। सनन्दन उवाच- । एतदध्यात्ममानाढ्यं वचः केशिध्वजस्य सः । खाडिक्योऽमृतवच्छ्रुत्वा पुनराह तमीरयन् ॥ १ ॥
| sanandana uvāca- | etadadhyātmamānāḍhyaṃ vacaḥ keśidhvajasya saḥ | khāḍikyo'mṛtavacchrutvā punarāha tamīrayan || 1 ||
पूर्वार्धः · अध्यायः ४७
A chapter of the Narada Purana.
82 versesSanskrit with transliteration
। सनन्दन उवाच- । एतदध्यात्ममानाढ्यं वचः केशिध्वजस्य सः । खाडिक्योऽमृतवच्छ्रुत्वा पुनराह तमीरयन् ॥ १ ॥
| sanandana uvāca- | etadadhyātmamānāḍhyaṃ vacaḥ keśidhvajasya saḥ | khāḍikyo'mṛtavacchrutvā punarāha tamīrayan || 1 ||
खाण्डिक्य उवाच- । तद् ब्रूहि त्वं महाभाग योगं योगविदुत्तम । विज्ञातयोगशास्त्रार्थस्त्वमस्यां निमिसन्ततौ ॥ २ ॥
khāṇḍikya uvāca- | tad brūhi tvaṃ mahābhāga yogaṃ yogaviduttama | vijñātayogaśāstrārthastvamasyāṃ nimisantatau || 2 ||
केशिध्वज उवाच- । योगस्वरूपं खाण्डिक्य श्रूयतां गदतो मम । यत्र स्थितो न च्यवते प्राप्य ब्रह्मलयं मुनिः ॥ ३ ॥
keśidhvaja uvāca- | yogasvarūpaṃ khāṇḍikya śrūyatāṃ gadato mama | yatra sthito na cyavate prāpya brahmalayaṃ muniḥ || 3 ||
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बंधस्य विषयासङ्गि मुक्तेर्निर्विषयं तथा ॥ ४ ॥
mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ | baṃdhasya viṣayāsaṅgi mukternirviṣayaṃ tathā || 4 ||
विषयेभ्यः समाहृत्य विज्ञानात्मा बुधो मनः । चिन्तयेन्मुक्तये तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम् ॥ ५ ॥
viṣayebhyaḥ samāhṛtya vijñānātmā budho manaḥ | cintayenmuktaye tena brahmabhūtaṃ pareśvaram || 5 ||
आत्मभावं नयेत्तेन तद्ब्रह्माध्यापनं मनः । विकार्यमात्मनः शक्त्या लोहमाकर्षको यथा ॥ ६ ॥
ātmabhāvaṃ nayettena tadbrahmādhyāpanaṃ manaḥ | vikāryamātmanaḥ śaktyā lohamākarṣako yathā || 6 ||
आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः । तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्यभिधीते ॥ ७ ॥
ātmaprayatnasāpekṣā viśiṣṭā yā manogatiḥ | tasyā brahmaṇi saṃyogo yoga ityabhidhīte || 7 ||
एवमत्यन्तवैशिष्ट्ययुक्तधर्मोपलक्षणम् । यस्य योगः स वै योगी मुमुक्षुरमिधीयते ॥ ८ ॥
evamatyantavaiśiṣṭyayuktadharmopalakṣaṇam | yasya yogaḥ sa vai yogī mumukṣuramidhīyate || 8 ||
योगयुक् प्रथमं योगी युञ्जमानोऽभिधीयते । विनिष्पन्नसमाधिस्तु परब्रह्मोपलब्धिमान् ॥ ९ ॥
yogayuk prathamaṃ yogī yuñjamāno'bhidhīyate | viniṣpannasamādhistu parabrahmopalabdhimān || 9 ||
यद्यन्तरायदोषेण दूष्यते नास्य मानसम् । जन्मान्तरैरभ्यसनान्मुक्तिः पूर्वस्य जायते ॥ १० ॥
yadyantarāyadoṣeṇa dūṣyate nāsya mānasam | janmāntarairabhyasanānmuktiḥ pūrvasya jāyate || 10 ||
