धर्मराज उवाच । श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं वर्णानामनुपूर्वशः । प्रब्रवीमि नृपश्रेष्ट तं श्रृणुष्व समाहितः ॥ १ ॥
dharmarāja uvāca | śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ varṇānāmanupūrvaśaḥ | prabravīmi nṛpaśreṣṭa taṃ śrṛṇuṣva samāhitaḥ || 1 ||
पूर्वार्धः · अध्यायः १४
A chapter of the Narada Purana.
94 versesSanskrit with transliteration
धर्मराज उवाच । श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं वर्णानामनुपूर्वशः । प्रब्रवीमि नृपश्रेष्ट तं श्रृणुष्व समाहितः ॥ १ ॥
dharmarāja uvāca | śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ varṇānāmanupūrvaśaḥ | prabravīmi nṛpaśreṣṭa taṃ śrṛṇuṣva samāhitaḥ || 1 ||
यो भुञ्जानोऽशुचिं वापि चाण्डालं पतितं स्पृशेत् । क्रोधादज्ञानतो वापिं तस्य वक्ष्यामि निष्कृतिम् ॥ २ ॥
yo bhuñjāno'śuciṃ vāpi cāṇḍālaṃ patitaṃ spṛśet | krodhādajñānato vāpiṃ tasya vakṣyāmi niṣkṛtim || 2 ||
त्रिरात्रं वाथ षड्रात्रं यथासंख्यं समाचरेत् । स्नानं त्रिषवणं विप्रपञ्चगव्येन शुध्यति ॥ ३ ॥
trirātraṃ vātha ṣaḍrātraṃ yathāsaṃkhyaṃ samācaret | snānaṃ triṣavaṇaṃ viprapañcagavyena śudhyati || 3 ||
भुञ्जानस्य तु विप्रस्य कदाचिजत्स्त्रवते गुदम् । उच्छिष्टत्वेऽशुचित्वे च तस्य शुद्धिं वदामि ते ॥ ४ ॥
bhuñjānasya tu viprasya kadācijatstravate gudam | ucchiṣṭatve'śucitve ca tasya śuddhiṃ vadāmi te || 4 ||
पूर्वं कृत्वा द्विजः शौचं पश्चादप उपस्पृशेत् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ ५ ॥
pūrvaṃ kṛtvā dvijaḥ śaucaṃ paścādapa upaspṛśet | ahorātroṣito bhūtvā pañcagavyena śudhyati || 5 ||
निगिरन्यदि मेहेत भुक्त्वा वा मेहने कृते । अहोरात्रोषितो भूत्वा जुहुयात्सर्पिषाऽनलम् ॥ ६ ॥
nigiranyadi meheta bhuktvā vā mehane kṛte | ahorātroṣito bhūtvā juhuyātsarpiṣā'nalam || 6 ||
यदा भोजनकाले स्यादशुचिर्ब्राह्मणः क्वचित् । भूमौ निधाय तं ग्रासं स्नात्वा शुद्धिमवान्पुयात् ॥ ७ ॥
yadā bhojanakāle syādaśucirbrāhmaṇaḥ kvacit | bhūmau nidhāya taṃ grāsaṃ snātvā śuddhimavānpuyāt || 7 ||
भक्षयित्वा तु तद् आसमुपवालेन शुद्ध्यति । अशित्वा चैव तत्सर्वं त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥ ८ ॥
bhakṣayitvā tu tad āsamupavālena śuddhyati | aśitvā caiva tatsarvaṃ trirātramaśucirbhavet || 8 ||
अश्रतश्चेद्वमिः स्याद्वै ह्यस्वस्थस्त्रिश्रतं जपेत् । स्वस्थस्त्रीणि सहस्त्राणि गायत्र्याः शोधनं परम् ॥ ९ ॥
aśrataścedvamiḥ syādvai hyasvasthastriśrataṃ japet | svasthastrīṇi sahastrāṇi gāyatryāḥ śodhanaṃ param || 9 ||
चाण्डालैः श्वपर्चैः स्पृष्टो विण्मूत्रे च कृते द्विजः ॥ १० ॥
