सूत उवाच ॥ । तच्छृत्वा नारदो विप्रा मैथिलाध्यात्ममुत्तमम् ॥ । पुनः पप्रच्छ तं प्रीत्या सनंदनमुदारधीः ॥ १ ॥
sūta uvāca || | tacchṛtvā nārado viprā maithilādhyātmamuttamam || | punaḥ papraccha taṃ prītyā sanaṃdanamudāradhīḥ || 1 ||
पूर्वार्धः · अध्यायः ४६
A chapter of the Narada Purana.
100 versesSanskrit with transliteration
सूत उवाच ॥ । तच्छृत्वा नारदो विप्रा मैथिलाध्यात्ममुत्तमम् ॥ । पुनः पप्रच्छ तं प्रीत्या सनंदनमुदारधीः ॥ १ ॥
sūta uvāca || | tacchṛtvā nārado viprā maithilādhyātmamuttamam || | punaḥ papraccha taṃ prītyā sanaṃdanamudāradhīḥ || 1 ||
नारद उवाच ॥ । आध्यात्मिकादित्रिविधं तापं नानुभवेद्यथा ॥ । प्रब्रूहि तन्मुने मह्यं प्रपन्नाय दयानिधे ॥ २ ॥
nārada uvāca || | ādhyātmikāditrividhaṃ tāpaṃ nānubhavedyathā || | prabrūhi tanmune mahyaṃ prapannāya dayānidhe || 2 ||
सनंदन उवाच ॥ । तदस्य त्रिविधं दुःखमिह जातस्य पंडित ॥ । गर्भे जन्मजराद्येषुस्थानेषु प्रभविष्यतः ॥ ३ ॥
sanaṃdana uvāca || | tadasya trividhaṃ duḥkhamiha jātasya paṃḍita || | garbhe janmajarādyeṣusthāneṣu prabhaviṣyataḥ || 3 ||
निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा ॥ । भेषजं भगवत्प्राप्तिरैका चात्यंतिकी मता ॥ ४ ॥
nirastātiśayāhlādasukhabhāvaikalakṣaṇā || | bheṣajaṃ bhagavatprāptiraikā cātyaṃtikī matā || 4 ||
तस्मात्तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पंडितैर्नरैः ॥ । तत्प्राप्तिहेतुज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने ॥ ५ ॥
tasmāttatprāptaye yatnaḥ kartavyaḥ paṃḍitairnaraiḥ || | tatprāptihetujñānaṃ ca karma coktaṃ mahāmune || 5 ||
आगमोत्थं विवेकाञ्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते ॥ । शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्मविवेकजम् ॥ ६ ॥
āgamotthaṃ vivekāñca dvidhā jñānaṃ tathocyate || | śabdabrahmāgamamayaṃ paraṃ brahmavivekajam || 6 ||
मनुरप्याह वेदार्थं स्मृत्वायं मुनिसत्तमः ॥ । तदेतच्छ्रूयतामत्र सुबोधं गदतो मम ॥ ७ ॥
manurapyāha vedārthaṃ smṛtvāyaṃ munisattamaḥ || | tadetacchrūyatāmatra subodhaṃ gadato mama || 7 ||
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् ॥ । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ८ ॥
dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat || | śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati || 8 ||
द्वे विद्ये वेदितव्ये चेत्याह चाथर्वणी श्रुतिः ॥ । परमा त्वक्षरप्राप्तिर्ऋग्वेदादिमया परा ॥ ९ ॥
dve vidye veditavye cetyāha cātharvaṇī śrutiḥ || | paramā tvakṣaraprāptirṛgvedādimayā parā || 9 ||
यत्तदव्यक्तमजरमनीहमजमव्ययम् ॥ । अनिर्देश्यमरूपं च पाणिपादादिसंयुतम् ॥ १० ॥
yattadavyaktamajaramanīhamajamavyayam || | anirdeśyamarūpaṃ ca pāṇipādādisaṃyutam || 10 ||
विभुं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिमकारणम् ॥ । व्याप्यं व्याप्तं यतः सर्वं तं वै पश्यंति सूरयः ॥ ११ ॥
vibhuṃ sarvagataṃ nityaṃ bhūtayonimakāraṇam || | vyāpyaṃ vyāptaṃ yataḥ sarvaṃ taṃ vai paśyaṃti sūrayaḥ || 11 ||