विनिष्पन्नसमाधिस्तु मुक्तिस्तत्रैव जन्मनि । प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मचयोऽचिरात् ॥ ११ ॥
viniṣpannasamādhistu muktistatraiva janmani | prāpnoti yogī yogāgnidagdhakarmacayo'cirāt || 11 ||
ब्रह्मचर्यमहिंसां च सत्यास्तेयापरिग्रहान् । सेवेतयोगी निष्कामो योगितां स्वमनो नयन् ॥ १२ ॥
brahmacaryamahiṃsāṃ ca satyāsteyāparigrahān | sevetayogī niṣkāmo yogitāṃ svamano nayan || 12 ||
स्वाध्यायशौचसन्तोषतपांसि नियमान्यमान् । कुर्व्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन्प्रवणं मनः ॥ १३ ॥
svādhyāyaśaucasantoṣatapāṃsi niyamānyamān | kurvvīta brahmaṇi tathā parasminpravaṇaṃ manaḥ || 13 ||
एते यमाश्च नियमाः पञ्च पञ्चप्रकीर्तिताः । विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामानां विमुक्तिदाः ॥ १४ ॥
ete yamāśca niyamāḥ pañca pañcaprakīrtitāḥ | viśiṣṭaphaladāḥ kāmyā niṣkāmānāṃ vimuktidāḥ || 14 ||
एवं भद्रा सनादीनां समास्थाय गुणैर्युतः । यमाख्यैर्नियमाख्यैश्च युञ्जीत नियतो यतिः ॥ १५ ॥
evaṃ bhadrā sanādīnāṃ samāsthāya guṇairyutaḥ | yamākhyairniyamākhyaiśca yuñjīta niyato yatiḥ || 15 ||
प्राणाख्यमवलंबस्थमभ्यासात्कुरुते तु यत् । प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजोऽबीज एव च ॥ १६ ॥
prāṇākhyamavalaṃbasthamabhyāsātkurute tu yat | prāṇāyāmaḥ sa vijñeyaḥ sabījo'bīja eva ca || 16 ||
परस्परेणाभिभवं प्राणापानौ यदानिलौ । कुरुतः सद्विधानेन तृतीयः संयमात्तयोः ॥ १७ ॥
paraspareṇābhibhavaṃ prāṇāpānau yadānilau | kurutaḥ sadvidhānena tṛtīyaḥ saṃyamāttayoḥ || 17 ||
तस्य चालंबनवत्स्थूलं रूपं द्विषत्पते । आलंबनमनन्तस्य योगिनोऽभ्यसतः स्मृतम् ॥ १८ ॥
tasya cālaṃbanavatsthūlaṃ rūpaṃ dviṣatpate | ālaṃbanamanantasya yogino'bhyasataḥ smṛtam || 18 ||
शब्दादिष्वनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित् । कुर्य्याच्चित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः ॥ १९ ॥
śabdādiṣvanuraktāni nigṛhyākṣāṇi yogavit | kuryyāccittānukārīṇi pratyāhāraparāyaṇaḥ || 19 ||
वश्यता परमा तेन जायते निश्चलात्मनाम् । इन्द्रि याणामवश्यैस्तैर्न योगी योगसाधकः ॥ २० ॥
vaśyatā paramā tena jāyate niścalātmanām | indri yāṇāmavaśyaistairna yogī yogasādhakaḥ || 20 ||
प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहरेण चेन्द्रि यैः । वशीकृतैस्ततः कुर्यात्स्थिरं चेतः शुभाश्रये ॥ २१ ॥
prāṇāyāmena pavanaiḥ pratyāhareṇa cendri yaiḥ | vaśīkṛtaistataḥ kuryātsthiraṃ cetaḥ śubhāśraye || 21 ||
खाण्डिक्य उवाच- । कथ्यतां मे महाभाग चेतसो यः शुभाश्रयः । यदाधारमशेषं तु हन्ति दोषसमुद्भवम् ॥ २२ ॥
khāṇḍikya uvāca- | kathyatāṃ me mahābhāga cetaso yaḥ śubhāśrayaḥ | yadādhāramaśeṣaṃ tu hanti doṣasamudbhavam || 22 ||