cāṇḍālaiḥ śvaparcaiḥ spṛṣṭo viṇmūtre ca kṛte dvijaḥ || 10 ||
त्रिरात्रं तु प्रकुर्वीत भुक्तोच्छिष्टः षडाचरेत् । उदक्यां सूतिकांवापि संस्पृशेदन्त्यजो यदि ॥ ११ ॥
trirātraṃ tu prakurvīta bhuktocchiṣṭaḥ ṣaḍācaret | udakyāṃ sūtikāṃvāpi saṃspṛśedantyajo yadi || 11 ||
त्रिरात्रेण विशुद्धिः स्यादिति शातातपोऽब्रवीत् । रजस्वला तु संस्पृष्टा श्वभिर्मातङ्गवायसैः ॥ १२ ॥
trirātreṇa viśuddhiḥ syāditi śātātapo'bravīt | rajasvalā tu saṃspṛṣṭā śvabhirmātaṅgavāyasaiḥ || 12 ||
निराहारा शुचिस्तिष्टेत्काले स्नानेन शुद्ध्यति । रजस्वले यदा नार्यावन्योन्यं स्पृशतः क्वचित् ॥ १३ ॥
nirāhārā śucistiṣṭetkāle snānena śuddhyati | rajasvale yadā nāryāvanyonyaṃ spṛśataḥ kvacit || 13 ||
शुद्धेते ब्रह्मकूर्चेन ब्रह्मकूर्चेन चोपरि । उच्छिष्टेन च संस्पृष्टो यो न स्नानं समाचरेत् ॥ १४ ॥
śuddhete brahmakūrcena brahmakūrcena copari | ucchiṣṭena ca saṃspṛṣṭo yo na snānaṃ samācaret || 14 ||
ऋतौ तु गर्भं शङ्कित्वा स्नानं मैथुनिनः स्मृतम् । अनॄतौ तु स्त्रियं गत्वा शौचं मूत्रपुरीषवत् ॥ १५ ॥
ṛtau tu garbhaṃ śaṅkitvā snānaṃ maithuninaḥ smṛtam | anṝtau tu striyaṃ gatvā śaucaṃ mūtrapurīṣavat || 15 ||
उभावप्यशुची स्यातां दम्पती याभसंगतौ । शयनादुत्थिता नारी शुचिः स्यादशुचिः पुमान् ॥ १६ ॥
ubhāvapyaśucī syātāṃ dampatī yābhasaṃgatau | śayanādutthitā nārī śuciḥ syādaśuciḥ pumān || 16 ||
भर्त्तुः शरीरशुश्रूषां दौरात्म्यादप्रकुर्वती । दण्ड्या द्वादशकं नारी वर्षं त्याज्या धनं विना ॥ १७ ॥
bharttuḥ śarīraśuśrūṣāṃ daurātmyādaprakurvatī | daṇḍyā dvādaśakaṃ nārī varṣaṃ tyājyā dhanaṃ vinā || 17 ||
त्यजन्तो पतितान्बन्धून्दण्ड्यानुत्तमसाहसम् । पिता हि पतितः कामं न तु माता कदाचन ॥ १८ ॥
tyajanto patitānbandhūndaṇḍyānuttamasāhasam | pitā hi patitaḥ kāmaṃ na tu mātā kadācana || 18 ||
आत्मानं घातयेद्यस्तु रज्ज्वादिभिरुपक्रमैः । मृते मेध्येन लेत्पव्यो जीवतो द्विशतं दमः ॥ १९ ॥
ātmānaṃ ghātayedyastu rajjvādibhirupakramaiḥ | mṛte medhyena letpavyo jīvato dviśataṃ damaḥ || 19 ||
दण्ड्यास्तत्पुत्रमित्राणि प्रत्येकं पाणिकं दमम् । प्रायश्चित्तं ततः कुर्युर्यथाशास्त्रप्रचोदितम् ॥ २० ॥
daṇḍyāstatputramitrāṇi pratyekaṃ pāṇikaṃ damam | prāyaścittaṃ tataḥ kuryuryathāśāstrapracoditam || 20 ||
जलाग्न्युद्वन्धनभ्रष्टाः प्रव्रज्यानाशकच्युताः । विषप्रपतनध्वस्ताः शस्त्रघातहताश्च ये ॥ २१ ॥
jalāgnyudvandhanabhraṣṭāḥ pravrajyānāśakacyutāḥ | viṣaprapatanadhvastāḥ śastraghātahatāśca ye || 21 ||
न चैते प्रव्रत्यवसिताः सर्वलोकबहिष्कृताः । चान्द्रायणेन शुद्ध्यंन्ति तत्पकृच्छ्रद्वयेन वा ॥ २२ ॥