तद्ब्रह्म तत्परं धाम तद्ध्येयं मोक्षकांक्षिभिः ॥ । श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १२ ॥
tadbrahma tatparaṃ dhāma taddhyeyaṃ mokṣakāṃkṣibhiḥ || | śrutivākyoditaṃ sūkṣmaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 12 ||
तदेव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः ॥ । वाचको भगवच्छब्दस्तस्योद्दिष्टोऽक्षयात्मनः ॥ १३ ॥
tadeva bhagavadvācyaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ || | vācako bhagavacchabdastasyoddiṣṭo'kṣayātmanaḥ || 13 ||
एवं निगदितार्थस्य यत्तत्वं तस्य तत्त्वतः ॥ । ज्ञायते येन तज्ज्ञानं परमन्यत्त्रयीमयम् ॥ १४ ॥
evaṃ nigaditārthasya yattatvaṃ tasya tattvataḥ || | jñāyate yena tajjñānaṃ paramanyattrayīmayam || 14 ||
अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विजा ॥ । पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्यौपचारिकः ॥ १५ ॥
aśabdagocarasyāpi tasya vai brahmaṇo dvijā || | pūjāyāṃ bhagavacchabdaḥ kriyate hyaupacārikaḥ || 15 ||
शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्त्तते ॥ । भगवन्भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे । ज्ञेयं ज्ञातेति तथा भकारोऽर्थद्वयात्मकः ॥ । तेनागमपिता स्रष्टा गकारोऽयं तथा मुने ॥ १६ ॥
śuddhe mahāvibhūtyākhye pare brahmaṇi varttate || | bhagavanbhagavacchabdaḥ sarvakāraṇakāraṇe | jñeyaṃ jñāteti tathā bhakāro'rthadvayātmakaḥ || | tenāgamapitā sraṣṭā gakāro'yaṃ tathā mune || 16 ||
ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः ॥ । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ॥ १७ ॥
aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ || | jñānavairāgyayoścaiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīraṇā || 17 ||
वसंति तत्र भूतानि भूतात्मन्यखिलात्मनि ॥ । सर्वभूतेष्वशेषेषु वकारार्थस्ततोऽव्ययः ॥ १८ ॥
vasaṃti tatra bhūtāni bhūtātmanyakhilātmani || | sarvabhūteṣvaśeṣeṣu vakārārthastato'vyayaḥ || 18 ||
एवमेव महाशब्दो भगवानिति सत्तम ॥ । परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः ॥ १९ ॥
evameva mahāśabdo bhagavāniti sattama || | paramabrahmabhūtasya vāsudevasya nānyagaḥ || 19 ||
तत्र पूज्यपदार्थोक्तिः परिभाषासमन्वितः ॥ । शब्दोऽयं नोपचारेण चान्यत्र ह्युपचारतः ॥ २० ॥
tatra pūjyapadārthoktiḥ paribhāṣāsamanvitaḥ || | śabdo'yaṃ nopacāreṇa cānyatra hyupacārataḥ || 20 ||
उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् ॥ । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ॥ २१ ॥
utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānāmāgatiṃ gatim || | vetti vidyāmavidyāṃ ca sa vācyo bhagavāniti || 21 ||
ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्यशेषतः ॥ । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः ॥ २२ ॥
jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejāṃsyaśeṣataḥ || | bhagavacchabdavācyāni vinā heyairguṇādibhiḥ || 22 ||
सर्वाणि तत्र भूतानि वसंति परमात्मनि ॥ । भूतेषु वसनादेव वासुदेवस्ततः स्मृतः ॥ २३ ॥
