Skip to content

पूर्वार्धः · अध्यायः ४५

Sanaṃdanavacaḥ śrutvā mokṣadharmāśritaṃ dvijāḥ

A chapter of the Narada Purana.

87 versesSanskrit with transliteration

The sage Narada with his vina, singing the name of Narayana.

सूत उवाच । सनंदनवचः श्रुत्वा मोक्षधर्माश्रितं द्विजाः । पुनः पप्रच्छ तत्त्वज्ञो नारदोऽध्यात्मसत्कथाम् ॥ १ ॥

sūta uvāca | sanaṃdanavacaḥ śrutvā mokṣadharmāśritaṃ dvijāḥ | punaḥ papraccha tattvajño nārado'dhyātmasatkathām || 1 ||

Report an error

नारद उवाच । श्रुतं मया महाभाग मोक्षशास्त्रं त्वयोदितम् । न च मे जायते तृप्तिर्भूयोभूयोऽपि श्रृण्वतः ॥ २ ॥

nārada uvāca | śrutaṃ mayā mahābhāga mokṣaśāstraṃ tvayoditam | na ca me jāyate tṛptirbhūyobhūyo'pi śrṛṇvataḥ || 2 ||

Report an error

यथा संमुच्यते जंतुरविद्याबंधनान्मुने । तथा कथय सर्वज्ञ मोक्षधर्मं सदाश्रितम् ॥ ३ ॥

yathā saṃmucyate jaṃturavidyābaṃdhanānmune | tathā kathaya sarvajña mokṣadharmaṃ sadāśritam || 3 ||

Report an error

सनंदन उवाच । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । यथा मोक्षमनुप्राप्तो जनको मिथिलाधिपः ॥ ४ ॥

sanaṃdana uvāca | atrāpyudāharaṃtīmamitihāsaṃ purātanam | yathā mokṣamanuprāpto janako mithilādhipaḥ || 4 ||

Report an error

जनको जनदेवस्तु मिथिलाया अधीश्वरः । और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिंतने ॥ ५ ॥

janako janadevastu mithilāyā adhīśvaraḥ | aurdhvadehikadharmāṇāmāsīdyukto viciṃtane || 5 ||

Report an error

तस्य श्मशान माचार्या वसति सततं गृहे । दर्शयंतः पृथग्धर्मान्नानापाषंजवादिनः ॥ ६ ॥

tasya śmaśāna mācāryā vasati satataṃ gṛhe | darśayaṃtaḥ pṛthagdharmānnānāpāṣaṃjavādinaḥ || 6 ||

Report an error

स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्य जातौ विनिश्चये । आदमस्थः स भूयिष्टमात्मतत्त्वेन तुष्यति ॥ ७ ॥

sa teṣāṃ pretyabhāve ca pretya jātau viniścaye | ādamasthaḥ sa bhūyiṣṭamātmatattvena tuṣyati || 7 ||

Report an error

तत्र पंचशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः । परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामथ ॥ ८ ॥

tatra paṃcaśikho nāma kāpileyo mahāmuniḥ | paridhāvanmahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mithilāmatha || 8 ||

Report an error

सर्वसंन्यासधर्माणः तत्त्वज्ञानविनिश्चये । सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः ॥ ९ ॥

sarvasaṃnyāsadharmāṇaḥ tattvajñānaviniścaye | suparyavasitārthaśca nirdvaṃdvo naṣṭasaṃśayaḥ || 9 ||

Report an error

ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु । शाश्वतं सुखमत्यंतमन्विच्छन्स सुदुर्लभम् ॥ १० ॥

ṛṣīṇāmāhurekaṃ yaṃ kāmādavasitaṃ nṛṣu | śāśvataṃ sukhamatyaṃtamanvicchansa sudurlabham || 10 ||

Report an error

यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षि प्रजापतिम् । स मन्ये तेन रूपेण विख्यापयति हि स्वयम् ॥ ११ ॥

yamāhuḥ kapilaṃ sāṃkhyāḥ paramarṣi prajāpatim | sa manye tena rūpeṇa vikhyāpayati hi svayam || 11 ||