na caite pravratyavasitāḥ sarvalokabahiṣkṛtāḥ | cāndrāyaṇena śuddhyaṃnti tatpakṛcchradvayena vā || 22 ||
उभयावसितः पापश्यामच्छबलकाच्च्युतः । चान्द्रायणाभ्यां शुद्ध्येत दत्त्वा धेनुं तथा वृषम् ॥ २३ ॥
ubhayāvasitaḥ pāpaśyāmacchabalakāccyutaḥ | cāndrāyaṇābhyāṃ śuddhyeta dattvā dhenuṃ tathā vṛṣam || 23 ||
स्वश्रृगालप्लवङ्गाद्यैर्मानुषैश्च रतिं विना । स्पृष्टः स्त्रात्वा शुचिः सद्यो दिवा संध्यासु रात्रिषु ॥ २४ ॥
svaśrṛgālaplavaṅgādyairmānuṣaiśca ratiṃ vinā | spṛṣṭaḥ strātvā śuciḥ sadyo divā saṃdhyāsu rātriṣu || 24 ||
अज्ञानाद्वा तु यो भुक्त्वा चाण्डालान्नं कथंचन । गोमूत्रयावकाहारो मासार्द्धेन विशुद्ध्यति ॥ २५ ॥
ajñānādvā tu yo bhuktvā cāṇḍālānnaṃ kathaṃcana | gomūtrayāvakāhāro māsārddhena viśuddhyati || 25 ||
गोब्राह्मणगृहं दग्ध्वा मृतं चोद्वन्धनादिना । पाशं छित्वा तथा तस्य कृच्छ्रमेकं चरेद्दिजः ॥ २६ ॥
gobrāhmaṇagṛhaṃ dagdhvā mṛtaṃ codvandhanādinā | pāśaṃ chitvā tathā tasya kṛcchramekaṃ careddijaḥ || 26 ||
चाण्डालपुल्पसानां च भुक्त्वा हत्वा च योषितम् । कृच्छ्रार्ध्दमाचरेज्ज्ञानादज्ञानादैन्दवद्वयम् ॥ २७ ॥
cāṇḍālapulpasānāṃ ca bhuktvā hatvā ca yoṣitam | kṛcchrārdhdamācarejjñānādajñānādaindavadvayam || 27 ||
कोपालिकान्नभोक्तॄणां तन्नारीगामिनां तथा । अगम्यागमने विप्रो मद्यगो मांसभक्षणे ॥ २८ ॥
kopālikānnabhoktṝṇāṃ tannārīgāmināṃ tathā | agamyāgamane vipro madyago māṃsabhakṣaṇe || 28 ||
तपत्कृच्छ्रपरिक्षिप्तो मौर्वीहोमेन शुद्ध्यति । महापातककर्त्तारश्चत्वारोऽथ विशेषतः ॥ २९ ॥
tapatkṛcchraparikṣipto maurvīhomena śuddhyati | mahāpātakakarttāraścatvāro'tha viśeṣataḥ || 29 ||
अग्निं प्रविश्य शुद्ध्यन्तिस्थित्वा वा महति क्रतौ । रहस्यकरणोऽप्येवं मासमभ्यस्य पूरुषः ॥ ३० ॥
agniṃ praviśya śuddhyantisthitvā vā mahati kratau | rahasyakaraṇo'pyevaṃ māsamabhyasya pūruṣaḥ || 30 ||
अघमर्षणसूक्तं वा शुद्ध्येदन्तर्जले जपन् । रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च ॥ ३१ ॥
aghamarṣaṇasūktaṃ vā śuddhyedantarjale japan | rajakaścarmakāraśca naṭo buruḍa eva ca || 31 ||
कैवर्त्तमेदभिल्लाश्व सत्पैते ह्यन्त्यजाः स्मृताः । भुक्त्वा चैषां स्त्रियो गत्वा पीत्वा यः प्रतिगृह्यते ॥ ३२ ॥
kaivarttamedabhillāśva satpaite hyantyajāḥ smṛtāḥ | bhuktvā caiṣāṃ striyo gatvā pītvā yaḥ pratigṛhyate || 32 ||
कृच्छ्रार्द्धमाचरेज्ज्ञानादैन्दवद्वयम् । मातरं गुरुपत्नीं च दुहितृभगिनीस्नुषाः ॥ ३३ ॥
kṛcchrārddhamācarejjñānādaindavadvayam | mātaraṃ gurupatnīṃ ca duhitṛbhaginīsnuṣāḥ || 33 ||
संगम्य प्रविशेदग्निं नान्याशुद्धिर्विधीयते । राज्ञीं प्रव्रजितां धात्रीं तथावर्णोत्तमामपि ॥ ३४ ॥