sarvāṇi tatra bhūtāni vasaṃti paramātmani || | bhūteṣu vasanādeva vāsudevastataḥ smṛtaḥ || 23 ||
खांडिक्यं जनकं प्राह पृष्टः केशिध्वजः पुरा ॥ । नामव्याख्यामनंतस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः ॥ २४ ॥
khāṃḍikyaṃ janakaṃ prāha pṛṣṭaḥ keśidhvajaḥ purā || | nāmavyākhyāmanaṃtasya vāsudevasya tattvataḥ || 24 ||
भूतेषु वसते सोंऽतर्वसंत्यत्र च तानि यत् ॥ । धाता विधाता जगतां वासुदेवस्ततः प्रभुः ॥ २५ ॥
bhūteṣu vasate soṃ'tarvasaṃtyatra ca tāni yat || | dhātā vidhātā jagatāṃ vāsudevastataḥ prabhuḥ || 25 ||
स सर्वभूतप्रकृतिं विकारं गुणादिदोषांश्च मुने व्यतीतः ॥ । अतीतसर्वावरणोऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद्भुवनांतरालम् ॥ २६ ॥
sa sarvabhūtaprakṛtiṃ vikāraṃ guṇādidoṣāṃśca mune vyatītaḥ || | atītasarvāvaraṇo'khilātmā tenāstṛtaṃ yadbhuvanāṃtarālam || 26 ||
समस्तकल्याणगुणं गुणात्मको हित्वातिदुःखावृतभूतसर्गः ॥ । इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितोऽसौ ॥ २७ ॥
samastakalyāṇaguṇaṃ guṇātmako hitvātiduḥkhāvṛtabhūtasargaḥ || | icchāgṛhītābhimatorudehaḥ saṃsādhitāśeṣajagaddhito'sau || 27 ||
तेजोबलैश्वर्यमहावबोधं स्ववीर्यशक्त्यादुगुणैकराशिः ॥ । परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः संति परावरेशे ॥ २८ ॥
tejobalaiśvaryamahāvabodhaṃ svavīryaśaktyāduguṇaikarāśiḥ || | paraḥ parāṇāṃ sakalā na yatra kleśādayaḥ saṃti parāvareśe || 28 ||
स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपोऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः ॥ । सर्वेश्वरः सर्वनिसर्गवेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः ॥ २९ ॥
sa īśvaro vyaṣṭisamaṣṭirūpo'vyaktasvarūpaḥ prakaṭasvarūpaḥ || | sarveśvaraḥ sarvanisargavettā samastaśaktiḥ parameśvarākhyaḥ || 29 ||
स ज्ञायते येन तदस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलमेव रूपम् ॥ । संदृश्यते चाप्यवगम्यते च तज्ज्ञानमतोऽन्यदुक्तम् ॥ ४६-३० ।. । स्वाध्यायसंयमाभ्यां स दृश्यते पुरुषोत्तमः ॥ । तत्प्राप्तिकारणं ब्रह्म तवेतत्प्रतिपद्यते ॥ ३०–३१ ॥
sa jñāyate yena tadastadoṣaṃ śuddhaṃ paraṃ nirmalameva rūpam || | saṃdṛśyate cāpyavagamyate ca tajjñānamato'nyaduktam || 46-30 |. | svādhyāyasaṃyamābhyāṃ sa dṛśyate puruṣottamaḥ || | tatprāptikāraṇaṃ brahma tavetatpratipadyate || 30–31 ||
स्वाध्यायाद्योगमासीत योगात्स्वाध्यायमामनेत् ॥ । स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशते ॥ ३२ ॥
svādhyāyādyogamāsīta yogātsvādhyāyamāmanet || | svādhyāyayogasaṃpattyā paramātmā prakāśate || 32 ||
तदीक्षणाय स्वाध्यायश्चक्षुर्योगस्तथापरम् ॥ । न मांसचक्षुषा द्रष्टुं ब्रह्मभूतः स शक्यते ॥ ३३ ॥
tadīkṣaṇāya svādhyāyaścakṣuryogastathāparam || | na māṃsacakṣuṣā draṣṭuṃ brahmabhūtaḥ sa śakyate || 33 ||
॥ नारद उवाच ॥ । भगवंस्तमहं योगं ज्ञातुमिच्छामि तं वद ॥ । ज्ञाते यन्नाखिलाधारं पश्येयं परमेश्वरम् ॥ ३४ ॥
|| nārada uvāca || | bhagavaṃstamahaṃ yogaṃ jñātumicchāmi taṃ vada || | jñāte yannākhilādhāraṃ paśyeyaṃ parameśvaram || 34 ||
