सूत उवाच । सनंदनवचः श्रुत्वा मोक्षधर्माश्रितं द्विजाः । पुनः पप्रच्छ तत्त्वज्ञो नारदोऽध्यात्मसत्कथाम् ॥ १ ॥
sūta uvāca | sanaṃdanavacaḥ śrutvā mokṣadharmāśritaṃ dvijāḥ | punaḥ papraccha tattvajño nārado'dhyātmasatkathām || 1 ||
पूर्वार्धः · अध्यायः ४५
A chapter of the Narada Purana.
87 versesSanskrit with transliteration
सूत उवाच । सनंदनवचः श्रुत्वा मोक्षधर्माश्रितं द्विजाः । पुनः पप्रच्छ तत्त्वज्ञो नारदोऽध्यात्मसत्कथाम् ॥ १ ॥
sūta uvāca | sanaṃdanavacaḥ śrutvā mokṣadharmāśritaṃ dvijāḥ | punaḥ papraccha tattvajño nārado'dhyātmasatkathām || 1 ||
नारद उवाच । श्रुतं मया महाभाग मोक्षशास्त्रं त्वयोदितम् । न च मे जायते तृप्तिर्भूयोभूयोऽपि श्रृण्वतः ॥ २ ॥
nārada uvāca | śrutaṃ mayā mahābhāga mokṣaśāstraṃ tvayoditam | na ca me jāyate tṛptirbhūyobhūyo'pi śrṛṇvataḥ || 2 ||
यथा संमुच्यते जंतुरविद्याबंधनान्मुने । तथा कथय सर्वज्ञ मोक्षधर्मं सदाश्रितम् ॥ ३ ॥
yathā saṃmucyate jaṃturavidyābaṃdhanānmune | tathā kathaya sarvajña mokṣadharmaṃ sadāśritam || 3 ||
सनंदन उवाच । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । यथा मोक्षमनुप्राप्तो जनको मिथिलाधिपः ॥ ४ ॥
sanaṃdana uvāca | atrāpyudāharaṃtīmamitihāsaṃ purātanam | yathā mokṣamanuprāpto janako mithilādhipaḥ || 4 ||
जनको जनदेवस्तु मिथिलाया अधीश्वरः । और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिंतने ॥ ५ ॥
janako janadevastu mithilāyā adhīśvaraḥ | aurdhvadehikadharmāṇāmāsīdyukto viciṃtane || 5 ||
तस्य श्मशान माचार्या वसति सततं गृहे । दर्शयंतः पृथग्धर्मान्नानापाषंजवादिनः ॥ ६ ॥
tasya śmaśāna mācāryā vasati satataṃ gṛhe | darśayaṃtaḥ pṛthagdharmānnānāpāṣaṃjavādinaḥ || 6 ||
स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्य जातौ विनिश्चये । आदमस्थः स भूयिष्टमात्मतत्त्वेन तुष्यति ॥ ७ ॥
sa teṣāṃ pretyabhāve ca pretya jātau viniścaye | ādamasthaḥ sa bhūyiṣṭamātmatattvena tuṣyati || 7 ||
तत्र पंचशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः । परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामथ ॥ ८ ॥
tatra paṃcaśikho nāma kāpileyo mahāmuniḥ | paridhāvanmahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mithilāmatha || 8 ||
सर्वसंन्यासधर्माणः तत्त्वज्ञानविनिश्चये । सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः ॥ ९ ॥
sarvasaṃnyāsadharmāṇaḥ tattvajñānaviniścaye | suparyavasitārthaśca nirdvaṃdvo naṣṭasaṃśayaḥ || 9 ||
ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु । शाश्वतं सुखमत्यंतमन्विच्छन्स सुदुर्लभम् ॥ १० ॥
ṛṣīṇāmāhurekaṃ yaṃ kāmādavasitaṃ nṛṣu | śāśvataṃ sukhamatyaṃtamanvicchansa sudurlabham || 10 ||
यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षि प्रजापतिम् । स मन्ये तेन रूपेण विख्यापयति हि स्वयम् ॥ ११ ॥
yamāhuḥ kapilaṃ sāṃkhyāḥ paramarṣi prajāpatim | sa manye tena rūpeṇa vikhyāpayati hi svayam || 11 ||
आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् । पंचस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रकम् ॥ १२ ॥
āsureḥ prathamaṃ śiṣyaṃ yamāhuścirajīvinam | paṃcasrotasi yaḥ satramāste varṣasahasrakam || 12 ||