saṃgamya praviśedagniṃ nānyāśuddhirvidhīyate | rājñīṃ pravrajitāṃ dhātrīṃ tathāvarṇottamāmapi || 34 ||
गत्वाकृच्छ्रद्वयं कुर्यात्सगोत्रामभिगम्य च । अमूषु पितृगोत्रासु मातृगोत्रगतासु च ॥ ३५ ॥
gatvākṛcchradvayaṃ kuryātsagotrāmabhigamya ca | amūṣu pitṛgotrāsu mātṛgotragatāsu ca || 35 ||
परदारेषु सर्वेषु कृच्छ्रार्द्धं तपनं चरेत् । वेश्याभिगमने पापं व्यपोहन्ति द्विजास्तथा ॥ ३६ ॥
paradāreṣu sarveṣu kṛcchrārddhaṃ tapanaṃ caret | veśyābhigamane pāpaṃ vyapohanti dvijāstathā || 36 ||
पीत्वा सकृत्सुतत्पं च पञ्चरात्रं कुशोदकम् । गुरुतल्पगतो कुर्याद्रबाह्मणो विधिवद्रूतम् ॥ ३७ ॥
pītvā sakṛtsutatpaṃ ca pañcarātraṃ kuśodakam | gurutalpagato kuryādrabāhmaṇo vidhivadrūtam || 37 ||
गोन्घस्य केचिदिच्छन्ति केचिच्चैवावकीर्णिनः । दण्डादूर्ध्वं प्रहारेण यस्तु गां विनिपातयेत् ॥ ३८ ॥
gonghasya kecidicchanti keciccaivāvakīrṇinaḥ | daṇḍādūrdhvaṃ prahāreṇa yastu gāṃ vinipātayet || 38 ||
द्विगुणं गोव्रतं तस्य प्रायश्चितं विशोधयेत् । अङ्गुष्टमात्रस्थूलस्तु बाहुमात्रप्रमाणकः ॥ ३९ ॥
dviguṇaṃ govrataṃ tasya prāyaścitaṃ viśodhayet | aṅguṣṭamātrasthūlastu bāhumātrapramāṇakaḥ || 39 ||
सार्द्रकस्सपालाश्च गोदण्डः परिकीर्त्तितः । गवां निपातने चैव गर्भोऽपि संभवेद्यदि ॥ ४० ॥
sārdrakassapālāśca godaṇḍaḥ parikīrttitaḥ | gavāṃ nipātane caiva garbho'pi saṃbhavedyadi || 40 ||
एकैकशश्वरेत्कृच्छ्रं एषा गोन्घस्य निष्कृतिः । बन्धने रोधने चैव पोषणे वा गवां रुजाम् ॥ ४१ ॥
ekaikaśaśvaretkṛcchraṃ eṣā gonghasya niṣkṛtiḥ | bandhane rodhane caiva poṣaṇe vā gavāṃ rujām || 41 ||
संपद्यते चेन्मरणं निमित्तेनैव लिप्यते । मूर्च्छितः पतितो वापि दण्डेनाभिहतस्ततः ॥ ४२ ॥
saṃpadyate cenmaraṇaṃ nimittenaiva lipyate | mūrcchitaḥ patito vāpi daṇḍenābhihatastataḥ || 42 ||
उत्थाय षट्पदं गच्छेत्सप्त पञ्चदशापि वा । ग्रासं वा यदि गृह्णीयात्तोयं वापि पिबेद्यदि ॥ ४३ ॥
utthāya ṣaṭpadaṃ gacchetsapta pañcadaśāpi vā | grāsaṃ vā yadi gṛhṇīyāttoyaṃ vāpi pibedyadi || 43 ||
सर्वव्याधिप्रनष्टानां प्रायश्चित्तं न विद्यते । कष्टलोष्टाश्मभिर्गावः शस्त्रैर्वा निहता यदि ॥ ४४ ॥
sarvavyādhipranaṣṭānāṃ prāyaścittaṃ na vidyate | kaṣṭaloṣṭāśmabhirgāvaḥ śastrairvā nihatā yadi || 44 ||
प्रायश्चित्तं स्मृतं तत्र शस्त्रे शस्त्रे निगद्यते । काष्टे सान्तपनं प्रोक्तं प्राजापत्यं तु लोष्टके ॥ ४५ ॥
prāyaścittaṃ smṛtaṃ tatra śastre śastre nigadyate | kāṣṭe sāntapanaṃ proktaṃ prājāpatyaṃ tu loṣṭake || 45 ||
तप्तकृच्छ्रं तु पाषाणे शस्त्रे चाप्यतिकृच्छ्रकम् । औषधं स्नेहमाहारं दद्याद्गोब्राह्मणेषु च ॥ ४६ ॥