सनंदन उवाच ॥ । केशिध्वजो यथा प्राह खांडिक्याय महात्मने ॥ । जनकाय पुरा योगं तथाहं कथयामि ते ॥ ३५ ॥
sanaṃdana uvāca || | keśidhvajo yathā prāha khāṃḍikyāya mahātmane || | janakāya purā yogaṃ tathāhaṃ kathayāmi te || 35 ||
नारद उवाच ॥ । खांङिक्यः कोऽभवद्बह्यन्को वा केशिध्वजोऽभवत् ॥ । कथं तयोश्च संवादो योगसंबन्धवानभूत् ॥ ३६ ॥
nārada uvāca || | khāṃṅikyaḥ ko'bhavadbahyanko vā keśidhvajo'bhavat || | kathaṃ tayośca saṃvādo yogasaṃbandhavānabhūt || 36 ||
सनंदन उवाच ॥ । धर्मध्वजो वै जनक तस्य पुशेऽमितध्वजः ॥ । कृतध्वजोऽस्य भ्राताभूत्सदाध्यात्मरतिर्नृपः ॥ ३७ ॥
sanaṃdana uvāca || | dharmadhvajo vai janaka tasya puśe'mitadhvajaḥ || | kṛtadhvajo'sya bhrātābhūtsadādhyātmaratirnṛpaḥ || 37 ||
कृतध्वजस्य पुत्रोऽभूद्धन्यः केशिध्वजो द्विजः ॥ । पुत्रोऽमितव्वजस्यापि खांडिक्यजनकाभिधः । कर्ममार्गे हि खांडिक्यः स्वराज्यादवरोपितः ॥ । पुरोधसा मंत्रिभिश्च समवेतोऽल्पसाधनः ॥ ३८ ॥
kṛtadhvajasya putro'bhūddhanyaḥ keśidhvajo dvijaḥ || | putro'mitavvajasyāpi khāṃḍikyajanakābhidhaḥ | karmamārge hi khāṃḍikyaḥ svarājyādavaropitaḥ || | purodhasā maṃtribhiśca samaveto'lpasādhanaḥ || 38 ||
राज्यान्निराकृतः सोऽथ दुर्गारण्यचरोऽभवत् ॥ । इयाज सोऽपि सुबहून यज्ञाञ्ज्ञानव्यपाश्रयः ॥ ३९ ॥
rājyānnirākṛtaḥ so'tha durgāraṇyacaro'bhavat || | iyāja so'pi subahūna yajñāñjñānavyapāśrayaḥ || 39 ||
ब्रह्मविद्यामधिष्टाय तर्तुं मृत्युमपि स्वयम् ॥ । एकदा वर्तमानस्य यागे योगविदां वर ॥ ४० ॥
brahmavidyāmadhiṣṭāya tartuṃ mṛtyumapi svayam || | ekadā vartamānasya yāge yogavidāṃ vara || 40 ||
तस्य धेनुं जघानोग्रः शार्दूलो विजने वने ॥ । ततो राजा हतां ज्ञात्वा धेनुं व्याघ्रेण चर्त्विजः ॥ ४१ ॥
tasya dhenuṃ jaghānograḥ śārdūlo vijane vane || | tato rājā hatāṃ jñātvā dhenuṃ vyāghreṇa cartvijaḥ || 41 ||
प्रायश्चित्तं स पप्रच्छ किमत्रेति विधीयताम् ॥ । ते चोचुर्नवयंविद्मः कशेरुः पृच्छ्यतामिति ॥ ४२ ॥
prāyaścittaṃ sa papraccha kimatreti vidhīyatām || | te cocurnavayaṃvidmaḥ kaśeruḥ pṛcchyatāmiti || 42 ||
कशेरुरपि तेनोक्तस्तथेति प्राह नारद ॥ । शुनकं पृच्छ राजेन्द्र वेद स वेत्स्यति ॥ ४३ ॥
kaśerurapi tenoktastatheti prāha nārada || | śunakaṃ pṛccha rājendra veda sa vetsyati || 43 ||
स गत्वा तमपृच्छञ्च सोऽप्याह नृपतिं मुने ॥ । न कशेरुर्नचैवाहं न चान्यः सांप्रतं भुवि ॥ ४४ ॥
sa gatvā tamapṛcchañca so'pyāha nṛpatiṃ mune || | na kaśerurnacaivāhaṃ na cānyaḥ sāṃprataṃ bhuvi || 44 ||
वेत्त्येक एव त्वच्छत्रुः खांडिक्यो यो जितस्त्वया ॥ । स चाह तं व्रजाम्येष प्रष्टुमात्मरिपुं मुने ॥ ४५ ॥
vettyeka eva tvacchatruḥ khāṃḍikyo yo jitastvayā || | sa cāha taṃ vrajāmyeṣa praṣṭumātmaripuṃ mune || 45 ||
प्राप्त एव मया यज्ञे यदि मां स हनिष्यति ॥ । प्रायश्चित्तं स चेत्पृष्टो वदिष्यति रिपुर्मम ॥ ४६ ॥
prāpta eva mayā yajñe yadi māṃ sa haniṣyati || | prāyaścittaṃ sa cetpṛṣṭo vadiṣyati ripurmama || 46 ||