केशिध्वज उवाच- । आश्रयश्चेतसो ज्ञानिन् द्विधा तच्च स्वरूपतः । रूपं मूर्तममूर्तं च परं चापरमेव च ॥ २३ ॥
keśidhvaja uvāca- | āśrayaścetaso jñānin dvidhā tacca svarūpataḥ | rūpaṃ mūrtamamūrtaṃ ca paraṃ cāparameva ca || 23 ||
त्रिविधा भावना रूपं विश्वमेतत्त्रिधोच्यते । ब्रह्माख्या कर्मसंज्ञा च तथा चैवोभयात्मिका ॥ २४ ॥
trividhā bhāvanā rūpaṃ viśvametattridhocyate | brahmākhyā karmasaṃjñā ca tathā caivobhayātmikā || 24 ||
कर्मभावात्मिका ह्येका ब्रह्मभावात्मिका परा । उभयात्मिका तथैवान्या त्रिविधा भावभावना ॥ २५ ॥
karmabhāvātmikā hyekā brahmabhāvātmikā parā | ubhayātmikā tathaivānyā trividhā bhāvabhāvanā || 25 ||
सनकाद्यासदा ज्ञानिन् ब्रह्मभावनया युताः । कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावराश्चराः ॥ २६ ॥
sanakādyāsadā jñānin brahmabhāvanayā yutāḥ | karmabhāvanayā cānye devādyāḥ sthāvarāścarāḥ || 26 ||
हिरण्यगर्भादिषु च ब्रह्मकर्मात्मिका द्विधा । अधिकारबोधयुक्तेषु विद्यते भावभावना ॥ २७ ॥
hiraṇyagarbhādiṣu ca brahmakarmātmikā dvidhā | adhikārabodhayukteṣu vidyate bhāvabhāvanā || 27 ||
अक्षीणेषु समस्तेषु विशेषज्ञानकर्मसु । विश्वमेतत्परं चान्यद्भेदभिन्नदृशां नृप ॥ २८ ॥
akṣīṇeṣu samasteṣu viśeṣajñānakarmasu | viśvametatparaṃ cānyadbhedabhinnadṛśāṃ nṛpa || 28 ||
प्रत्यस्तमितभेदं यत्सत्तामात्रमगोचरम् । वचसामात्मसन्तोद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ २९ ॥
pratyastamitabhedaṃ yatsattāmātramagocaram | vacasāmātmasantodyaṃ tajjñānaṃ brahmasaṃjñitam || 29 ||
तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजनस्य च । विश्वस्वरूपवैरूप्यलक्षणं परमात्मनः ॥ ३० ॥
tacca viṣṇoḥ paraṃ rūpamarūpasyājanasya ca | viśvasvarūpavairūpyalakṣaṇaṃ paramātmanaḥ || 30 ||
न तद्योगयुजा शक्यं नृप चिन्तयितुं यतः । ततः स्थूलं हरे रूपं चिन्त्यं यच्चक्षुगोचरम् ॥ ३१ ॥
na tadyogayujā śakyaṃ nṛpa cintayituṃ yataḥ | tataḥ sthūlaṃ hare rūpaṃ cintyaṃ yaccakṣugocaram || 31 ||
हिरण्यगर्भो भगवान्वासवोऽथ प्रजापतिः । मरुतो वसवो रुद्रा भास्करास्तारका ग्रहाः ॥ ३२ ॥
hiraṇyagarbho bhagavānvāsavo'tha prajāpatiḥ | maruto vasavo rudrā bhāskarāstārakā grahāḥ || 32 ||
गन्धार्वा यक्षदैत्याश्च सकला देवयोनयः । मनुष्याः पशवः शैला समुद्रा ः! सरितो द्रुमाः ॥ ३३ ॥
gandhārvā yakṣadaityāśca sakalā devayonayaḥ | manuṣyāḥ paśavaḥ śailā samudrā ḥ! sarito drumāḥ || 33 ||
भूप भूतान्यशेषाणि भूतानां ये च हेतवः । प्रधानादिविशेषान्ताश्चेतनाचेतनात्मकम् ॥ ३४ ॥
bhūpa bhūtānyaśeṣāṇi bhūtānāṃ ye ca hetavaḥ | pradhānādiviśeṣāntāścetanācetanātmakam || 34 ||