Report an error

आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् । पंचस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रकम् ॥ १२ ॥

āsureḥ prathamaṃ śiṣyaṃ yamāhuścirajīvinam | paṃcasrotasi yaḥ satramāste varṣasahasrakam || 12 ||

Report an error

पंचस्रोतसमागम्य कापिलं मंडलं महत् । पुरुषावस्थमव्यंक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ १३ ॥

paṃcasrotasamāgamya kāpilaṃ maṃḍalaṃ mahat | puruṣāvasthamavyaṃktaṃ paramārthaṃ nyavedayat || 13 ||

Report an error

इष्टिमंत्रेण संयुक्तो भूयश्च तपसासुरिः । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं विबुधे देहदर्शनः ॥ १४ ॥

iṣṭimaṃtreṇa saṃyukto bhūyaśca tapasāsuriḥ | kṣetrakṣetrajñayorvyaktiṃ vibudhe dehadarśanaḥ || 14 ||

Report an error

यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते । आसुरिर्मंडले तस्मिन्प्रतिपेदे तमव्ययम् ॥ १५ ॥

yattadekākṣaraṃ brahma nānārūpaṃ pradṛśyate | āsurirmaṃḍale tasminpratipede tamavyayam || 15 ||

Report an error

तस्य पंचशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः । ब्राह्मणी कपिली नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥ १६ ॥

tasya paṃcaśikhaḥ śiṣyo mānuṣyā payasā bhṛtaḥ | brāhmaṇī kapilī nāma kācidāsītkuṭumbinī || 16 ||

Report an error

तस्यः पुत्रत्वमागत्य स्रियाः स पिबति स्तनौ । ततश्च कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्टिकीम् ॥ १७ ॥

tasyaḥ putratvamāgatya sriyāḥ sa pibati stanau | tataśca kāpileyatvaṃ lebhe buddhiṃ ca naiṣṭikīm || 17 ||

Report an error

एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् । तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ १८ ॥

etanme bhagavānāha kāpileyasya saṃbhavam | tasya tatkāpileyatvaṃ sarvavittvamanuttamam || 18 ||

Report an error

सामात्यो जनको ज्ञात्वा धर्मज्ञो ज्ञानिनं मुने । उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ १९ ॥

sāmātyo janako jñātvā dharmajño jñāninaṃ mune | upetya śatamācāryānmohayāmāsa hetubhiḥ || 19 ||

Report an error

जनकस्त्वभिसंरक्तः कापि लेयानुदर्शनम् । उत्सृज्य शतमाचार्याम्पृष्टतोऽनुजगाम तम् ॥ २० ॥

janakastvabhisaṃraktaḥ kāpi leyānudarśanam | utsṛjya śatamācāryāmpṛṣṭato'nujagāma tam || 20 ||

Report an error

तस्मै परमकल्याणं प्रणताय च धर्मतः । अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते ॥ २१ ॥

tasmai paramakalyāṇaṃ praṇatāya ca dharmataḥ | abravītparamaṃ mokṣaṃ yattatsāṃkhyaṃ vidhīyate || 21 ||

Report an error

जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् । कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥ २२ ॥

jātinirvedamuktvā sa karmanirvedamabravīt | karmanirvedamuktvā ca sarvanirvedamabravīt || 22 ||

Report an error

यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः । तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥ २३ ॥

yadarthaṃ dharmasaṃsargaḥ karmaṇāṃ ca phalodayaḥ | tamanāśvāsikaṃ mohaṃ vināśi calamadhruvam || 23 ||

Report an error

दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके । आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥ २४ ॥

dṛśyamāne vināśe ca pratyakṣe lokasākṣike | āgamātparamastīti bruvannapi parājitaḥ || 24 ||

Report an error

अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः । आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक् परं मतम् ॥ २५ ॥

anātmā hyātmano mṛtyuḥ kleśo mṛtyurjarāmayaḥ | ātmānaṃ manyate mohāttadasamyak paraṃ matam || 25 ||

Report an error

अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते । अजरोऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते यथा ॥ २६ ॥

atha cedevamapyasti yalloke nopapadyate | ajaro'yamamṛtyuśca rājāsau manyate yathā || 26 ||