ततश्चाविकलो योगो मुनिश्रेष्ट भविष्यति ॥ । इत्युक्त्वा रथमारुह्य कृष्णाजिनधरो नृपः ॥ ४७ ॥
tataścāvikalo yogo muniśreṣṭa bhaviṣyati || | ityuktvā rathamāruhya kṛṣṇājinadharo nṛpaḥ || 47 ||
वनं जगाम यत्रास्ते खांडिक्यः स महीपतिः ॥ । तमायांतं समालोक्य खांजडिक्यो रिपुमात्मनः ॥ ४८ ॥
vanaṃ jagāma yatrāste khāṃḍikyaḥ sa mahīpatiḥ || | tamāyāṃtaṃ samālokya khāṃjaḍikyo ripumātmanaḥ || 48 ||
प्रोवाच क्रोधताम्राक्षः समारोपितकार्मुकः ॥ । खांडिक्य उवाच ॥ । कृष्णाजिनत्वक्कवचभावेनास्मान्हनिष्यसि ॥ ४९ ॥
provāca krodhatāmrākṣaḥ samāropitakārmukaḥ || | khāṃḍikya uvāca || | kṛṣṇājinatvakkavacabhāvenāsmānhaniṣyasi || 49 ||
कृष्णाजिनधरे वेत्सि न मयि प्रहरिष्यति ॥ । मृगानां वद पृष्टेषु मूढ कृष्णाजिनं न किम् ॥ ५० ॥
kṛṣṇājinadhare vetsi na mayi prahariṣyati || | mṛgānāṃ vada pṛṣṭeṣu mūḍha kṛṣṇājinaṃ na kim || 50 ||
येषां मत्वा वृथा चोग्राः प्रहिताः शितसायकाः ॥ । स त्वामहं हनिष्यामि न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ॥ ५१ ॥
yeṣāṃ matvā vṛthā cogrāḥ prahitāḥ śitasāyakāḥ || | sa tvāmahaṃ haniṣyāmi na me jīvanvimokṣyase || 51 ||
आतताय्यसि दुर्बुद्धे मम राज्यहरो रिपुः ॥ । केशिध्वज उवाच ॥ । खांडिक्य संशयं प्रष्टुं भवंतमहमागतः ॥ ५२ ॥
ātatāyyasi durbuddhe mama rājyaharo ripuḥ || | keśidhvaja uvāca || | khāṃḍikya saṃśayaṃ praṣṭuṃ bhavaṃtamahamāgataḥ || 52 ||
न त्वां हंतुं विचार्यतैत्कोपं बाणं च मुंच वा ॥ । ततः स मंत्रिभिः सार्द्धमेकांते सपुरोहितः ॥ ५३ ॥
na tvāṃ haṃtuṃ vicāryataitkopaṃ bāṇaṃ ca muṃca vā || | tataḥ sa maṃtribhiḥ sārddhamekāṃte sapurohitaḥ || 53 ||
मंत्रयामास खांडिक्यः सर्वैरेव महामतिः ॥ । तमूर्मंत्रिणो वध्यो रिपुरेष वशंगतः ॥ ५४ ॥
maṃtrayāmāsa khāṃḍikyaḥ sarvaireva mahāmatiḥ || | tamūrmaṃtriṇo vadhyo ripureṣa vaśaṃgataḥ || 54 ||
हतेऽत्र पृथिवी सर्वा तव वश्या भविष्यति ॥ । खांडिक्यश्चाह तान्सर्वानेवमेव न संशयः ॥ ५५ ॥
hate'tra pṛthivī sarvā tava vaśyā bhaviṣyati || | khāṃḍikyaścāha tānsarvānevameva na saṃśayaḥ || 55 ||
हते तु पृथिवी सर्वा मम वश्या भविष्यति ॥ । परलोकजयस्तस्य पृथिवी सकला मम ॥ ५६ ॥
hate tu pṛthivī sarvā mama vaśyā bhaviṣyati || | paralokajayastasya pṛthivī sakalā mama || 56 ||
न हन्मि चेल्लोकजयो मम वयत्वस्सुंधरा ॥ । परलोकजयोऽनंतः स्वल्पकालो महीजयः ॥ ५७ ॥
na hanmi cellokajayo mama vayatvassuṃdharā || | paralokajayo'naṃtaḥ svalpakālo mahījayaḥ || 57 ||
तस्मान्नैनं हनिष्येऽहं यत्पृच्छति वदामि तत् ॥ । ततस्तमभ्युपेत्याह खांडिक्यो जनको रिपुम् ॥ ५८ ॥
tasmānnainaṃ haniṣye'haṃ yatpṛcchati vadāmi tat || | tatastamabhyupetyāha khāṃḍikyo janako ripum || 58 ||
प्रष्टव्यं यत्त्वया सर्वं तत्पृच्छ त्वं वदाम्यहम् ॥ । ततः प्राह यथावृत्तं होमधेनुवधं मुने ॥ ५९ ॥
praṣṭavyaṃ yattvayā sarvaṃ tatpṛccha tvaṃ vadāmyaham || | tataḥ prāha yathāvṛttaṃ homadhenuvadhaṃ mune || 59 ||
ततश्च तं स पप्रच्छ प्रायश्चित्तं हि तद्रूतम् ॥ । स चाचष्ट यथान्यायं मुने केशिध्वजाय तत् ॥ ६० ॥
tataśca taṃ sa papraccha prāyaścittaṃ hi tadrūtam || | sa cācaṣṭa yathānyāyaṃ mune keśidhvajāya tat || 60 ||