taptakṛcchraṃ tu pāṣāṇe śastre cāpyatikṛcchrakam | auṣadhaṃ snehamāhāraṃ dadyādgobrāhmaṇeṣu ca || 46 ||
दीयमाने विपत्तिः स्यात्प्रायश्चित्तं तदा नहि । तैलभेषजपाने च भेषजानां च भक्षणे ॥ ४७ ॥
dīyamāne vipattiḥ syātprāyaścittaṃ tadā nahi | tailabheṣajapāne ca bheṣajānāṃ ca bhakṣaṇe || 47 ||
निशल्यकरणे चैव प्रायश्चित्तं न विद्यते । वत्सानां कण्ठबन्धेन क्रिययाभेषजेन तु ॥ ४८ ॥
niśalyakaraṇe caiva prāyaścittaṃ na vidyate | vatsānāṃ kaṇṭhabandhena kriyayābheṣajena tu || 48 ||
सायं संगोपनार्थं च त्वदोषो रोषबन्धयोः । पादे चैवास्य रोमाणि द्विपादे श्मश्रु केवलम् ॥ ४९ ॥
sāyaṃ saṃgopanārthaṃ ca tvadoṣo roṣabandhayoḥ | pāde caivāsya romāṇi dvipāde śmaśru kevalam || 49 ||
त्रिपादे तु शिखावर्तं मूले सर्वं समाचरेत् । सर्वान्केशान्समुद्धृत्य छेदयेदङ्गुलद्वयम् ॥ ५० ॥
tripāde tu śikhāvartaṃ mūle sarvaṃ samācaret | sarvānkeśānsamuddhṛtya chedayedaṅguladvayam || 50 ||
एवमेव तु नारीणां मुण्डनं शिरसः स्मृतम् । न स्त्रिया वपनं कार्यं न च वीरासनं स्मृतम् ॥ ५१ ॥
evameva tu nārīṇāṃ muṇḍanaṃ śirasaḥ smṛtam | na striyā vapanaṃ kāryaṃ na ca vīrāsanaṃ smṛtam || 51 ||
न च गोष्टे निवासोऽस्ति न गच्छन्तीमनुव्रजेत् । राजा वा राजपुत्रो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः ॥ ५२ ॥
na ca goṣṭe nivāso'sti na gacchantīmanuvrajet | rājā vā rājaputro vā brāhmaṇo vā bahuśrutaḥ || 52 ||
अकृत्वा वपनं तेषां प्रायश्चित्तं विनिर्द्दिशेत् । केशानां रक्षणार्थं च द्विगुणं व्रतमादिशेत् ॥ ५३ ॥
akṛtvā vapanaṃ teṣāṃ prāyaścittaṃ vinirddiśet | keśānāṃ rakṣaṇārthaṃ ca dviguṇaṃ vratamādiśet || 53 ||
द्विगुणे गतु व्रते चीर्णे द्विगुणा व्रतदक्षिणा ॥ ५४ ॥
dviguṇe gatu vrate cīrṇe dviguṇā vratadakṣiṇā || 54 ||
पापं न क्षीयते हन्तुर्दाता च नरकं व्रजेत् । अश्रौतस्मार्तविहितं प्रायश्चित्तं वदन्ति ये ॥ ५५ ॥
pāpaṃ na kṣīyate hanturdātā ca narakaṃ vrajet | aśrautasmārtavihitaṃ prāyaścittaṃ vadanti ye || 55 ||
तान्धर्मविन्घकर्तॄंश्च राजा दण्डेन पीडयेत् । न चैतान्पीडयेद्राजा कथंचित्काममोहितः ॥ ५६ ॥
tāndharmavinghakartṝṃśca rājā daṇḍena pīḍayet | na caitānpīḍayedrājā kathaṃcitkāmamohitaḥ || 56 ||
तत्पापं शतधाभूत्वा तमेव परिसर्पति । प्रायश्चित्ते ततश्चीर्णे कुर्याद्ब्राह्मणभोजनम् ॥ ५७ ॥
tatpāpaṃ śatadhābhūtvā tameva parisarpati | prāyaścitte tataścīrṇe kuryādbrāhmaṇabhojanam || 57 ||
विंशतिर्गा वृषं चैकं दद्यात्तेषां च दक्षिणाम् । क्रिमिभिस्तृण संभूतैर्मक्षिकादिनिपातितैः ॥ ५८ ॥
viṃśatirgā vṛṣaṃ caikaṃ dadyātteṣāṃ ca dakṣiṇām | krimibhistṛṇa saṃbhūtairmakṣikādinipātitaiḥ || 58 ||