पंचस्रोतसमागम्य कापिलं मंडलं महत् । पुरुषावस्थमव्यंक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ १३ ॥
paṃcasrotasamāgamya kāpilaṃ maṃḍalaṃ mahat | puruṣāvasthamavyaṃktaṃ paramārthaṃ nyavedayat || 13 ||
इष्टिमंत्रेण संयुक्तो भूयश्च तपसासुरिः । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं विबुधे देहदर्शनः ॥ १४ ॥
iṣṭimaṃtreṇa saṃyukto bhūyaśca tapasāsuriḥ | kṣetrakṣetrajñayorvyaktiṃ vibudhe dehadarśanaḥ || 14 ||
यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते । आसुरिर्मंडले तस्मिन्प्रतिपेदे तमव्ययम् ॥ १५ ॥
yattadekākṣaraṃ brahma nānārūpaṃ pradṛśyate | āsurirmaṃḍale tasminpratipede tamavyayam || 15 ||
तस्य पंचशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः । ब्राह्मणी कपिली नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥ १६ ॥
tasya paṃcaśikhaḥ śiṣyo mānuṣyā payasā bhṛtaḥ | brāhmaṇī kapilī nāma kācidāsītkuṭumbinī || 16 ||
तस्यः पुत्रत्वमागत्य स्रियाः स पिबति स्तनौ । ततश्च कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्टिकीम् ॥ १७ ॥
tasyaḥ putratvamāgatya sriyāḥ sa pibati stanau | tataśca kāpileyatvaṃ lebhe buddhiṃ ca naiṣṭikīm || 17 ||
एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् । तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ १८ ॥
etanme bhagavānāha kāpileyasya saṃbhavam | tasya tatkāpileyatvaṃ sarvavittvamanuttamam || 18 ||
सामात्यो जनको ज्ञात्वा धर्मज्ञो ज्ञानिनं मुने । उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ १९ ॥
sāmātyo janako jñātvā dharmajño jñāninaṃ mune | upetya śatamācāryānmohayāmāsa hetubhiḥ || 19 ||
जनकस्त्वभिसंरक्तः कापि लेयानुदर्शनम् । उत्सृज्य शतमाचार्याम्पृष्टतोऽनुजगाम तम् ॥ २० ॥
janakastvabhisaṃraktaḥ kāpi leyānudarśanam | utsṛjya śatamācāryāmpṛṣṭato'nujagāma tam || 20 ||
तस्मै परमकल्याणं प्रणताय च धर्मतः । अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते ॥ २१ ॥
tasmai paramakalyāṇaṃ praṇatāya ca dharmataḥ | abravītparamaṃ mokṣaṃ yattatsāṃkhyaṃ vidhīyate || 21 ||
जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् । कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥ २२ ॥
jātinirvedamuktvā sa karmanirvedamabravīt | karmanirvedamuktvā ca sarvanirvedamabravīt || 22 ||
यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः । तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥ २३ ॥
yadarthaṃ dharmasaṃsargaḥ karmaṇāṃ ca phalodayaḥ | tamanāśvāsikaṃ mohaṃ vināśi calamadhruvam || 23 ||
दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके । आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥ २४ ॥
dṛśyamāne vināśe ca pratyakṣe lokasākṣike | āgamātparamastīti bruvannapi parājitaḥ || 24 ||
अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः । आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक् परं मतम् ॥ २५ ॥
anātmā hyātmano mṛtyuḥ kleśo mṛtyurjarāmayaḥ | ātmānaṃ manyate mohāttadasamyak paraṃ matam || 25 ||
अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते । अजरोऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते यथा ॥ २६ ॥
atha cedevamapyasti yalloke nopapadyate | ajaro'yamamṛtyuśca rājāsau manyate yathā || 26 ||
अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसितलक्षणे । किमधिष्टाय तद् ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ २७ ॥
asti nāstīti cāpyetattasminnasitalakṣaṇe | kimadhiṣṭāya tad brūyāllokayātrāviniścayam || 27 ||
प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतांत ह्येतयोरपि । प्रत्यक्षो ह्यागमो भिन्नः कृतांतो वा न किंचन ॥ २८ ॥
pratyakṣaṃ hyetayormūlaṃ kṛtāṃta hyetayorapi | pratyakṣo hyāgamo bhinnaḥ kṛtāṃto vā na kiṃcana || 28 ||
यत्र तत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतेऽपि च । अन्योजीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्थितः ॥ २९ ॥
yatra tatrānumāne'sminkṛtaṃ bhāvayate'pi ca | anyojīvaḥ śarīrasya nāstikānāṃ mate sthitaḥ || 29 ||
रेतोवटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् । जातिस्मृतिरयस्कांतः सूर्यकांतोंऽबुभक्षणम् ॥ ३० ॥
retovaṭakaṇīkāyāṃ ghṛtapākādhivāsanam | jātismṛtirayaskāṃtaḥ sūryakāṃtoṃ'bubhakṣaṇam || 30 ||
प्रेतभूतप्रियश्चैव देवता ह्युपयाचनम् । मृतकर्मनिवत्तिं च प्रमाणमिति निश्चयः ॥ ३१ ॥
pretabhūtapriyaścaiva devatā hyupayācanam | mṛtakarmanivattiṃ ca pramāṇamiti niścayaḥ || 31 ||
नन्वेते हेतवः संति ये केचिन्मूर्तिसस्थिताः । अमूतस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपलभ्यते ॥ ३२ ॥
nanvete hetavaḥ saṃti ye kecinmūrtisasthitāḥ | amūtasya hi mūrtena sāmānyaṃ nopalabhyate || 32 ||
अविद्या कर्म तृष्णा च केचिदाहुः पुनर्भवम् । तस्मिन्नष्टे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि ॥ ३३ ॥
avidyā karma tṛṣṇā ca kecidāhuḥ punarbhavam | tasminnaṣṭe ca dagdhe ca citte maraṇadharmiṇi || 33 ||
अन्योऽस्माज्जायते मोहस्तमाहुः सत्त्वसंक्षयम् । यदा सरूपतश्चान्यो जातितः श्रुततोऽर्थतः ॥ ३४ ॥
anyo'smājjāyate mohastamāhuḥ sattvasaṃkṣayam | yadā sarūpataścānyo jātitaḥ śrutato'rthataḥ || 34 ||
कथमस्मिन्स इत्येव संबंधः स्यादसंहितः । एवं सति च का प्रीहिर्ज्ञानविद्यातपोबलैः ॥ ३५ ॥
kathamasminsa ityeva saṃbaṃdhaḥ syādasaṃhitaḥ | evaṃ sati ca kā prīhirjñānavidyātapobalaiḥ || 35 ||
यदस्याचरितं कर्म सामान्यात्प्रतिपद्यते । अपि त्वयमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ॥ ३६ ॥
yadasyācaritaṃ karma sāmānyātpratipadyate | api tvayamihaivānyaiḥ prākṛtairduḥkhito bhavet || 36 ||
सुखितो दुःखितो वापि दृश्यादृश्यविनिर्णयः । यथा हि मुशलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत् ॥ ३७ ॥
sukhito duḥkhito vāpi dṛśyādṛśyavinirṇayaḥ | yathā hi muśalairhanyuḥ śarīraṃ tatpunarbhavet || 37 ||
वृथा ज्ञानं यदन्यञ्च येनैतन्नोपलभ्यते । ऋमसंवत्सरौ तिष्यः शीतोष्णोऽथ प्रियाप्रिये ॥ ३८ ॥
vṛthā jñānaṃ yadanyañca yenaitannopalabhyate | ṛmasaṃvatsarau tiṣyaḥ śītoṣṇo'tha priyāpriye || 38 ||
यथा तातानि पश्यति तादृशः सत्त्वसंक्षयः । जरयाभिपरीतस्य मृत्युना च विनाशितम् ॥ ३९ ॥