एकपादं द्विपादं च बहुपादमपादकम् । मूर्त्तमेतद्धरे रूपं भावनात्रितयात्मकम् ॥ ३५ ॥
ekapādaṃ dvipādaṃ ca bahupādamapādakam | mūrttametaddhare rūpaṃ bhāvanātritayātmakam || 35 ||
एतत्सर्वमिदं विश्वं जगदेतच्चराचरम् । परब्रह्मस्वरूपस्य विष्णोः शक्तिसमन्वितम् ॥ ३६ ॥
etatsarvamidaṃ viśvaṃ jagadetaccarācaram | parabrahmasvarūpasya viṣṇoḥ śaktisamanvitam || 36 ||
विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा । अविद्याकर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिरिष्यते ॥ ३७ ॥
viṣṇuśaktiḥ parā proktā kṣetrajñākhyā tathāparā | avidyākarmasaṃjñānyā tṛtīyā śaktiriṣyate || 37 ||
येयं क्षेत्रज्ञशक्तिः सा चेष्टिता नृप कर्मजा । असारभूते संसारे प्रोक्ता तत्र महामते ॥ ३८ ॥
yeyaṃ kṣetrajñaśaktiḥ sā ceṣṭitā nṛpa karmajā | asārabhūte saṃsāre proktā tatra mahāmate || 38 ||
संसारतापानखिलानवाप्नोत्यनुसंज्ञितान् । तया तिरोहितत्वात्तु शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता ॥ ३९ ॥
saṃsāratāpānakhilānavāpnotyanusaṃjñitān | tayā tirohitatvāttu śaktiḥ kṣetrajñasaṃjñitā || 39 ||
सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन लक्ष्यते । अप्राणवत्सु खल्वल्पा स्थावरेषु ततोऽधिका ॥ ४० ॥
sarvabhūteṣu bhūpāla tāratamyena lakṣyate | aprāṇavatsu khalvalpā sthāvareṣu tato'dhikā || 40 ||
सरीसृपेषु तेभ्योऽन्याप्यतिशक्त्या पतत्त्रिषु । पतत्त्रिभ्यो मृगास्तेभ्यः स्वशक्त्या पशवोऽधिकाः ॥ ४१ ॥
sarīsṛpeṣu tebhyo'nyāpyatiśaktyā patattriṣu | patattribhyo mṛgāstebhyaḥ svaśaktyā paśavo'dhikāḥ || 41 ||
पशुभ्यो मनुजाश्चातिशक्त्या पुंसः प्रभाविताः । तेभ्योऽपि नागगन्धर्वयक्षाद्या देवता नृप ॥ ४२ ॥
paśubhyo manujāścātiśaktyā puṃsaḥ prabhāvitāḥ | tebhyo'pi nāgagandharvayakṣādyā devatā nṛpa || 42 ||
शक्रः समस्तदेवेभ्यस्ततश्चातिप्रजापतिः । हिरण्यगर्भोऽपि ततः पुंसः शक्त्युपलक्षितः ॥ ४३ ॥
śakraḥ samastadevebhyastataścātiprajāpatiḥ | hiraṇyagarbho'pi tataḥ puṃsaḥ śaktyupalakṣitaḥ || 43 ||
एतान्यशेषरूपाणि तस्य रूपाणि पार्थिव । यतस्तच्छक्तियोगेन युक्तानि नभसा यथा ॥ ४४ ॥
etānyaśeṣarūpāṇi tasya rūpāṇi pārthiva | yatastacchaktiyogena yuktāni nabhasā yathā || 44 ||
द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं महामते । अमूर्तं ब्रह्मणो रूपं यत्सदित्युच्यते बुधैः ॥ ४५ ॥
dvitīyaṃ viṣṇusaṃjñasya yogidhyeyaṃ mahāmate | amūrtaṃ brahmaṇo rūpaṃ yatsadityucyate budhaiḥ || 45 ||
समस्ताः शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः । नहि स्वरूपरूपं वै रूपमन्यद्धरेर्महत् ॥ ४६ ॥
samastāḥ śaktayaścaitā nṛpa yatra pratiṣṭhitāḥ | nahi svarūparūpaṃ vai rūpamanyaddharermahat || 46 ||