कृच्छ्रार्द्धं स प्रकुर्वीत शक्त्या दद्याच्च दक्षिणाम् । प्रायश्चित्तं च कृत्वा वै भोजयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ ५९ ॥
kṛcchrārddhaṃ sa prakurvīta śaktyā dadyācca dakṣiṇām | prāyaścittaṃ ca kṛtvā vai bhojayitvā dvijottamān || 59 ||
सुवर्णमानिकं दद्यात्ततः शुद्धिर्विधीयते । चाण्डालश्वपचैः स्पृष्टे निशि स्नानं विधीयते ॥ ६० ॥
suvarṇamānikaṃ dadyāttataḥ śuddhirvidhīyate | cāṇḍālaśvapacaiḥ spṛṣṭe niśi snānaṃ vidhīyate || 60 ||
न वसेत्तत्र रात्रौ तु सद्यः स्नानेन शुद्ध्यति । वसेदथ यदा रात्रावज्ञानादविचक्षणः ॥ ६१ ॥
na vasettatra rātrau tu sadyaḥ snānena śuddhyati | vasedatha yadā rātrāvajñānādavicakṣaṇaḥ || 61 ||
तदा तस्य तु तत्पापं शतधा परिवर्तते । उद्गच्छन्ति च नक्षत्राण्युपरिष्टाच्च ये ग्रहाः ॥ ६२ ॥
tadā tasya tu tatpāpaṃ śatadhā parivartate | udgacchanti ca nakṣatrāṇyupariṣṭācca ye grahāḥ || 62 ||
संस्पृष्टे रश्मिभिस्तेषामुदकस्नानमाचरेत् । याश्चान्तर्जलवल्मीकमूषिकोषरवर्त्मसु ॥ ६३ ॥
saṃspṛṣṭe raśmibhisteṣāmudakasnānamācaret | yāścāntarjalavalmīkamūṣikoṣaravartmasu || 63 ||
श्मशाने शौचशेषे च न ग्राह्याः सत्प मृत्तिकाः । इष्टापूर्तं तु कर्त्तव्यं ब्राह्मणेन प्रयत्नतः ॥ ६४ ॥
śmaśāne śaucaśeṣe ca na grāhyāḥ satpa mṛttikāḥ | iṣṭāpūrtaṃ tu karttavyaṃ brāhmaṇena prayatnataḥ || 64 ||
इष्टेन लभते स्वर्गं मोक्षं पूर्त्तेन चान्पुयात् । वित्तक्षेपो भवेदिष्टं तडागं पूर्त्तमुच्यते ॥ ६५ ॥
iṣṭena labhate svargaṃ mokṣaṃ pūrttena cānpuyāt | vittakṣepo bhavediṣṭaṃ taḍāgaṃ pūrttamucyate || 65 ||
आरामश्च विशेषेण देवद्रोण्यस्तथैव च । वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च ॥ ६६ ॥
ārāmaśca viśeṣeṇa devadroṇyastathaiva ca | vāpīkūpataḍāgāni devatāyatanāni ca || 66 ||
पतितान्युद्धरेद्यस्तु स पूर्वफलमश्नुते । शुक्लाया आहरेन्मूत्रं कृष्णाया गोः शकृत्तथा ॥ ६७ ॥
patitānyuddharedyastu sa pūrvaphalamaśnute | śuklāyā āharenmūtraṃ kṛṣṇāyā goḥ śakṛttathā || 67 ||
ताम्रायाश्च पयो ग्राह्यं श्वेतायाश्च दधि स्मृतम् । कपिलाया घृतं ग्राह्यं महापातकनाशनम् ॥ ६८ ॥
tāmrāyāśca payo grāhyaṃ śvetāyāśca dadhi smṛtam | kapilāyā ghṛtaṃ grāhyaṃ mahāpātakanāśanam || 68 ||
कुशैस्तीर्थनदीतौयैः सर्वद्रव्यं पृथक् पृथक् । आहृत्य प्रणवेनैव उत्थाप्य प्रणवेन च ॥ ६९ ॥
kuśaistīrthanadītauyaiḥ sarvadravyaṃ pṛthak pṛthak | āhṛtya praṇavenaiva utthāpya praṇavena ca || 69 ||
प्रणवेन समालोड्य प्रणवेनैव संपिबेत् । पालाशे मध्यमे पर्णे भाण्डे ताम्रमये शुभे ॥ ७० ॥
praṇavena samāloḍya praṇavenaiva saṃpibet | pālāśe madhyame parṇe bhāṇḍe tāmramaye śubhe || 70 ||