yathā tātāni paśyati tādṛśaḥ sattvasaṃkṣayaḥ | jarayābhiparītasya mṛtyunā ca vināśitam || 39 ||
दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति । इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ॥ ४० ॥
durbalaṃ durbalaṃ pūrvaṃ gṛhasyeva vinaśyati | indriyāṇi mano vāyuḥ śoṇitaṃ māṃsamasthi ca || 40 ||
आनुपूर्व्या विनश्यंति स्वं धातुमुपयाति च । लोकयात्राविधातश्च दानधर्मफलागमे ॥ ४१ ॥
ānupūrvyā vinaśyaṃti svaṃ dhātumupayāti ca | lokayātrāvidhātaśca dānadharmaphalāgame || 41 ||
तदर्थं वेदंशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः । इति सम्यङ् मनस्येते बहवः संति हेतवः ॥ ४२ ॥
tadarthaṃ vedaṃśabdāśca vyavahārāśca laukikāḥ | iti samyaṅ manasyete bahavaḥ saṃti hetavaḥ || 42 ||
ऐत दस्तीति नास्तीति न कश्चित्प्रतिदृश्यते । तेषां विमृशतामेव तत्सम्यगभिधावताम् ॥ ४३ ॥
aita dastīti nāstīti na kaścitpratidṛśyate | teṣāṃ vimṛśatāmeva tatsamyagabhidhāvatām || 43 ||
क्वचिन्निवसते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् । एवंतुर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजंतवः ॥ ४४ ॥
kvacinnivasate buddhistatra jīryati vṛkṣavat | evaṃturthairanarthaiśca duḥkhitāḥ sarvajaṃtavaḥ || 44 ||
आगमैरपकृष्यंते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥ ४५ ॥
āgamairapakṛṣyaṃte hastipairhastino yathā || 45 ||
अर्थास्तथा हंति सुखावहांश्च लिहत एते बहवोपशुष्काः । महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयांति ॥ ४६ ॥
arthāstathā haṃti sukhāvahāṃśca lihata ete bahavopaśuṣkāḥ | mahattaraṃ duḥkhamabhiprapannā hitvāmiṣaṃ mṛtyuvaśaṃ prayāṃti || 46 ||
विनाशिनो ह्यध्रुवजीविनः किं किं बंधुभिर्मत्रपरिग्रहैश्च । विहाय यो गच्छति सर्वमेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ ४७ ॥
vināśino hyadhruvajīvinaḥ kiṃ kiṃ baṃdhubhirmatraparigrahaiśca | vihāya yo gacchati sarvameva kṣaṇena gatvā na nivartate ca || 47 ||
भूव्योमतोयानलवायवोऽपि सदा शरीरं प्रतिपालयंति । इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवेद्विनाशिनाप्यस्य न शम विद्यते ॥ ४८ ॥
bhūvyomatoyānalavāyavo'pi sadā śarīraṃ pratipālayaṃti | itīdamālakṣya ratiḥ kuto bhavedvināśināpyasya na śama vidyate || 48 ||
इदमनुपधिवाक्यमच्छलं परमनिरामयमात्मसाक्षिकम् । नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ ४९ ॥
idamanupadhivākyamacchalaṃ paramanirāmayamātmasākṣikam | narapatirabhivīkṣya vismitaḥ punaranuyoktumidaṃ pracakrame || 49 ||
जनक उवाच । भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् । एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ ५० ॥
janaka uvāca | bhagavanyadi na pretya saṃjñā bhavati kasyacit | evaṃ sati kimajñānaṃ jñānaṃ vā kiṃ kariṣyati || 50 ||
सर्वमुच्छेदनिष्टस्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम । अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ ५१ ॥
sarvamucchedaniṣṭasyātpaśya caitaddvijottama | apramattaḥ pramatto vā kiṃ viśeṣaṃ kariṣyati || 51 ||
असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु । कस्मै क्रियत कल्पेत निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ ५२ ॥
