॥
iti nāradoktatvāt, tadamocane putrabhāgādāne ca svāminā saha vyavahāraḥ kena vāryate | tasmād dṛṣṭādṛṣṭayoḥ śreyaskaro na bhavati gurvādibhir vyavahāra iti prathamaṃ śiṣyādayo nivāraṇīyāḥ rājñā sasabhyeneti "guroḥ śiṣye" ityādiślokasya tātparyārthaḥ | atyantanirbandhe tu śiṣyādīnām apy uktarītyā pravartanīyo vyavahāraḥ | yad api, ekasya bahubhiḥ sārdhaṃ strīṇāṃ preṣyajanasya ca | anādeyo bhaved vādo dharmavidbhir udāhṛtaḥ ||
इति नारदवचनम्, तत्रैकस्यापि, "गणद्रव्यं हरेद् यस् तु संविदं लङ्घयेच् च यः" , तथा, "एकं घ्नन्तं बहूनां च" इत्यादिस्मरणाद् एकार्थैर् बहुभिः सार्धं व्यवहार इष्यते एवेति भिन्नार्थैर् बहुभिर् एकस्य युगपद्व्यवहारो न भवतीति द्रष्टव्यम् । स्त्रीणाम् इत्य् अपि गोपशौण्डिकादिस्त्रीणां स्वातन्त्र्याद् व्यवहारो भवत्य् एवेति तदन्यासां सकलस्त्रीणां पतिषु जीवत्सु तत्पारतन्त्र्याद् अनादेयो व्यवहार इति व्याख्येयम् । प्रेष्यजनस्य चेत्य् एतद् अपि प्रेष्यजनस्य स्वामिपारतन्त्र्यात् स्वार्थव्यवहारो ऽपि स्वाम्यनुज्ञयैव व्यवहारो नान्यथेति व्याख्येयम् ॥ २.३२ ॥
iti nāradavacanam, tatraikasyāpi, "gaṇadravyaṃ hared yas tu saṃvidaṃ laṅghayec ca yaḥ" , tathā, "ekaṃ ghnantaṃ bahūnāṃ ca" ityādismaraṇād ekārthair bahubhiḥ sārdhaṃ vyavahāra iṣyate eveti bhinnārthair bahubhir ekasya yugapadvyavahāro na bhavatīti draṣṭavyam | strīṇām ity api gopaśauṇḍikādistrīṇāṃ svātantryād vyavahāro bhavaty eveti tadanyāsāṃ sakalastrīṇāṃ patiṣu jīvatsu tatpāratantryād anādeyo vyavahāra iti vyākhyeyam | preṣyajanasya cety etad api preṣyajanasya svāmipāratantryāt svārthavyavahāro 'pi svāmyanujñayaiva vyavahāro nānyatheti vyākhyeyam || 2.32 ||
परावर्त्यं व्यवहारम् उक्त्वा इदानीं परावर्त्यं द्रव्यम् आह ।
parāvartyaṃ vyavahāram uktvā idānīṃ parāvartyaṃ dravyam āha |
प्रनष्टाधिगतं देयं नृपेण धनिने धनम् । २.३३
pranaṣṭādhigataṃ deyaṃ nṛpeṇa dhanine dhanam | 2.33
विभावयेन् न चेल् लिङ्गैस् तत्समं दण्डम् अर्हति ॥ २.३३ ॥
vibhāvayen na cel liṅgais tatsamaṃ daṇḍam arhati || 2.33 ||
प्रनष्टं हिरण्यादि शौल्किकस्थानपालादिभिर् अधिगतं राज्ञे समर्पितं यत् तद् राज्ञा धनिने दातव्यम्, यदि धनी रूपसंख्यादिभिर् लिङ्गैर् भावयति । यदि न भावयति तदा तत्समं दण्ड्यः, असत्यवादित्वात् । अधिगमस्य स्वत्वनिमित्तत्वात् स्वत्वे प्राप्ते तत्परावृत्तिर् अनेनोक्ता । अत्र च कालावधिं वक्ष्यति: शौल्किकैः स्थानपालैर् वा नष्टापहृतम् आहृतम् । अर्वाक् संवत्सरात् स्वामी हरेत परतो नृपः ॥
pranaṣṭaṃ hiraṇyādi śaulkikasthānapālādibhir adhigataṃ rājñe samarpitaṃ yat tad rājñā dhanine dātavyam, yadi dhanī rūpasaṃkhyādibhir liṅgair bhāvayati | yadi na bhāvayati tadā tatsamaṃ daṇḍyaḥ, asatyavāditvāt | adhigamasya svatvanimittatvāt svatve prāpte tatparāvṛttir anenoktā | atra ca kālāvadhiṃ vakṣyati: śaulkikaiḥ sthānapālair vā naṣṭāpahṛtam āhṛtam | arvāk saṃvatsarāt svāmī hareta parato nṛpaḥ ||
इति । मनुना पुनः संवत्सरत्रयम् अवधित्वेन निर्दिष्टम्: प्रनष्टस्वामिकं रिक्थं राजा त्र्यब्दं निधापयेत् । अर्वाक् त्र्यबाद् धरेत् स्वामी परतो नृपतिर् हरेत् ॥
iti | manunā punaḥ saṃvatsaratrayam avadhitvena nirdiṣṭam: pranaṣṭasvāmikaṃ rikthaṃ rājā tryabdaṃ nidhāpayet | arvāk tryabād dharet svāmī parato nṛpatir haret ||
इति । तत्र वर्षत्रयपर्यन्तम् अवश्यं रक्षणीयम् । तत्र यदि संवत्सराद् अर्वाक् स्वाम्य् आगच्छेत् तदा कृत्स्नम् एव दद्यात् । यदा पुनः संवत्सराद् ऊर्ध्वम् आगच्छति तदा षड्भागं रक्षणमूल्यं गृहीत्वा शेषं स्वामिने दद्यात् । यथाह: आददीताथ षड्भागं प्रनष्टाधिगतान् नृपः । दशमं द्वादशं वापि सतां धर्मम् अनुस्मरन् ॥
iti | tatra varṣatrayaparyantam avaśyaṃ rakṣaṇīyam | tatra yadi saṃvatsarād arvāk svāmy āgacchet tadā kṛtsnam eva dadyāt | yadā punaḥ saṃvatsarād ūrdhvam āgacchati tadā ṣaḍbhāgaṃ rakṣaṇamūlyaṃ gṛhītvā śeṣaṃ svāmine dadyāt | yathāha: ādadītātha ṣaḍbhāgaṃ pranaṣṭādhigatān nṛpaḥ | daśamaṃ dvādaśaṃ vāpi satāṃ dharmam anusmaran ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).