पिबेत्पुष्करपर्णे वा मृन्मये वा कुशोदकम् । सूतके तु समुत्पन्ने द्वितीये समुपस्थिते ॥ ७१ ॥
pibetpuṣkaraparṇe vā mṛnmaye vā kuśodakam | sūtake tu samutpanne dvitīye samupasthite || 71 ||
द्वितीये नास्ति दोषस्तु प्रथमेनैव शुध्यति । जातेन शुध्यते जातं मृतेन मृतकं तथा ॥ ७२ ॥
dvitīye nāsti doṣastu prathamenaiva śudhyati | jātena śudhyate jātaṃ mṛtena mṛtakaṃ tathā || 72 ||
गर्भसंस्त्रवणे मासे त्रीण्यहानि विनिर्दिशेत् ॥ ७३ ॥
garbhasaṃstravaṇe māse trīṇyahāni vinirdiśet || 73 ||
रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्त्रावे विशुद्ध्यति । रजस्युपरते साध्वी स्नानेन स्त्री रजस्वला ॥ ७४ ॥
rātribhirmāsatulyābhirgarbhastrāve viśuddhyati | rajasyuparate sādhvī snānena strī rajasvalā || 74 ||
स्वगोत्राद्भृश्यते नारी विवाहात्सप्तमे पदे । स्वामिगोत्रेण कर्त्तव्यास्तस्याः पिण्डोदकक्रियाः ॥ ७५ ॥
svagotrādbhṛśyate nārī vivāhātsaptame pade | svāmigotreṇa karttavyāstasyāḥ piṇḍodakakriyāḥ || 75 ||
उद्देश्यं पिण्डदाने स्यात्पिण्डे पिण्डे द्विनामतः । षण्णां देयास्त्रयः पिण्डा एवं दाता न मुह्यति ॥ ७६ ॥
uddeśyaṃ piṇḍadāne syātpiṇḍe piṇḍe dvināmataḥ | ṣaṇṇāṃ deyāstrayaḥ piṇḍā evaṃ dātā na muhyati || 76 ||
स्वेन भर्त्रा सहस्त्राब्दं माताभुक्ता सुदैवतम् । पितामह्यपि स्वेनैव स्वेनैव प्रपितामही ॥ ७७ ॥
svena bhartrā sahastrābdaṃ mātābhuktā sudaivatam | pitāmahyapi svenaiva svenaiva prapitāmahī || 77 ||
वर्षे तु कुर्वीत मातापित्रोस्तु सत्कृतिम् । अदैवं भोजयेच्छ्राद्धं पिण्डमेकं तु निर्वपेत् ॥ ७८ ॥
varṣe tu kurvīta mātāpitrostu satkṛtim | adaivaṃ bhojayecchrāddhaṃ piṇḍamekaṃ tu nirvapet || 78 ||
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धिश्राद्धमथापरम् । पार्वणं चेति विज्ञेयं श्राद्धं प़ञ्चविधं बुधैः ॥ ७९ ॥
nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ vṛddhiśrāddhamathāparam | pārvaṇaṃ ceti vijñeyaṃ śrāddhaṃ pa़ñcavidhaṃ budhaiḥ || 79 ||
ग्रहोपरागे संक्रान्तौ पर्वोत्सवमलालये । निर्वपेत्र्रीन्नरः पिण्डानेकमेव मृतेऽहनि ॥ ८० ॥
grahoparāge saṃkrāntau parvotsavamalālaye | nirvapetrrīnnaraḥ piṇḍānekameva mṛte'hani || 80 ||
अनूढ न पृथक्कन्या पिण्डे गोत्रे च सूतके । पाणिग्रहणमन्त्राभ्यां स्वगोत्राद्भ्रश्यते ततः ॥ ८१ ॥
anūḍha na pṛthakkanyā piṇḍe gotre ca sūtake | pāṇigrahaṇamantrābhyāṃ svagotrādbhraśyate tataḥ || 81 ||
येन येन तु वर्णेन या कान्या परिणीयते । तत्समं सूतकं याति तथापिण्डोदकेऽपि च ॥ ८२ ॥
yena yena tu varṇena yā kānyā pariṇīyate | tatsamaṃ sūtakaṃ yāti tathāpiṇḍodake'pi ca || 82 ||