समस्तशक्तिरूपाणि तत्करोति जनेश्वर । देवतिर्यङ्मनुष्यादिचेष्टावन्ति स्वलीलया ॥ ४७ ॥
samastaśaktirūpāṇi tatkaroti janeśvara | devatiryaṅmanuṣyādiceṣṭāvanti svalīlayā || 47 ||
जगतामुपकाराय तस्य कर्मनिमित्तजा । चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्यविहितात्मिका ॥ ४८ ॥
jagatāmupakārāya tasya karmanimittajā | ceṣṭā tasyāprameyasya vyāpinyavihitātmikā || 48 ||
तद्रू पं विश्वरूपस्य चिन्त्यं योगयुजा नृप । तस्य ह्यात्मविशुर्द्ध्य्थं सर्वकिल्बिषनाशनम् ॥ ४९ ॥
tadrū paṃ viśvarūpasya cintyaṃ yogayujā nṛpa | tasya hyātmaviśurddhythaṃ sarvakilbiṣanāśanam || 49 ||
यथाग्निरुद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः । तथा चित्तस्थितो विष्णुर्योगिनां सर्वकिल्बिषम् ॥ ५० ॥
yathāgniruddhataśikhaḥ kakṣaṃ dahati sānilaḥ | tathā cittasthito viṣṇuryogināṃ sarvakilbiṣam || 50 ||
तस्मात्समस्तशक्तीनामाद्यान्ते तत्र चेतसः । कुर्वीत संस्थितं साधु विज्ञेया शुद्धलक्षणा ॥ ५१ ॥
tasmātsamastaśaktīnāmādyānte tatra cetasaḥ | kurvīta saṃsthitaṃ sādhu vijñeyā śuddhalakṣaṇā || 51 ||
शुभाश्रयः सचित्तस्य सर्वगस्य तथात्मनः । त्रिभावभावनातीतो मुक्तये योगिनां नृप ॥ ५२ ॥
śubhāśrayaḥ sacittasya sarvagasya tathātmanaḥ | tribhāvabhāvanātīto muktaye yogināṃ nṛpa || 52 ||
अन्ये तु पुरुषव्याघ्र चेतसो ये व्यपाश्रयाः । अशुद्धास्ते समस्तास्तु देवाद्याः कर्मयोनयः ॥ ५३ ॥
anye tu puruṣavyāghra cetaso ye vyapāśrayāḥ | aśuddhāste samastāstu devādyāḥ karmayonayaḥ || 53 ||
मूर्त्तं भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिस्पृहः । एषा वै धारणा ज्ञेया यच्चित्तं तत्र धार्यते ॥ ५४ ॥
mūrttaṃ bhagavato rūpaṃ sarvāpāśrayanispṛhaḥ | eṣā vai dhāraṇā jñeyā yaccittaṃ tatra dhāryate || 54 ||
तत्र मूर्त्तं हरे रूपं यादृक् चिन्त्यं नराधिप । तच्छ्रूयतामनाधारे धारणा नोपपद्यते ॥ ५५ ॥
tatra mūrttaṃ hare rūpaṃ yādṛk cintyaṃ narādhipa | tacchrūyatāmanādhāre dhāraṇā nopapadyate || 55 ||
प्रसन्नचारुवदनं पद्मपत्रायतेक्षणम् । सुकपोलं सुविस्तीर्णं ललाटफलकोज्ज्वलम् ॥ ५६ ॥
prasannacāruvadanaṃ padmapatrāyatekṣaṇam | sukapolaṃ suvistīrṇaṃ lalāṭaphalakojjvalam || 56 ||
समकर्णांसविन्यस्तचारुकर्णोपभूषणम् । कम्बुग्रीवं सुविस्तीर्णश्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ॥ ५७ ॥
samakarṇāṃsavinyastacārukarṇopabhūṣaṇam | kambugrīvaṃ suvistīrṇaśrīvatsāṅkitavakṣasam || 57 ||
बलित्रिभङ्गिना भुग्ननाभिना चोदरेण वै । प्रलम्बाष्टभुजं विष्णुमथवापि चतुर्भुजम् ॥ ५८ ॥
balitribhaṅginā bhugnanābhinā codareṇa vai | pralambāṣṭabhujaṃ viṣṇumathavāpi caturbhujam || 58 ||