Report an error

अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसितलक्षणे । किमधिष्टाय तद् ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ २७ ॥

asti nāstīti cāpyetattasminnasitalakṣaṇe | kimadhiṣṭāya tad brūyāllokayātrāviniścayam || 27 ||

Report an error

प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतांत ह्येतयोरपि । प्रत्यक्षो ह्यागमो भिन्नः कृतांतो वा न किंचन ॥ २८ ॥

pratyakṣaṃ hyetayormūlaṃ kṛtāṃta hyetayorapi | pratyakṣo hyāgamo bhinnaḥ kṛtāṃto vā na kiṃcana || 28 ||

Report an error

यत्र तत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतेऽपि च । अन्योजीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्थितः ॥ २९ ॥

yatra tatrānumāne'sminkṛtaṃ bhāvayate'pi ca | anyojīvaḥ śarīrasya nāstikānāṃ mate sthitaḥ || 29 ||

Report an error

रेतोवटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् । जातिस्मृतिरयस्कांतः सूर्यकांतोंऽबुभक्षणम् ॥ ३० ॥

retovaṭakaṇīkāyāṃ ghṛtapākādhivāsanam | jātismṛtirayaskāṃtaḥ sūryakāṃtoṃ'bubhakṣaṇam || 30 ||

Report an error

प्रेतभूतप्रियश्चैव देवता ह्युपयाचनम् । मृतकर्मनिवत्तिं च प्रमाणमिति निश्चयः ॥ ३१ ॥

pretabhūtapriyaścaiva devatā hyupayācanam | mṛtakarmanivattiṃ ca pramāṇamiti niścayaḥ || 31 ||

Report an error

नन्वेते हेतवः संति ये केचिन्मूर्तिसस्थिताः । अमूतस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

nanvete hetavaḥ saṃti ye kecinmūrtisasthitāḥ | amūtasya hi mūrtena sāmānyaṃ nopalabhyate || 32 ||

Report an error

अविद्या कर्म तृष्णा च केचिदाहुः पुनर्भवम् । तस्मिन्नष्टे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि ॥ ३३ ॥

avidyā karma tṛṣṇā ca kecidāhuḥ punarbhavam | tasminnaṣṭe ca dagdhe ca citte maraṇadharmiṇi || 33 ||

Report an error

अन्योऽस्माज्जायते मोहस्तमाहुः सत्त्वसंक्षयम् । यदा सरूपतश्चान्यो जातितः श्रुततोऽर्थतः ॥ ३४ ॥

anyo'smājjāyate mohastamāhuḥ sattvasaṃkṣayam | yadā sarūpataścānyo jātitaḥ śrutato'rthataḥ || 34 ||

Report an error

कथमस्मिन्स इत्येव संबंधः स्यादसंहितः । एवं सति च का प्रीहिर्ज्ञानविद्यातपोबलैः ॥ ३५ ॥

kathamasminsa ityeva saṃbaṃdhaḥ syādasaṃhitaḥ | evaṃ sati ca kā prīhirjñānavidyātapobalaiḥ || 35 ||

Report an error

यदस्याचरितं कर्म सामान्यात्प्रतिपद्यते । अपि त्वयमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ॥ ३६ ॥

yadasyācaritaṃ karma sāmānyātpratipadyate | api tvayamihaivānyaiḥ prākṛtairduḥkhito bhavet || 36 ||

Report an error

सुखितो दुःखितो वापि दृश्यादृश्यविनिर्णयः । यथा हि मुशलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत् ॥ ३७ ॥

sukhito duḥkhito vāpi dṛśyādṛśyavinirṇayaḥ | yathā hi muśalairhanyuḥ śarīraṃ tatpunarbhavet || 37 ||

Report an error

वृथा ज्ञानं यदन्यञ्च येनैतन्नोपलभ्यते । ऋमसंवत्सरौ तिष्यः शीतोष्णोऽथ प्रियाप्रिये ॥ ३८ ॥

vṛthā jñānaṃ yadanyañca yenaitannopalabhyate | ṛmasaṃvatsarau tiṣyaḥ śītoṣṇo'tha priyāpriye || 38 ||