asaṃsargo hi bhūteṣu saṃsargo vā vināśiṣu | kasmai kriyata kalpeta niścayaḥ ko'tra tattvataḥ || 52 ||
सनंदन उवाच । तमसा हि मतिच्छत्रं विभ्रांतमिव चातुरम् । पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पंचशिखोऽब्रवीत् ॥ ५३ ॥
sanaṃdana uvāca | tamasā hi maticchatraṃ vibhrāṃtamiva cāturam | punaḥ praśamayanvākyaiḥ kaviḥ paṃcaśikho'bravīt || 53 ||
पंचशिख उवाच । उच्छेदनिष्टा नेहास्ति भावनिष्टा न विद्यते । अयं ह्यपि समाहारः शरीरेंद्रियचेतसाम् ॥ ५४ ॥
paṃcaśikha uvāca | ucchedaniṣṭā nehāsti bhāvaniṣṭā na vidyate | ayaṃ hyapi samāhāraḥ śarīreṃdriyacetasām || 54 ||
वर्तते पृथगन्योन्यमप्युपाश्रित्य कर्मसु । धातवः पंचधा तोयं खे वायुर्ज्योतिषो धरा ॥ ५५ ॥
vartate pṛthaganyonyamapyupāśritya karmasu | dhātavaḥ paṃcadhā toyaṃ khe vāyurjyotiṣo dharā || 55 ||
तेषु भावेन तिष्टंति वियुज्यंते स्वभावतः । आकाशं वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ॥ ५६ ॥
teṣu bhāvena tiṣṭaṃti viyujyaṃte svabhāvataḥ | ākāśaṃ vāyurūṣmā ca sneho yaścāpi pārthivaḥ || 56 ||
एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा । ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कायसंग्रहः ॥ ५७ ॥
eṣa pañcasamāhāraḥ śarīramapi naikadhā | jñānamūṣmā ca vāyuśca trividhaḥ kāyasaṃgrahaḥ || 57 ||
इंद्रियाणींद्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतनामनः । ।। प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ ५८ ॥
iṃdriyāṇīṃdriyārthāśca svabhāvaścetanāmanaḥ | || prāṇāpānau vikāraśca dhātavaścātra niḥsṛtāḥ || 58 ||
श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च । इंद्रियाणीति पंचैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः ॥ ५९ ॥
śravaṇaṃ sparśanaṃ jihvā dṛṣṭirnāsā tathaiva ca | iṃdriyāṇīti paṃcaite cittapūrvaṃgamā guṇāḥ || 59 ||
तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा । सुखदुःखेति यामाहुरनदुःखासुखेति च ॥ ६० ॥
tatra vijñānasaṃyuktā trividhā cetanā dhruvā | sukhaduḥkheti yāmāhuranaduḥkhāsukheti ca || 60 ||
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च मूर्त्यर्थमेव ते त्रयः । एते ह्यामरणात्पंच सद्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ ६१ ॥
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca mūrtyarthameva te trayaḥ | ete hyāmaraṇātpaṃca sadguṇā jñānasiddhaye || 61 ||
तेषु कर्मणि सिद्धिश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः । तमाहुः परमं शुद्धिं बुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ ६२ ॥
teṣu karmaṇi siddhiśca sarvatattvārthaniścayaḥ | tamāhuḥ paramaṃ śuddhiṃ buddhirityavyayaṃ mahat || 62 ||
इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः । असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनंतं नोपशाम्यति ॥ ६३ ॥
imaṃ guṇasamāhāramātmabhāvena paśyataḥ | asamyagdarśanairduḥkhamanaṃtaṃ nopaśāmyati || 63 ||
अनात्मेति च यदृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि । वर्तते किमधिष्टानात्प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ ६४ ॥