प्रायश्चित्तमशेषं हि यद्वै तत्र विधीयते ॥ । विदितार्थः स तेनैवमनुज्ञातो महात्मना ॥ ६१ ॥
prāyaścittamaśeṣaṃ hi yadvai tatra vidhīyate || | viditārthaḥ sa tenaivamanujñāto mahātmanā || 61 ||
यागभूमिमुपागत्य चक्रे सर्वां क्रियां क्रमत् ॥ । क्रमेण विधिवद्यागं नीत्वा सोऽवभृथाप्लुतः ॥ ६२ ॥
yāgabhūmimupāgatya cakre sarvāṃ kriyāṃ kramat || | krameṇa vidhivadyāgaṃ nītvā so'vabhṛthāplutaḥ || 62 ||
कृतकृत्यस्ततो भूत्वा चिंतयामास पार्थिवः ॥ । पूजिता ऋत्विजः सर्वे सदस्या मानिता मया ॥ ६३ ॥
kṛtakṛtyastato bhūtvā ciṃtayāmāsa pārthivaḥ || | pūjitā ṛtvijaḥ sarve sadasyā mānitā mayā || 63 ||
तथैवार्थिजनोऽप्यर्थोजितोऽभिमतैर्मया ॥ । यथाहं मर्त्यलोकस्य मया सर्वं विचष्टितम् ॥ ६४ ॥
tathaivārthijano'pyarthojito'bhimatairmayā || | yathāhaṃ martyalokasya mayā sarvaṃ vicaṣṭitam || 64 ||
अनिष्पन्नक्रियं चेतस्तथा न मम किं यथा ॥ । इत्थं तु चिंतयन्नेव सम्मार स महीपतिः ॥ ६५ ॥
aniṣpannakriyaṃ cetastathā na mama kiṃ yathā || | itthaṃ tu ciṃtayanneva sammāra sa mahīpatiḥ || 65 ||
खांडिक्याय न दत्तेति मया वैगुरुदक्षिणा ॥ । स जगाम ततो भूयो रथमारुह्य पार्थिवः ॥ ६६ ॥
khāṃḍikyāya na datteti mayā vaigurudakṣiṇā || | sa jagāma tato bhūyo rathamāruhya pārthivaḥ || 66 ||
स्वायंभुवः स्थितो यत्र खांडिक्योऽरण्यदुर्गमम् ॥ । खांडिक्योऽपि पुनर्द्दष्ट्वा तमायान्तं धृतायुधः ॥ ६७ ॥
svāyaṃbhuvaḥ sthito yatra khāṃḍikyo'raṇyadurgamam || | khāṃḍikyo'pi punarddaṣṭvā tamāyāntaṃ dhṛtāyudhaḥ || 67 ||
तस्थौ हंतुं कृतमतिस्ममाह स पुनर्नृपः ॥ । अहं तु नापकाराय प्राप्तः खांडिक्य मा क्रुधः ॥ ६८ ॥
tasthau haṃtuṃ kṛtamatismamāha sa punarnṛpaḥ || | ahaṃ tu nāpakārāya prāptaḥ khāṃḍikya mā krudhaḥ || 68 ||
गुरोर्निष्कृतिदानाय मामवेहि सेमागतम् ॥ । निष्पादितो मया यागः सम्यक् त्वदुपदेशतः ॥ ६९ ॥
gurorniṣkṛtidānāya māmavehi semāgatam || | niṣpādito mayā yāgaḥ samyak tvadupadeśataḥ || 69 ||
सोऽहं ते दातुमिच्छामि वृणीष्व गुरुदक्षिणाम् ॥ । इत्युक्तो मंत्रयामास स भूयो मंत्रिभिः सह ॥ ७० ॥
so'haṃ te dātumicchāmi vṛṇīṣva gurudakṣiṇām || | ityukto maṃtrayāmāsa sa bhūyo maṃtribhiḥ saha || 70 ||
गुरोर्निष्कृतिकामोऽय किमयं प्रार्थ्यतां मया ॥ । तमूचुर्मंत्रिणो राज्यमशेषं याच्यतामयम् ॥ ७१ ॥
gurorniṣkṛtikāmo'ya kimayaṃ prārthyatāṃ mayā || | tamūcurmaṃtriṇo rājyamaśeṣaṃ yācyatāmayam || 71 ||
कृताभिः प्रार्थ्यते राज्यमनायासितसैनिकैः ॥ । प्राहस्य तानाह नृपः स खांडिक्यो महापतिः ॥ ७२ ॥
kṛtābhiḥ prārthyate rājyamanāyāsitasainikaiḥ || | prāhasya tānāha nṛpaḥ sa khāṃḍikyo mahāpatiḥ || 72 ||
स्वल्पकालं महीराज्यं मादृशैः प्रार्थ्यते कथम् ॥ । एतमेतद्भंवतोऽत्र स्वार्थ साधनमंत्रिणः ॥ ७३ ॥
svalpakālaṃ mahīrājyaṃ mādṛśaiḥ prārthyate katham || | etametadbhaṃvato'tra svārtha sādhanamaṃtriṇaḥ || 73 ||
परमार्थः कथं कोऽत्र यूयं नात्र विचक्षणाः ॥ । इत्युक्त्वा समुपेत्यैंनं स तु केशिध्वजं नृपम् ॥ ७४ ॥
paramārthaḥ kathaṃ ko'tra yūyaṃ nātra vicakṣaṇāḥ || | ityuktvā samupetyaiṃnaṃ sa tu keśidhvajaṃ nṛpam || 74 ||