Report an error

यथा तातानि पश्यति तादृशः सत्त्वसंक्षयः । जरयाभिपरीतस्य मृत्युना च विनाशितम् ॥ ३९ ॥

yathā tātāni paśyati tādṛśaḥ sattvasaṃkṣayaḥ | jarayābhiparītasya mṛtyunā ca vināśitam || 39 ||

Report an error

दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति । इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ॥ ४० ॥

durbalaṃ durbalaṃ pūrvaṃ gṛhasyeva vinaśyati | indriyāṇi mano vāyuḥ śoṇitaṃ māṃsamasthi ca || 40 ||

Report an error

आनुपूर्व्या विनश्यंति स्वं धातुमुपयाति च । लोकयात्राविधातश्च दानधर्मफलागमे ॥ ४१ ॥

ānupūrvyā vinaśyaṃti svaṃ dhātumupayāti ca | lokayātrāvidhātaśca dānadharmaphalāgame || 41 ||

Report an error

तदर्थं वेदंशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः । इति सम्यङ् मनस्येते बहवः संति हेतवः ॥ ४२ ॥

tadarthaṃ vedaṃśabdāśca vyavahārāśca laukikāḥ | iti samyaṅ manasyete bahavaḥ saṃti hetavaḥ || 42 ||

Report an error

ऐत दस्तीति नास्तीति न कश्चित्प्रतिदृश्यते । तेषां विमृशतामेव तत्सम्यगभिधावताम् ॥ ४३ ॥

aita dastīti nāstīti na kaścitpratidṛśyate | teṣāṃ vimṛśatāmeva tatsamyagabhidhāvatām || 43 ||

Report an error

क्वचिन्निवसते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् । एवंतुर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजंतवः ॥ ४४ ॥

kvacinnivasate buddhistatra jīryati vṛkṣavat | evaṃturthairanarthaiśca duḥkhitāḥ sarvajaṃtavaḥ || 44 ||

Report an error

आगमैरपकृष्यंते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥ ४५ ॥

āgamairapakṛṣyaṃte hastipairhastino yathā || 45 ||

Report an error

अर्थास्तथा हंति सुखावहांश्च लिहत एते बहवोपशुष्काः । महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयांति ॥ ४६ ॥

arthāstathā haṃti sukhāvahāṃśca lihata ete bahavopaśuṣkāḥ | mahattaraṃ duḥkhamabhiprapannā hitvāmiṣaṃ mṛtyuvaśaṃ prayāṃti || 46 ||

Report an error

विनाशिनो ह्यध्रुवजीविनः किं किं बंधुभिर्मत्रपरिग्रहैश्च । विहाय यो गच्छति सर्वमेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ ४७ ॥

vināśino hyadhruvajīvinaḥ kiṃ kiṃ baṃdhubhirmatraparigrahaiśca | vihāya yo gacchati sarvameva kṣaṇena gatvā na nivartate ca || 47 ||

Report an error

भूव्योमतोयानलवायवोऽपि सदा शरीरं प्रतिपालयंति । इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवेद्विनाशिनाप्यस्य न शम विद्यते ॥ ४८ ॥

bhūvyomatoyānalavāyavo'pi sadā śarīraṃ pratipālayaṃti | itīdamālakṣya ratiḥ kuto bhavedvināśināpyasya na śama vidyate || 48 ||

Report an error

इदमनुपधिवाक्यमच्छलं परमनिरामयमात्मसाक्षिकम् । नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ ४९ ॥

idamanupadhivākyamacchalaṃ paramanirāmayamātmasākṣikam | narapatirabhivīkṣya vismitaḥ punaranuyoktumidaṃ pracakrame || 49 ||

Report an error

जनक उवाच । भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् । एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ ५० ॥

janaka uvāca | bhagavanyadi na pretya saṃjñā bhavati kasyacit | evaṃ sati kimajñānaṃ jñānaṃ vā kiṃ kariṣyati || 50 ||

Report an error

सर्वमुच्छेदनिष्टस्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम । अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ ५१ ॥

sarvamucchedaniṣṭasyātpaśya caitaddvijottama | apramattaḥ pramatto vā kiṃ viśeṣaṃ kariṣyati || 51 ||