anātmeti ca yadṛṣṭaṃ tenāhaṃ na mametyapi | vartate kimadhiṣṭānātprasaktā duḥkhasaṃtatiḥ || 64 ||
तत्र सम्यग्जनो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम् । श्रृणुयात्तच्च मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ ६५ ॥
tatra samyagjano nāma tyāgaśāstramanuttamam | śrṛṇuyāttacca mokṣāya bhāṣyamāṇaṃ bhaviṣyati || 65 ||
त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम् । नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो तमः ॥ ६६ ॥
tyāga eva hi sarveṣāmuktānāmapi karmaṇām | nityaṃ mithyāvinītānāṃ kleśo duḥkhāvaho tamaḥ || 66 ||
द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतानि च । सुखत्यागा तपो योगं सर्वत्यागे समापना ॥ ६७ ॥
dravyatyāge tu karmāṇi bhogatyāge vratāni ca | sukhatyāgā tapo yogaṃ sarvatyāge samāpanā || 67 ||
तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः । विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर्हि तथा भवेत् ॥ ६८ ॥
tasya mārgo'yamadvaidhaḥ sarvatyāgasya darśitaḥ | viprahāṇāya duḥkhasya durgatirhi tathā bhavet || 68 ||
पंच ज्ञानेंद्रियाण्युक्त्वा मनः षष्टानि चेतसि । बसषष्टानि वक्ष्यामि पंच कर्मेद्रियाणि तु ॥ ६९ ॥
paṃca jñāneṃdriyāṇyuktvā manaḥ ṣaṣṭāni cetasi | basaṣaṣṭāni vakṣyāmi paṃca karmedriyāṇi tu || 69 ||
हस्तौ कर्मेद्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतींद्रियम् । प्रजनान दयोमेढ्रो विसर्गो पायुरिंद्रियम् ॥ ७० ॥
hastau karmedriyaṃ jñeyamatha pādau gatīṃdriyam | prajanāna dayomeḍhro visargo pāyuriṃdriyam || 70 ||
वाक्च शब्दविशेषार्थमिति पंचान्वितं विदुः । एवमेकादशेतानि बुद्ध्या त्ववसृजन्मनः ॥ ७१ ॥
vākca śabdaviśeṣārthamiti paṃcānvitaṃ viduḥ | evamekādaśetāni buddhyā tvavasṛjanmanaḥ || 71 ||
कर्णो शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगंधयोः ॥ ७२ ॥
karṇo śabdaśca cittaṃ ca trayaḥ śravaṇasaṃgrahe | tathā sparśe tathā rūpe tathaiva rasagaṃdhayoḥ || 72 ||
एवं पंच त्रिका ह्येते गुणस्तदुपलब्धये । येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः ॥ ७३ ॥
evaṃ paṃca trikā hyete guṇastadupalabdhaye | yenāyaṃ trividho bhāvaḥ paryāyātsamupasthitaḥ || 73 ||
सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः । त्रिविधा वेदाना येषु प्रसृता सर्वसाधिनी ॥ ७४ ॥
sāttviko rājasaścāpi tāmasaścāpi te trayaḥ | trividhā vedānā yeṣu prasṛtā sarvasādhinī || 74 ||
प्रहर्षः प्रीतिरानंदः सुखं संशान्तचित्तता । अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः ॥ ७५ ॥
praharṣaḥ prītirānaṃdaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā | akutaścitkutaścidvā cittataḥ sāttviko guṇaḥ || 75 ||
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा । लिंगानि रजसस्तानि दृश्यंते हेत्वहेतुतः ॥ ७६ ॥
atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathā'kṣamā | liṃgāni rajasastāni dṛśyaṃte hetvahetutaḥ || 76 ||
अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतंद्रिता । कथंचिदपि वर्तंते विविधास्तामसा गुणाः ॥ ७७ ॥