उवाच किमवश्यं त्वं दास्यसि गुरुदक्षिणाम् ॥ । बाढमित्येव तेनोक्तः खांडिक्यस्तमथाब्रवीत् ॥ ७५ ॥
uvāca kimavaśyaṃ tvaṃ dāsyasi gurudakṣiṇām || | bāḍhamityeva tenoktaḥ khāṃḍikyastamathābravīt || 75 ||
भवानध्यात्मविज्ञानपरमार्थविचक्षणः ॥ । यदि चेद्दीयते मह्यं भवता गुरुनिष्क्रयः ॥ ७६ ॥
bhavānadhyātmavijñānaparamārthavicakṣaṇaḥ || | yadi ceddīyate mahyaṃ bhavatā guruniṣkrayaḥ || 76 ||
तत्क्लेशप्रशमायालं यत्कर्म तदुदीरय ॥ । केशिध्वज उवाच ॥ । न प्रार्थितं त्वया कस्मान्मम राज्यमकंटकम् ॥ ७७ ॥
tatkleśapraśamāyālaṃ yatkarma tadudīraya || | keśidhvaja uvāca || | na prārthitaṃ tvayā kasmānmama rājyamakaṃṭakam || 77 ||
राज्यलाभाः द्धि नास्त्यन्यत्क्षत्रियाणामतिप्रियम् ॥ । खांडिक्य उवाच ॥ । केशिध्वज निबोध त्वं मया न प्रार्थितं यतः ॥ ७८ ॥
rājyalābhāḥ ddhi nāstyanyatkṣatriyāṇāmatipriyam || | khāṃḍikya uvāca || | keśidhvaja nibodha tvaṃ mayā na prārthitaṃ yataḥ || 78 ||
राज्यमेतदशेषेण यन्न गृघ्रंति पंडिताः ॥ । क्षत्रियाणामयं धर्मो यत्प्रजापरिपालनम् ॥ ७९ ॥
rājyametadaśeṣeṇa yanna gṛghraṃti paṃḍitāḥ || | kṣatriyāṇāmayaṃ dharmo yatprajāparipālanam || 79 ||
वधश्च धर्मयुद्धेन स्वराज्यपरिपंथिनाम् ॥ । यत्राशक्तस्य मे दोषो नैवास्त्यपकृते त्वया ॥ ८० ॥
vadhaśca dharmayuddhena svarājyaparipaṃthinām || | yatrāśaktasya me doṣo naivāstyapakṛte tvayā || 80 ||
बंधायैव भवत्येषा ह्यविद्या चाक्रमोज्झिता ॥ । जन्मोपभोगलिप्सार्थमियं राज्यस्पृहा मम ॥ ८१ ॥
baṃdhāyaiva bhavatyeṣā hyavidyā cākramojjhitā || | janmopabhogalipsārthamiyaṃ rājyaspṛhā mama || 81 ||
अन्येषां दोपजानेव धर्ममेवानुरुध्यते ॥ । न याच्ञा क्षत्रबंधूनां धर्मायैतत्सतां मतम् ॥ ८२ ॥
anyeṣāṃ dopajāneva dharmamevānurudhyate || | na yācñā kṣatrabaṃdhūnāṃ dharmāyaitatsatāṃ matam || 82 ||
अतो न याचित राज्यमविद्यांतर्गतं तव ॥ । राज्यं गृध्नंति विद्वांसो ममत्वाकृष्टचेतसः ॥ ८३ ॥
ato na yācita rājyamavidyāṃtargataṃ tava || | rājyaṃ gṛdhnaṃti vidvāṃso mamatvākṛṣṭacetasaḥ || 83 ||
अहंमानमह्य पानमदमत्ता न मादृशाः ॥ । केशिध्वज उवाच ॥ । अहं च विद्यया मृत्युं तर्तुकामः करोमि वै ॥ ८४ ॥
ahaṃmānamahya pānamadamattā na mādṛśāḥ || | keśidhvaja uvāca || | ahaṃ ca vidyayā mṛtyuṃ tartukāmaḥ karomi vai || 84 ||
राज्यं यज्ञांश्च विविधान्भोगे पुण्यक्षयं तथा ॥ । तदिदं ते मनो दिष्ट्या विवेकैश्चर्यतां गतम् ॥ ८५ ॥
rājyaṃ yajñāṃśca vividhānbhoge puṇyakṣayaṃ tathā || | tadidaṃ te mano diṣṭyā vivekaiścaryatāṃ gatam || 85 ||
श्रूयतां चाप्यविद्यायाः स्वरूपं कुलनंदन ॥ । अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या ह्यस्वे स्वविषया मतिः ॥ ८६ ॥
śrūyatāṃ cāpyavidyāyāḥ svarūpaṃ kulanaṃdana || | anātmanyātmabuddhiryā hyasve svaviṣayā matiḥ || 86 ||
अविद्यातरुसंन्भूतं बीजमेतद्द्विधा स्थितम् ॥ । पंचभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृत्तः ॥ ८७ ॥
avidyātarusaṃnbhūtaṃ bījametaddvidhā sthitam || | paṃcabhūtātmake dehe dehī mohatamovṛttaḥ || 87 ||