Report an error

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु । कस्मै क्रियत कल्पेत निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ ५२ ॥

asaṃsargo hi bhūteṣu saṃsargo vā vināśiṣu | kasmai kriyata kalpeta niścayaḥ ko'tra tattvataḥ || 52 ||

Report an error

सनंदन उवाच । तमसा हि मतिच्छत्रं विभ्रांतमिव चातुरम् । पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पंचशिखोऽब्रवीत् ॥ ५३ ॥

sanaṃdana uvāca | tamasā hi maticchatraṃ vibhrāṃtamiva cāturam | punaḥ praśamayanvākyaiḥ kaviḥ paṃcaśikho'bravīt || 53 ||

Report an error

पंचशिख उवाच । उच्छेदनिष्टा नेहास्ति भावनिष्टा न विद्यते । अयं ह्यपि समाहारः शरीरेंद्रियचेतसाम् ॥ ५४ ॥

paṃcaśikha uvāca | ucchedaniṣṭā nehāsti bhāvaniṣṭā na vidyate | ayaṃ hyapi samāhāraḥ śarīreṃdriyacetasām || 54 ||

Report an error

वर्तते पृथगन्योन्यमप्युपाश्रित्य कर्मसु । धातवः पंचधा तोयं खे वायुर्ज्योतिषो धरा ॥ ५५ ॥

vartate pṛthaganyonyamapyupāśritya karmasu | dhātavaḥ paṃcadhā toyaṃ khe vāyurjyotiṣo dharā || 55 ||

Report an error

तेषु भावेन तिष्टंति वियुज्यंते स्वभावतः । आकाशं वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ॥ ५६ ॥

teṣu bhāvena tiṣṭaṃti viyujyaṃte svabhāvataḥ | ākāśaṃ vāyurūṣmā ca sneho yaścāpi pārthivaḥ || 56 ||

Report an error

एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा । ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कायसंग्रहः ॥ ५७ ॥

eṣa pañcasamāhāraḥ śarīramapi naikadhā | jñānamūṣmā ca vāyuśca trividhaḥ kāyasaṃgrahaḥ || 57 ||

Report an error

इंद्रियाणींद्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतनामनः । ।। प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ ५८ ॥

iṃdriyāṇīṃdriyārthāśca svabhāvaścetanāmanaḥ | || prāṇāpānau vikāraśca dhātavaścātra niḥsṛtāḥ || 58 ||

Report an error

श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च । इंद्रियाणीति पंचैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः ॥ ५९ ॥

śravaṇaṃ sparśanaṃ jihvā dṛṣṭirnāsā tathaiva ca | iṃdriyāṇīti paṃcaite cittapūrvaṃgamā guṇāḥ || 59 ||

Report an error

तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा । सुखदुःखेति यामाहुरनदुःखासुखेति च ॥ ६० ॥

tatra vijñānasaṃyuktā trividhā cetanā dhruvā | sukhaduḥkheti yāmāhuranaduḥkhāsukheti ca || 60 ||

Report an error

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च मूर्त्यर्थमेव ते त्रयः । एते ह्यामरणात्पंच सद्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ ६१ ॥

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca mūrtyarthameva te trayaḥ | ete hyāmaraṇātpaṃca sadguṇā jñānasiddhaye || 61 ||

Report an error

तेषु कर्मणि सिद्धिश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः । तमाहुः परमं शुद्धिं बुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ ६२ ॥

teṣu karmaṇi siddhiśca sarvatattvārthaniścayaḥ | tamāhuḥ paramaṃ śuddhiṃ buddhirityavyayaṃ mahat || 62 ||

Report an error

इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः । असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनंतं नोपशाम्यति ॥ ६३ ॥

imaṃ guṇasamāhāramātmabhāvena paśyataḥ | asamyagdarśanairduḥkhamanaṃtaṃ nopaśāmyati || 63 ||

Report an error

अनात्मेति च यदृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि । वर्तते किमधिष्टानात्प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ ६४ ॥

anātmeti ca yadṛṣṭaṃ tenāhaṃ na mametyapi | vartate kimadhiṣṭānātprasaktā duḥkhasaṃtatiḥ || 64 ||