विवाहे चैव संवृत्ते चतुर्थेऽहनिरात्रिषु । एकत्वं सा व्रजेद्भर्तुः पिण्डे गोत्रे च सूतके ॥ ८३ ॥
vivāhe caiva saṃvṛtte caturthe'hanirātriṣu | ekatvaṃ sā vrajedbhartuḥ piṇḍe gotre ca sūtake || 83 ||
प्रथमेऽह्नि द्वितीये वा तृतीये वा चतुर्थके । अस्थिसंचयनं कार्यं बन्धुभिर्हितबुद्धिभिः ॥ ८४ ॥
prathame'hni dvitīye vā tṛtīye vā caturthake | asthisaṃcayanaṃ kāryaṃ bandhubhirhitabuddhibhiḥ || 84 ||
चतुर्थे पञ्चमे चैव सत्पमे नवमे तथा । अस्थिसंचयनं प्रोक्तं वर्णानामनुपूर्वशः ॥ ८५ ॥
caturthe pañcame caiva satpame navame tathā | asthisaṃcayanaṃ proktaṃ varṇānāmanupūrvaśaḥ || 85 ||
एकादशाहे प्रेतस्य यस्य चोत्सृज्यते वृषः । मुच्यते प्रेतलोकात्स स्वर्गलोके महीयते ॥ ८६ ॥
ekādaśāhe pretasya yasya cotsṛjyate vṛṣaḥ | mucyate pretalokātsa svargaloke mahīyate || 86 ||
नाभिमात्रे जले स्थित्वा हृदयेन तु चिन्तयेत् । आगच्छन्तु मे पितरो गृह्णन्त्वेताञ्जाञ्जलीन् ॥ ८७ ॥
nābhimātre jale sthitvā hṛdayena tu cintayet | āgacchantu me pitaro gṛhṇantvetāñjāñjalīn || 87 ||
हस्तौ कृत्वा तु संयुक्तौ पूरचित्वा जलेन च । गोश्रृङ्गमात्रमुद्धृत्य जलमध्ये विनिः क्षिपेत् ॥ ८८ ॥
hastau kṛtvā tu saṃyuktau pūracitvā jalena ca | gośrṛṅgamātramuddhṛtya jalamadhye viniḥ kṣipet || 88 ||
आकाशे च क्षिपेद्वारि वारिस्थो दक्षघिणामुखः । पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणादिक् तथैव च ॥ ८९ ॥
ākāśe ca kṣipedvāri vāristho dakṣaghiṇāmukhaḥ | pitṝṇāṃ sthānamākāśaṃ dakṣiṇādik tathaiva ca || 89 ||
आपो देवगणाः प्रोक्ता आपः पितृगणास्तथा । तस्मादस्य जलं देयं पितॄणां हितमिच्छता ॥ ९० ॥
āpo devagaṇāḥ proktā āpaḥ pitṛgaṇāstathā | tasmādasya jalaṃ deyaṃ pitṝṇāṃ hitamicchatā || 90 ||
दिवासूर्यांशुसंतत्पं रात्रौ नक्षत्रमारुतैः । मध्ययोरप्युभाभ्यां च पवित्रं सर्वदा जलम् ॥ ९१ ॥
divāsūryāṃśusaṃtatpaṃ rātrau nakṣatramārutaiḥ | madhyayorapyubhābhyāṃ ca pavitraṃ sarvadā jalam || 91 ||
स्वभावयुक्तमव्यक्तममेध्येन सदा शुचिः । भाण्डस्थं धरणीस्थं वा पवित्रं सर्वदा जलम् ॥ ९२ ॥
svabhāvayuktamavyaktamamedhyena sadā śuciḥ | bhāṇḍasthaṃ dharaṇīsthaṃ vā pavitraṃ sarvadā jalam || 92 ||
देवतानां पितॄणां च जलं दद्याज्जलाञ्जलीन् । असंस्कृतप्रमीतानां स्थले दद्याद्विचक्षणः ॥ ९३ ॥
devatānāṃ pitṝṇāṃ ca jalaṃ dadyājjalāñjalīn | asaṃskṛtapramītānāṃ sthale dadyādvicakṣaṇaḥ || 93 ||
श्राद्धे हवनकाले च दद्यादेकेन पाणिना । उभाभ्यां तर्पणे दद्यादेष धर्मो व्यवस्थितः ॥ ९४ ॥
śrāddhe havanakāle ca dadyādekena pāṇinā | ubhābhyāṃ tarpaṇe dadyādeṣa dharmo vyavasthitaḥ || 94 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).