अहमेतदितीत्युञ्चैः कुरुते कुमतिर्मतिम् ॥ । आकाशवाय्वग्रिजलपृथिवीभिः पृथक् स्थिते ॥ ८८ ॥
ahametaditītyuñcaiḥ kurute kumatirmatim || | ākāśavāyvagrijalapṛthivībhiḥ pṛthak sthite || 88 ||
आत्मन्यात्ममयं भावं कः करोति कलेवरे ॥ । कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च यत् ॥ ८९ ॥
ātmanyātmamayaṃ bhāvaṃ kaḥ karoti kalevare || | kalevaropabhogyaṃ hi gṛhakṣetrādikaṃ ca yat || 89 ||
अदेहे ह्यात्मनि प्राज्ञो ममेदमिति मन्यते ॥ । इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु च ॥ ९० ॥
adehe hyātmani prājño mamedamiti manyate || | itthaṃ ca putrapautreṣu taddehotpāditeṣu ca || 90 ||
करोति पंडितः स्वाम्यमनात्मनि कलेवरे ॥ । सर्वदेहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः ॥ ९१ ॥
karoti paṃḍitaḥ svāmyamanātmani kalevare || | sarvadehopabhogāya kurute karma mānavaḥ || 91 ||
देहं चान्यद्यदा पुंसस्सदा बंधाय तत्परम् ॥ । मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदंभसा ॥ ९२ ॥
dehaṃ cānyadyadā puṃsassadā baṃdhāya tatparam || | mṛṇmayaṃ hi yathā gehaṃ lipyate vai mṛdaṃbhasā || 92 ||
पार्थिवोऽयं तथा देहो मृदंभोलेपनस्थितिः ॥ । पंचभोगात्मकैर्भोगैः पंचभोगात्मकं वपुः ॥ ९३ ॥
pārthivo'yaṃ tathā deho mṛdaṃbholepanasthitiḥ || | paṃcabhogātmakairbhogaiḥ paṃcabhogātmakaṃ vapuḥ || 93 ||
आप्यायते यदि ततः पुंसो गर्वोऽत्र किंकृतः ॥ । अनेकजन्मसाहस्त्रं ससारपदवीं व्रजन् ॥ ९४ ॥
āpyāyate yadi tataḥ puṃso garvo'tra kiṃkṛtaḥ || | anekajanmasāhastraṃ sasārapadavīṃ vrajan || 94 ||
मोहश्रमं प्रयातोऽसौ वासनारेणुगुंठितः ॥ । प्रक्षाल्यते यदा सौम्य रेणुर्ज्ञानोष्णवारिणा ॥ ९५ ॥
mohaśramaṃ prayāto'sau vāsanāreṇuguṃṭhitaḥ || | prakṣālyate yadā saumya reṇurjñānoṣṇavāriṇā || 95 ||
तदा संसारपांथस्य याति मोहश्रमः शमम् ॥ । मोहश्रमे शमं याते स्वच्छांतःकरणः पुमान् ॥ ९६ ॥
tadā saṃsārapāṃthasya yāti mohaśramaḥ śamam || | mohaśrame śamaṃ yāte svacchāṃtaḥkaraṇaḥ pumān || 96 ||
अनन्यातिशयाधारः परं निर्वाणमृच्छति ॥ । निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयोऽमलः ॥ ९७ ॥
ananyātiśayādhāraḥ paraṃ nirvāṇamṛcchati || | nirvāṇamaya evāyamātmā jñānamayo'malaḥ || 97 ||
दुःखाज्ञानमया धर्माः प्रकृतेस्ते तुनात्मनः ॥ । जलस्य नाग्निना संगः स्थालीसंगात्तथापि हि ॥ ९८ ॥
duḥkhājñānamayā dharmāḥ prakṛteste tunātmanaḥ || | jalasya nāgninā saṃgaḥ sthālīsaṃgāttathāpi hi || 98 ||
शब्दोद्रेकादिकान्धर्मान्करोति हि यथा बुधः ॥ । तथात्मा प्रकृतेः संगादहंमानादिदूषितः ॥ ९९ ॥
śabdodrekādikāndharmānkaroti hi yathā budhaḥ || | tathātmā prakṛteḥ saṃgādahaṃmānādidūṣitaḥ || 99 ||
भजते प्राकृतान्धर्मान्न्यस्तस्तंभो हि सोऽव्ययः ॥ । तदेतत्कथितं बीजमविद्याया मया तव ॥ १०० ॥
bhajate prākṛtāndharmānnyastastaṃbho hi so'vyayaḥ || | tadetatkathitaṃ bījamavidyāyā mayā tava || 100 ||
क्लेशानां च क्षयकरं योगादन्यन्न विद्यते ॥ १०१ ॥
kleśānāṃ ca kṣayakaraṃ yogādanyanna vidyate || 101 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).