Report an error

तत्र सम्यग्जनो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम् । श्रृणुयात्तच्च मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ ६५ ॥

tatra samyagjano nāma tyāgaśāstramanuttamam | śrṛṇuyāttacca mokṣāya bhāṣyamāṇaṃ bhaviṣyati || 65 ||

Report an error

त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम् । नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो तमः ॥ ६६ ॥

tyāga eva hi sarveṣāmuktānāmapi karmaṇām | nityaṃ mithyāvinītānāṃ kleśo duḥkhāvaho tamaḥ || 66 ||

Report an error

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतानि च । सुखत्यागा तपो योगं सर्वत्यागे समापना ॥ ६७ ॥

dravyatyāge tu karmāṇi bhogatyāge vratāni ca | sukhatyāgā tapo yogaṃ sarvatyāge samāpanā || 67 ||

Report an error

तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः । विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर्हि तथा भवेत् ॥ ६८ ॥

tasya mārgo'yamadvaidhaḥ sarvatyāgasya darśitaḥ | viprahāṇāya duḥkhasya durgatirhi tathā bhavet || 68 ||

Report an error

पंच ज्ञानेंद्रियाण्युक्त्वा मनः षष्टानि चेतसि । बसषष्टानि वक्ष्यामि पंच कर्मेद्रियाणि तु ॥ ६९ ॥

paṃca jñāneṃdriyāṇyuktvā manaḥ ṣaṣṭāni cetasi | basaṣaṣṭāni vakṣyāmi paṃca karmedriyāṇi tu || 69 ||

Report an error

हस्तौ कर्मेद्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतींद्रियम् । प्रजनान दयोमेढ्रो विसर्गो पायुरिंद्रियम् ॥ ७० ॥

hastau karmedriyaṃ jñeyamatha pādau gatīṃdriyam | prajanāna dayomeḍhro visargo pāyuriṃdriyam || 70 ||

Report an error

वाक्च शब्दविशेषार्थमिति पंचान्वितं विदुः । एवमेकादशेतानि बुद्ध्या त्ववसृजन्मनः ॥ ७१ ॥

vākca śabdaviśeṣārthamiti paṃcānvitaṃ viduḥ | evamekādaśetāni buddhyā tvavasṛjanmanaḥ || 71 ||

Report an error

कर्णो शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगंधयोः ॥ ७२ ॥

karṇo śabdaśca cittaṃ ca trayaḥ śravaṇasaṃgrahe | tathā sparśe tathā rūpe tathaiva rasagaṃdhayoḥ || 72 ||

Report an error

एवं पंच त्रिका ह्येते गुणस्तदुपलब्धये । येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः ॥ ७३ ॥

evaṃ paṃca trikā hyete guṇastadupalabdhaye | yenāyaṃ trividho bhāvaḥ paryāyātsamupasthitaḥ || 73 ||

Report an error

सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः । त्रिविधा वेदाना येषु प्रसृता सर्वसाधिनी ॥ ७४ ॥

sāttviko rājasaścāpi tāmasaścāpi te trayaḥ | trividhā vedānā yeṣu prasṛtā sarvasādhinī || 74 ||

Report an error

प्रहर्षः प्रीतिरानंदः सुखं संशान्तचित्तता । अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः ॥ ७५ ॥

praharṣaḥ prītirānaṃdaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā | akutaścitkutaścidvā cittataḥ sāttviko guṇaḥ || 75 ||

Report an error

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा । लिंगानि रजसस्तानि दृश्यंते हेत्वहेतुतः ॥ ७६ ॥

atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathā'kṣamā | liṃgāni rajasastāni dṛśyaṃte hetvahetutaḥ || 76 ||

Report an error

अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतंद्रिता । कथंचिदपि वर्तंते विविधास्तामसा गुणाः ॥ ७७ ॥

avivekastathā mohaḥ pramādaḥ svapnataṃdritā | kathaṃcidapi vartaṃte vividhāstāmasā guṇāḥ || 77 ||