समस्थितोरुजघनं सुस्थिराङिघ्रकराम्बुजम् । चिन्तयेद्ब्रह्मभूतं तं पीतनिर्मलवाससम् ॥ ५९ ॥
samasthitorujaghanaṃ susthirāṅighrakarāmbujam | cintayedbrahmabhūtaṃ taṃ pītanirmalavāsasam || 59 ||
किरीटचारुकेयूरकटकादिविभूषितम् । शार्ङ्गशङ्खगदाखड्गप्रकाशवलयाञ्चितम् ॥ ६० ॥
kirīṭacārukeyūrakaṭakādivibhūṣitam | śārṅgaśaṅkhagadākhaḍgaprakāśavalayāñcitam || 60 ||
चिन्तयेत्तन्मयो योगी समाधायात्ममानसम् । तावद्यावद् दृढीभूता तत्रैव नृप धारणा ॥ ६१ ॥
cintayettanmayo yogī samādhāyātmamānasam | tāvadyāvad dṛḍhībhūtā tatraiva nṛpa dhāraṇā || 61 ||
वदतस्तिष्ठतो यद्वा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । नापयाति यदा चित्तात्सिद्धां मन्येत तां तदा ॥ ६२ ॥
vadatastiṣṭhato yadvā svecchayā karma kurvataḥ | nāpayāti yadā cittātsiddhāṃ manyeta tāṃ tadā || 62 ||
ततः शङ्खगदाचक्रशार्ङ्गादिरहितं बुधः । चिन्तयेद्भगवद्रू पं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम् ॥ ६३ ॥
tataḥ śaṅkhagadācakraśārṅgādirahitaṃ budhaḥ | cintayedbhagavadrū paṃ praśāntaṃ sākṣasūtrakam || 63 ||
सा यदा धारणा तद्वदवस्थानवती ततः । किरीटकेयूरमुखैर्भूषणैः रहितं स्मरेत् ॥ ६४ ॥
sā yadā dhāraṇā tadvadavasthānavatī tataḥ | kirīṭakeyūramukhairbhūṣaṇaiḥ rahitaṃ smaret || 64 ||
तदेकावयवं चैवं चेतसा हि पुनर्बुधः । कुर्यात्ततोऽवयविनि प्रणिधानपरो भवेत् ॥ ६५ ॥
tadekāvayavaṃ caivaṃ cetasā hi punarbudhaḥ | kuryāttato'vayavini praṇidhānaparo bhavet || 65 ||
तद्रू पप्रत्यये चैकसंनतिश्चान्यनिःस्पृहा । तद्ध्य्नां प्रथमैरङ्गैः षड्भिर्निष्पाद्यते नृप ॥ ६६ ॥
tadrū papratyaye caikasaṃnatiścānyaniḥspṛhā | taddhynāṃ prathamairaṅgaiḥ ṣaḍbhirniṣpādyate nṛpa || 66 ||
तस्यैवं कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत् । मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिः सोऽभिधीयते ॥ ६७ ॥
tasyaivaṃ kalpanāhīnaṃ svarūpagrahaṇaṃ hi yat | manasā dhyānaniṣpādyaṃ samādhiḥ so'bhidhīyate || 67 ||
विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परे ब्रह्मणि पार्थिव । प्रापणीयस्तथैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः ॥ ६८ ॥
vijñānaṃ prāpakaṃ prāpye pare brahmaṇi pārthiva | prāpaṇīyastathaivātmā prakṣīṇāśeṣabhāvanaḥ || 68 ||
क्षेत्रज्ञकरणीज्ञानं करणं तेन तस्य तत् । निष्पाद्य मुक्तिकार्यं वै कृतकृत्यो निवर्तते ॥ ६९ ॥
kṣetrajñakaraṇījñānaṃ karaṇaṃ tena tasya tat | niṣpādya muktikāryaṃ vai kṛtakṛtyo nivartate || 69 ||
तद्भावभावनापन्नस्ततोऽसौ परमात्मनः । भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् ॥ ७० ॥
tadbhāvabhāvanāpannastato'sau paramātmanaḥ | bhavatyabhedī bhedaśca tasyājñānakṛto bhavet || 70 ||
विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणाभेदं संमतं कः करिष्यति ॥ ७१ ॥
vibhedajanake jñāne nāśamātyantikaṃ gate | ātmano brahmaṇābhedaṃ saṃmataṃ kaḥ kariṣyati || 71 ||
इत्युक्तस्ते मया योगः खाण्डिक्य परिपृच्छतः । संक्षेपविस्तराभ्यां तु किमन्यत्क्रियतां तव ॥ ७२ ॥
ityuktaste mayā yogaḥ khāṇḍikya paripṛcchataḥ | saṃkṣepavistarābhyāṃ tu kimanyatkriyatāṃ tava || 72 ||
खाण्डिक्य उवाच । कथितो योगसद्भावः सर्वमेव कृतं मम । तवोपदेशात्सकलो नष्टश्चित्तमलो मम ॥ ७३ ॥
khāṇḍikya uvāca | kathito yogasadbhāvaḥ sarvameva kṛtaṃ mama | tavopadeśātsakalo naṣṭaścittamalo mama || 73 ||
ममेति यन्मया प्रोक्तमसदेतन्न चान्यथा । नरेन्द्र गदितुं शक्यमपि विज्ञेयवेदिभिः ॥ ७४ ॥
mameti yanmayā proktamasadetanna cānyathā | narendra gadituṃ śakyamapi vijñeyavedibhiḥ || 74 ||
अहं ममेत्यविद्येयं व्यवहारस्तथानयोः । परमार्थस्त्वसंलाप्यो वचसां गोचरो न यः ॥ ७५ ॥
ahaṃ mametyavidyeyaṃ vyavahārastathānayoḥ | paramārthastvasaṃlāpyo vacasāṃ gocaro na yaḥ || 75 ||
तद्गच्छ श्रेयसे सर्वं ममैतद्भवता कृतम् । यद्विमुक्तिपरो योगः प्रोक्तः केशिध्वजाव्ययः ॥ ७६ ॥
tadgaccha śreyase sarvaṃ mamaitadbhavatā kṛtam | yadvimuktiparo yogaḥ proktaḥ keśidhvajāvyayaḥ || 76 ||
सनन्दन उवाच- । यथार्हपूजया तेन खाण्डिक्येन स पूजितः । आजगाम पुरं ब्रह्मंस्ततः केशिध्वजो नृपः ॥ ७७ ॥
sanandana uvāca- | yathārhapūjayā tena khāṇḍikyena sa pūjitaḥ | ājagāma puraṃ brahmaṃstataḥ keśidhvajo nṛpaḥ || 77 ||
खाण्डिक्योऽपि सुतं कृत्वा राजानं योगसिद्धये । विशालामगमत्कृष्णे समावेशितमानसः ॥ ७८ ॥
khāṇḍikyo'pi sutaṃ kṛtvā rājānaṃ yogasiddhaye | viśālāmagamatkṛṣṇe samāveśitamānasaḥ || 78 ||
स तत्रैकान्तिको भूत्वा यमादिगुणसंयुतः । विष्ण्वाख्ये निर्मले ब्रह्मण्यवाप नृपतिर्लयम् ॥ ७९ ॥
sa tatraikāntiko bhūtvā yamādiguṇasaṃyutaḥ | viṣṇvākhye nirmale brahmaṇyavāpa nṛpatirlayam || 79 ||
केशिध्वजोऽपि मुक्त्यर्थं स्वकर्मक्षपणोन्मुखः । बुभुजे विषयान्कर्म चक्रे चानभिसन्धितम् ॥ ८० ॥
keśidhvajo'pi muktyarthaṃ svakarmakṣapaṇonmukhaḥ | bubhuje viṣayānkarma cakre cānabhisandhitam || 80 ||
स कल्याणोपभोगैश्च क्षीणपापोऽमलस्ततः । अवाप सिद्धिमत्यन्तत्रितापक्षपणीं मुने ॥ ८१ ॥
sa kalyāṇopabhogaiśca kṣīṇapāpo'malastataḥ | avāpa siddhimatyantatritāpakṣapaṇīṃ mune || 81 ||
एतत्ते कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृष्टवान् । तापत्रयचिकित्सार्थं किमन्यत्कथयामि ते ॥ ८२ ॥
etatte kathitaṃ sarvaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛṣṭavān | tāpatrayacikitsārthaṃ kimanyatkathayāmi te || 82 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).