avivekastathā mohaḥ pramādaḥ svapnataṃdritā | kathaṃcidapi vartaṃte vividhāstāmasā guṇāḥ || 77 ||
इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धिमात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः । न लिप्यते कर्मपलैरनिष्टैः पत्रं विषस्येव जलेन सिक्तम् ॥ ७८ ॥
imāṃ ca yo veda vimokṣabuddhimātmānamanvicchati cāpramattaḥ | na lipyate karmapalairaniṣṭaiḥ patraṃ viṣasyeva jalena siktam || 78 ||
दृढैर्हि पाशैर्विविधैर्विमुक्तः प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च । यदा ह्यसौ दुःखसौख्ये जहाति मुक्तस्तदाऽग्र्यां गतिमेत्यलिंगः ॥ ७९ ॥
dṛḍhairhi pāśairvividhairvimuktaḥ prajānimittairapi daivataiśca | yadā hyasau duḥkhasaukhye jahāti muktastadā'gryāṃ gatimetyaliṃgaḥ || 79 ||
श्रुतिप्रमाणगममंगलैश्च शेति जरामृत्युभयादतीतः । क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे तनोर्निमित्ते च फले विनष्टे ॥ ८० ॥
śrutipramāṇagamamaṃgalaiśca śeti jarāmṛtyubhayādatītaḥ | kṣīṇe ca puṇye vigate ca pāpe tanornimitte ca phale vinaṣṭe || 80 ||
अलेपमाकाशमलिंगमेवमास्थाय पश्यंति महत्यशक्ता । यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस्तंतुक्षये तिष्टति यात्यमानः ॥ ८१ ॥
alepamākāśamaliṃgamevamāsthāya paśyaṃti mahatyaśaktā | yathorṇanābhiḥ parivartamānastaṃtukṣaye tiṣṭati yātyamānaḥ || 81 ||
तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विध्वंसते लोष्टमिवादिमृच्छन् । यथा रुरुः शृंगमथो पुराणं हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथा च ॥ ८२ ॥
tathā vimuktaḥ prajahāti duḥkhaṃ vidhvaṃsate loṣṭamivādimṛcchan | yathā ruruḥ śṛṃgamatho purāṇaṃ hitvā tvacaṃ vāpyurago yathā ca || 82 ||
विहाय गच्छन्ननवेक्षघमाणस्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् । मत्स्यं यथा वाप्युदके पतंतमुत्सृज्य पक्षी निपतत्सशक्तः ॥ ८३ ॥
vihāya gacchannanavekṣaghamāṇastathā vimukto vijahāti duḥkham | matsyaṃ yathā vāpyudake pataṃtamutsṛjya pakṣī nipatatsaśaktaḥ || 83 ||
तथा ह्यसौ दुःखसौख्ये विहाय मुक्तः परार्द्ध्या गतिमेत्यलिंगः ॥ ८४ ॥
tathā hyasau duḥkhasaukhye vihāya muktaḥ parārddhyā gatimetyaliṃgaḥ || 84 ||
इदममृतपदं निशम्य राजा स्वयमिहपंचशिखेन भाष्यमाणम् । निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ ८५ ॥
idamamṛtapadaṃ niśamya rājā svayamihapaṃcaśikhena bhāṣyamāṇam | nikhilamabhisamīkṣya niścitārthaḥ paramasukhī vijahāra vītaśokaḥ || 85 ||
अपि च भवति मैथिलेन गीतं नगरमुपाहितमग्निनाभिवीक्ष्य । न खलु मम हि दह्यतेऽत्र किंचित्स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ ८६ ॥
api ca bhavati maithilena gītaṃ nagaramupāhitamagninābhivīkṣya | na khalu mama hi dahyate'tra kiṃcitsvayamidamāha kila sma bhūmipālaḥ || 86 ||
इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं महामुने सततमवेक्षते तथा । उपद्रवाननुभवते ह्यदुः खितः प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ ८७ ॥
imaṃ hi yaḥ paṭhati vimokṣaniścayaṃ mahāmune satatamavekṣate tathā | upadravānanubhavate hyaduḥ khitaḥ pramucyate kapilamivaitya maithilaḥ || 87 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).