Report an error

इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धिमात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः । न लिप्यते कर्मपलैरनिष्टैः पत्रं विषस्येव जलेन सिक्तम् ॥ ७८ ॥

imāṃ ca yo veda vimokṣabuddhimātmānamanvicchati cāpramattaḥ | na lipyate karmapalairaniṣṭaiḥ patraṃ viṣasyeva jalena siktam || 78 ||

Report an error

दृढैर्हि पाशैर्विविधैर्विमुक्तः प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च । यदा ह्यसौ दुःखसौख्ये जहाति मुक्तस्तदाऽग्र्यां गतिमेत्यलिंगः ॥ ७९ ॥

dṛḍhairhi pāśairvividhairvimuktaḥ prajānimittairapi daivataiśca | yadā hyasau duḥkhasaukhye jahāti muktastadā'gryāṃ gatimetyaliṃgaḥ || 79 ||

Report an error

श्रुतिप्रमाणगममंगलैश्च शेति जरामृत्युभयादतीतः । क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे तनोर्निमित्ते च फले विनष्टे ॥ ८० ॥

śrutipramāṇagamamaṃgalaiśca śeti jarāmṛtyubhayādatītaḥ | kṣīṇe ca puṇye vigate ca pāpe tanornimitte ca phale vinaṣṭe || 80 ||

Report an error

अलेपमाकाशमलिंगमेवमास्थाय पश्यंति महत्यशक्ता । यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस्तंतुक्षये तिष्टति यात्यमानः ॥ ८१ ॥

alepamākāśamaliṃgamevamāsthāya paśyaṃti mahatyaśaktā | yathorṇanābhiḥ parivartamānastaṃtukṣaye tiṣṭati yātyamānaḥ || 81 ||

Report an error

तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विध्वंसते लोष्टमिवादिमृच्छन् । यथा रुरुः शृंगमथो पुराणं हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथा च ॥ ८२ ॥

tathā vimuktaḥ prajahāti duḥkhaṃ vidhvaṃsate loṣṭamivādimṛcchan | yathā ruruḥ śṛṃgamatho purāṇaṃ hitvā tvacaṃ vāpyurago yathā ca || 82 ||

Report an error

विहाय गच्छन्ननवेक्षघमाणस्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् । मत्स्यं यथा वाप्युदके पतंतमुत्सृज्य पक्षी निपतत्सशक्तः ॥ ८३ ॥

vihāya gacchannanavekṣaghamāṇastathā vimukto vijahāti duḥkham | matsyaṃ yathā vāpyudake pataṃtamutsṛjya pakṣī nipatatsaśaktaḥ || 83 ||

Report an error

तथा ह्यसौ दुःखसौख्ये विहाय मुक्तः परार्द्ध्या गतिमेत्यलिंगः ॥ ८४ ॥

tathā hyasau duḥkhasaukhye vihāya muktaḥ parārddhyā gatimetyaliṃgaḥ || 84 ||

Report an error

इदममृतपदं निशम्य राजा स्वयमिहपंचशिखेन भाष्यमाणम् । निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ ८५ ॥

idamamṛtapadaṃ niśamya rājā svayamihapaṃcaśikhena bhāṣyamāṇam | nikhilamabhisamīkṣya niścitārthaḥ paramasukhī vijahāra vītaśokaḥ || 85 ||

Report an error

अपि च भवति मैथिलेन गीतं नगरमुपाहितमग्निनाभिवीक्ष्य । न खलु मम हि दह्यतेऽत्र किंचित्स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ ८६ ॥

api ca bhavati maithilena gītaṃ nagaramupāhitamagninābhivīkṣya | na khalu mama hi dahyate'tra kiṃcitsvayamidamāha kila sma bhūmipālaḥ || 86 ||

Report an error

इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं महामुने सततमवेक्षते तथा । उपद्रवाननुभवते ह्यदुः खितः प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ ८७ ॥

imaṃ hi yaḥ paṭhati vimokṣaniścayaṃ mahāmune satatamavekṣate tathā | upadravānanubhavate hyaduḥ khitaḥ pramucyate kapilamivaitya maithilaḥ || 87 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).